تنها چند روز بعد از برگزاری کنفرانسی بزرگ درباره اقیانوس منجمد شمالی در ماه میلادی قبل در سن‌پترزبورگ که ولادیمیر پوتین در آن میزبان چهار قدرت منطقه‌ای زیر تابلوی «اقیانوس منجمد شمالی: قلمروی گفت‌وگو» بود، ناوهای جنگی روسیه مانوری در آب‌های یخ‌زده شمالی برگزار کردند. در امواج دریای بارنتز،‌ یک ناو محافظ از اسکادران شمالی ارتش روسیه راکت‌هایی را شلیک می‌کرد تا موشک‌های کروزی را منهدم کند که از یک ناو ضد زیردریایی شلیک شده بود.

این نمایش قدرت از چشم مهمانان پوتین دور نماند. دریای بارنتز که آب‌هایش ساحل نروژ را می‌سایند، مرز غربی مسیر دریایی شمال را مشخص می‌کند، مسیری از آب‌هایی که دور قطب شمال می‌چرخند و تا آن مرز می‌رسند. قطب شمال هزاران سال است عمدتا یخ‌زده باقی مانده اما ذوب‌شدن سریع آن باعث شعله‌ور شدن بحث‌ها شده در جایی که فورا تبدیل به یکی از بزرگ‌ترین نقاط ژئوپلیتیک جهان شده است.

با شدت‌گرفتن تغییرات اقلیمی که باعث شده به‌سرعت از میزان ذخایر یخ‌های شمال کاسته شود، مسیر دریایی شمال به یکی از مناطق رقابت روزافزون تبدیل شده است. ظرفیت بالقوه این منطقه در مقام یک مسیر کشتی‌رانی ترجیحی بین اروپا و آسیا می‌تواند جریان‌های تجاری جهان را تغییر دهد. ذخایر هیدروکربنی عظیمی که زیر این منطقه قرار دارد ممکن است بازارهای انرژی جهان را از هستی ساقط کند. و نظامی‌گرایی روزافزون این منطقه توجه قدرت‌های جهانی را به خود جلب کرده است.

با اینکه ده‌ها کشور ایراد ادعا نسبت به ثروت‌های مناطق قطبی را شروع کرده‌اند، هیچ‌کدام مثل روسیه این‌همه فعال به‌دنبال بهره‌گرفتن از این منطقه نبوده به‌طوری که دیگران در این زمینه به گرد پایش هم نمی‌رسند. به‌گفته ولادیمیر پوتین در ماه گذشته که در سن‌پترزبورگ سخنرانی می‌کرد، یک‌دهم تمام سرمایه‌گذاری‌های اقتصادی روسیه اکنون در منطقه اقیانوس منجمد شمالی انجام می‌شود.

روسیه از سال 2013 میلیاردها دلار برای ساخت‌وساز یا به‌روزرسانی هفت پایگاه نظامی‌اش در جزایر و شبه‌جزیره‌ها در امتداد مسیر دریایی شمال خرج کرده و ردیفی از رادارهای پیشرفته و سیستم‌های دفاع موشکی– قادر به ارسال هواپیما، موشک و کشتی– را در مکان‌هایی به صف کرده که دمای هوا می‌تواند تا زیر 50- درجه سانتی‌گراد پایین بیاید. این کار برای مسکو پوشش تقریبا کامل تمام خط ساحلی و آب‌های مجاور را فراهم کرده است.

پیام این کار روشن است. اگر شما می‌خواهید در اقیانوس منجمد شمالی کشتی برانید و از آسیا و به آسیا سریع‌تر سفر کنید یا برنامه دارید که ثروت‌های نفتی و گازی زیر دریا را استخراج کنید، تحت نظارت روسیه خواهید بود.

سرگئی لاورف، وزیر خارجه روسیه، در گردهمایی سن‌پترزبورگ گفت: «آمریکایی‌ها فکر می‌کنند فقط خودشان می‌توانند آهنگ را عوض کنند و قوانین را وضع کنند. در زمینه مسیر دریایی شمال باید گفت که این شاه‌رگ حیاتی حمل‌ونقل ملی ماست... مثل قوانین راهنمایی و رانندگی است. اگر شما برای رانندگی به کشور بروید، قوانین آن‌جا را رعایت می‌کنید.»

در عین اینکه ترافیک مسیر دریایی شمال سبک است اما در حال رشد هم هست. کارشناسان تخمین می‌زنند که طی ماه‌هایی که یخ‌های مسیر ذوب می‌شوند، کشتی‌رانی به‌سمت شرق، از اروپا به چین از مسیر دریایی شمال حدود 40 درصد سریع‌تر از سفر مشابه از طریق کانال سوئز است و به این ترتیب، صدها هزار دلار هزینه سوخت را کاهش می‌دهد و این ظرفیت بالقوه را دارد که از میزان انتشار دی‌اکسید کربن در مسیر مشابه 52 درصد کم کند. در حال حاضر، اقیانوس منجمد شمالی فقط سه ماه در سال یخ‌زده نیست اما پیش‌بینی‌های مختلفی هستند که برآورد کرده‌اند تعداد ماه‌هایی که یخ‌های مسیر در آن‌ها ذوب می‌شود در ماه‌های پیش رو افزایش خواهد یافت و بنابراین دسترسی از طریق این مسیر رونق خواهد گرفت و شدت ترافیک آن بالا خواهد رفت.

روسیه با برآورد این رونق کشتی‌رانی از طریق مقررات‌گذاری تلاش کرده کنترل خود را بر مسیر دریایی شمال افزایش دهد، از جمله اینکه به «روس‌اتم» انحصار مدیریت دسترسی به مسیر دریایی شمال را اعطا کرده است. روس‌اتم یک مجتمع صنعتی نیروی اتمی دولتی است و دارای یخ‌شکن‌هایی است که می‌توانند کشتی‌ها را همراهی کنند.

روسیه که یک‌پنجم سرزمینش در حلقه منطقه قطبی قرار دارد، در پی افزایش قلمروی خود است و مدعی شده که رشته‌کوه‌های زیر دریا نیز متعلق به آن است که به این معنی است که 1.2 میلیون کیلومتر مربع دیگر از اقیانوس منجمد شمالی را هم باید در تصاحب خود داشته باشد. تشخیص کمیسیون حدود فلات قاره در سازمان ملل این بوده که بخش بی‌طرف آب‌های اقیانوس منجمد شمالی ادامه فلات روسیه است. در نتیجه، یکی از مقامات که از مذاکرات مطلع است می‌گوید تا تابستان سال 2020 ارتفاعات مندلیف و رشته‌کوه لومونوسوف قلمروی روسیه اعلام خواهد شد.

رقبا دارند تقلا می‌کنند که جبران کنند: اخیرا آمریکا اعلام کرده که اولین کشتی یخ‌شکن خود را بعد از بیش از دو دهه سفارش داده و 74 میلیون دلار خرج کشتی‌ای کرده که در سال 2024 حاضر می‌شود. دریادار کارل شولتز، فرمانده گارد ساحلی آمریکا، گفته است: «در اوضاع و احوال رقابت قدرت‌های بزرگ، این کشتی برای حضور ملی ما در منطقه قطبی بسیار حیاتی است تا بتوان با آن تجارت، گردشگری، تحقیقات و فعالیت‌های بین‌المللی را در اقیانوس منجمد شمالی افزایش داد.»

در سال 2007، کاوشگران روس پرچم سه‌رنگ سفید، آبی و قرمز تیتانیومی روسیه را روی زمین‌های زیر قطب شمال نصب کردند. این کار توجه‌برانگیز و نمایشی‌ترین بخش از تلاش روسیه برای ادعای مالکیت قطب است که تقریبا 300 سال پیش بعد از اینکه کشف منطقه منجمد شمالی روسیه انجام شد شروع شد. پتر کبیر دستور اکتشافات را صادر کرد و در آن موقع خط ساحلی اقیانوس منجمد شمالی حدود 24 هزار کیلومتر نقشه‌برداری شد که تقریبا اندازه طول کل مرزهای زمینی روسیه است.

روسیه اولین کشتی یخ‌شکن را 120 سال پیش ساخت که نامش یرماک بود. در سال 1957 این کشور اولین کشتی یخ‌شکن اتمی را به‌نام «لنین» ساخت. یخ‌شکن «آرکتیکا» اولین یخ‌شکنی بود که در سال 1977 به قطب شمال رسید. سرگئی فرانک، رئیس شرکت کشتی‌رانی دولتی سوفکومفلوت، می‌گوید: «نسبت به آن سال‌ها تغییرات اساسی خیلی کمی اتفاق افتاده، چه در شکل یخ‌شکن‌ها و چه در قطعات آن‌ها.»

طی جنگ سرد، اتحاد شوروی منابع عظیمی را به این منطقه تزریق کرد. ناوگان شمالی بزرگ‌ترین نیروی دریایی شوروی بود و پایگاه‌های هوایی منجمد شمالی نقاطی برای سوخت‌گیری مجدد بمب‌افکن‌هایی بودند که قابلیت حمل سلاح هسته‌ای داشتند. قدرت‌های غربی که برنامه داشتند تا نفوذ شوروی را سد کنند، با استفاده از نیروهای ناتو در مناطق بین گرینلند، ایسلند و بریتانیا گشت می‌زدند که تلاشی بود برای ممانعت از ورود زیردریایی‌های شوروی به مناطق شناخته‌نشده اقیانوس اطلس، زیردریایی‌هایی که به موشک‌های بالستیک مجهز بودند.

اما وقتی اقتصاد شوروی در حال افول بود، زیرساخت‌های منطقه منجمد شمالی دائما محتاج تعمیر بودند. مخارج نگهداری گران و نبود عقلانیت استراتژیک باعث شد مسکو به‌تدریج نقطه تمرکز خود را از این منطقه به جاهای دیگری ببرد.

تغییرات اقلیمی و رشد قدرت اقتصادهای آسیایی این محاسبات را تغییر داده است. طبق داده‌های ناسا، از سال 1979 در هر دهه از حجم یخ‌های قطبی 12.8 درصد کم شده و در سپتامبر سال گذشته پوشش یخی این منطقه نسبت به سال 1980 حدود 42 درصد کمتر بوده است. همین اتفاقات مرزهای یخ‌زده و امن شمالی را به سرچشمه بهره‌گیری و برخورد کشورها تبدیل کرده است. سال گذشته، ناوگان شمالی روسیه بزرگ‌ترین عملیات نظامی خود را طی یک دهه گذشته انجام داد.

وزیر منابع طبیعی روسیه، دیمیتری کوبیلکین، در هفته‌های اخیر گفته است: «روسیه به‌سادگی نمی‌تواند اقیانوس دیگری پیدا کند. در تمام پروژه‌هایی که در اقیانوس منجمد شمالی پیاده‌سازی شده، ما افق‌های آینده را مد نظر داریم.»

اما در جاهایی که مسکو به آن‌ها به‌عنوان یک چالش امنیتی نگاه می‌کند، فرصت‌هایی برای کشورهای دیگر وجود دارد. در ماه اوت گذشته، شرکت بزرگ کشتی‌رانی دانمارکی مائرسک به‌طور آزمایشی یک کشتی را به مسیر دریایی شمال فرستاد. در آن موقع مائرسک لوازم الکترونیکی، مواد معدنی و 660 کانتینر ماهی یخ‌زده را از ولادیوستوف به سن‌پترزبورگ حمل می‌کرد. این اولین ترانزیت در مسیر دریایی شمال با یک کشتی کانتینری بود که شرکت مائرسک می‌گوید یک «آزمایش بی‌نظیر» برای کسب تجربه بوده است. این کشتی در بیشتر مرزهای ساحلی شمالی شرقی این کشور به‌وسیله یک یخ‌شکن روسی همراهی می‌شد.

در کنار روسیه، چین هم به اقیانوس منجمد شمالی علاقه پیدا کرده و دوستی افزایش‌یافته‌اش با این کشور برای رسیدن به این هدف امری حیاتی است. چین در شورای اقیانوس منجمد شمالی عضو ناظر است. این شورا نهادی است که همکاری‌های منطقه‌ای را در این حوزه مدیریت می‌کند. چین یک پایگاه تحقیقاتی در مجمع‌الجزایر نروژی سبالبارد دارد و بزرگ‌ترین سهام‌دار خارجی پروژه‌های میدان آبی گاز طبیعی روسیه است که متکی به متخصصان این کشور در زمینه کشتی‌رانی در مسیر دریایی شمال است. سال گذشته، چین سند سیاستی اقیانوس منجمد شمالی را منتشر کرد که آشکارا مسیر دریایی شمال را به استراتژی کمربند و جاده برای گسترش راه‌های تجارت و تاثیرگذاری جهانی ارتباط می‌داد. چین نام این مسیر را گذاشته است «جاده ابریشم قطبی». یکی از سفرای خارجی در مسکو می‌گوید: «من به یاد می‌آورم که تا همین دو دهه پیش، مردم می‌گفتند که استفاده از مسیر دریایی شمالی غیرممکن است اما وقتی اصطلاح راه ابریشم قطبی را شنیدم و فهمیدم که چینی‌ها به آن علاقه دارند، فهمیدم که این مسیر یک راه ارتباطی جدی است.»