یکی از سیاست‌های اصلی کشور، با توجه به تحریم‌های تازه‌ای که برای ایران اعمال شده، تمرکز تجارت خارجی بر کشورهای منطقه است. این اقدام در راستای افزایش صادرات کشور به همسایگان و افزایش واردات برای دور زدن تحریم‌ها از همین کشورها صورت می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏گیرد. یکی از مهم‌ترین کشورهای همسایه ایران، عراق است که شریک تجاری اول کشورهای منطقه محسوب می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏شود. اما نگارنده بر این باور است که مسائلی در خصوص توسعه رابطه با عراق وجود دارد. ما نباید نسبت به افزایش صادرات به عراق در سال گذشته، که قابل توجه بود و شاید برای اولین بار در چند سال گذشته رخ داد، چندان خوش‌بین باشیم و فکر کنیم همیشه این شرایط را خواهیم داشت. زیرا سهم عمده‌ای از این افزایش صادرات به نوسانات ارزی و کاهش قیمت ریال بازمی‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏گردد. سال گذشته کالاهای ما در عراق رقابتی شده بود و تقریبا در محصولات کشاورزی هیچ کشوری نمی‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏توانست با قیمت‌های کالای ایرانی رقابت کند و صادرات را انجام دهد.

این موضوع باعث شد جهشی در صادرات به عراق را در سال گذشته تجربه کنیم. البته در بسیاری از موارد، بخشنامه‌های داخلی موانعی برای صادرات ایجاد کرد. برای مثال، ممنوعیت صادرات گوجه‌فرنگی و انواع مواد غذایی مانع از افزایش صادرات شد. بخش عمده اتفاقاتی که در سال 97 افتاد، به دلیل تحولات ارزی بود که در سال جاری به این شدت نخواهد بود. زیرا از طرفی هزینه‌های تولید به فراخور بالا می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏آید و دیگر آن حاشیه سود به میزان سال گذشته را نخواهد داشت. دوم این‌که اگرچه کشور عراق در سیاست‌ها همراه ایران است و سطح روابط بالایی دارد، اما پیش‌بینی من این است که فشارهای آمریکا تاثیراتی را در تعاملات ما به وجود خواهد آورد. تا چند روز گذشته، محصولات ایرانی به اقلیم کردستان صادر می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏شد. اما این اقلیم، با ایجاد ممنوعیت‌های مختلف، صادرات از ایران را تحت تاثیر قرار داده است. اخیرا صادرات نوشیدنی به اقلیم کردستان ممنوع شده است. همچنین زمزمه‌هایی شنیده می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏شود که تعرفه‌های لبنیات را نیز افزایش خواهند داد. از این رو، نیاز است در این بازار بر اساس استراتژی و برنامه در گروه‌های کالایی و نه بر اساس سطح مبادلات سیاسی حرکت کنیم. باید به این موضوع توجه کرد که به یقین، تا دو یا سه سال آینده، در بخشی از موارد می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏توان با عراق تعامل داشت و خدشه‌ای هم به آن وارد نمی‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏شود. مهم‌ترین آن در محصولات پتروشیمی ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏است. ایران می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏تواند در محصولات پتروشیمی ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏حرف اول را در عراق بزند، زیرا هیچ کشور دیگری نمی‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏تواند با این شرایط به آن‌ها محصول عرضه کند. در محصولات دیگری چون کاشی و سرامیک، فولاد و امثال آن نیز مزیت داریم. اما در بعضی از بخش‌ها این امکان وجود ندارد. به عنوان مثال، عراق در خصوص کالاهایی که در داخل تولید می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏کند، چندان مایل به صادرات از ایران نیست. همچنین این کشور برای حفظ تعاملات خود با آمریکا ممکن است تنگناهایی را برای ایران ایجاد کند. حال آنکه ما باید این تنگناها را با شیوه‌هایی که قابل اجراست، پوشش دهیم. برای مثال در حوزه توریست‌درمانی، به یقین هیچ کشوری مانند ایران نمی‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏تواند به عراق خدمات دهد.

تا به امروز بیماران عراقی را در ایران مداوا می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏کردیم، شاید لازم باشد سیاست‌های خود را تغییر دهیم و این بار ما در خاک آن‌ها درمانگاه و بیمارستان ایحاد کنیم. در بخش‌هایی مانند توریست و جذب دانشجو که به نظر می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏رسد پیش از این توجه زیادی به آن نداشتیم، می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏توانیم برنامه‌ریزی‌های بلندمدتی داشته باشیم تا بتوانیم بخشی از ارزش تجارت خارجی خود با این کشور را حفظ کنیم. در این راستا نیاز است حوزه‌های جدید را جایگزین و سطح مبادلات خود را حفظ کنیم. بخشی از محصولات صادراتی چون آب، برق، گاز و نفت دولتی است و وزارت‌خانه‌های مربوطه می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏توانند توسعه روابط را در دستور کار قرار دهند. البته لازم به یادآوری است که ما با کشوری مانند عراق که بخش زیادی از صادرات ما را به خود اختصاص می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏دهد، باید مبادلات دوطرفه داشته باشیم. به این معنی که نمی‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏توان از آنها انتظار داشت که فقط کالاهای ایرانی را بخرند و هیچ سودی از این ارتباط تجاری نصیبشان نشود.

در شرایط تحریم، می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏توان به این کشور به عنوان پل ارتباطی نگاه کرد. هرچند عراق زیرساخت‌های لازم برای واردات و صادرات مجدد را ندارد و نمی‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏توان آن را با کشورهایی چون عمان مقایسه کرد. اما باید در نظر داشت که اول، یکی از سیاست‌های راهبردی ما در درازمدت باید این باشد که از تک‌قطبی صادرات و عدم واردات از عراق خودداری کنیم. این امر کمک می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏کند که در درازمدت اهرم‌هایی در دست داشته باشیم و مطمئن باشیم که تبادلات پایداری با این کشور خواهیم داشت. دوم، تقریبا تمام شرکت‌های مهم ایران در عراق دفاتر صادراتی دارند و کار می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏کنند. نیازی نیست ما از عراق کمک بگیریم. ما می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏توانیم با استفاده از شرکت‌های ایرانی فعال در عراق، واردات را ساماندهی کنیم و رونق دهیم. به جرئت می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏توان گفت غیر از کالاهایی که امکان رجیستر داشته باشند و مکان نصب و راه‌اندازی آن قابل شناسایی باشد، هر کالایی را می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏توان از طریق عراق به ایران وارد کرد. مسلما این رویه به دلیل سودآوری عراق از واردات، مورد استقبال آنها نیز قرار خواهد گرفت. بالاخره آنها هم تاجر هستند و همین روحیه به ما کمک می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏کند تا روابط تجاری خود را با عراق حفظ کنیم. شاید عراق نتواند برای ایران مانند امارات یا حتی عمان در زمینه واردات مجدد عمل کند، اما پتانسیل آن را دارد تا با برنامه‌ریزی از این کشور در دوره تحریم‌ها استفاده کنیم. 

البته این مهم، نیاز به برنامه‌ریزی دارد، زیرا در تمام گمرکات مرزی ایران با عراق، رویه‌های وارداتی معمول نیست. اگر کالایی از عراق به ایران بیاید، مسیر پیچیده‌ای را باید بگذراند. اما در مرزهای دریایی این‌طور نیست. زیرا در آن گمرک‌ها ساختار مناسبی برای واردات وجود دارد و کارشناسان آگاه حضور دارند. بنابراین اولین اقدام دولت می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏تواند آماده کردن گمرکات مرزی برای واردات از عراق باشد و پس از آن برای کالاهایی که می‌تواند از این مرزها وارد ایران شود، برنامه‌ریزی و هدف‌گذاری کنیم. به اعتقاد نگارنده، عراق می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏تواند تا پایان سال جاری مکانی برای صادرات و واردات مجدد به ایران باشد. مذاکراتی با ستاد روابط ایران و عراق انجام شده و قرار است که جلسه‌ای در رابطه با گمرکات مرزی ایران و عراق تشکیل شود. حتما موضوع واردات از عراق اجرایی می‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏شود تا بر اساس آن شرکت‌های ایرانی و عراقی از این کشور بتوانند به عنوان پل ارتباطی استفاده کنند. 

*آینده نگر