هرچند تحریم برای جمهوری اسلامی ایران پس از انقلاب واژه غریبی نیست و روش‌های دور زدن آن نیز هر روز متنوع‌تر می‌شود، اما واقعیت آن است که به مرور زمان شیوه‌هاي‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ تحریم نیز گسترده‌تر و راه‌های دور زدن آن سخت‌تر می‌شود. در ابتدا که تحریم علیه کشور ما آغاز شده بود، دور زدن آن خیلی راحت بود و مي‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌توانستیم با اعمال یک سری روش‌ها از تحریم‌ها فرار و کالاهای مورد نظر را وارد و تامین کنیم. اما هرچه که از عمر تحریم‌ها بیشتر میگذرد و طولانی‌تر مي‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شوند، طبیعی است کسانی که تحریم‌ها را وضع مي‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌کنند خودشان هم بدانند که به چه روش‌هایی کشوری که تحریم شده، نسبت به تامین مایحتاج خودش از خارج اقدام مي‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌کند و آن راه‌ها را مسدود کنند. در نتیجه نمي‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌توانیم بگوییم که همواره این امکان وجود دارد که تحریم‌ها را دور بزنیم. هر اندازه که بگذرد، دور زدن تحریم‌ها غیرممکن مي‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شود یا اینکه هزینه بسیار زیادی به ما و کشوری که تحریم شده، تحمیل مي‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌کند. به این معنا، در این تحریم یک‌ساله‌ای که ترامپ اجرایی کرده و نقل و انتقال پول را با محدودیت‌هاي‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ بسیار زیاد مواجه کرده، کسانی که امکان انتقال را داشتند، به شدت تحت فشار قرار مي‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌گیرند. طبیعی است که کار بسیار دشوار خواهد شد و ما از طریق روش‌هاي‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ گذشته نمي‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌توانیم کالاهای مورد نظر خودمان را وارد کنیم. در عین حال اگر به صورت محدود در جاهایی این امکان فراهم مي‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شود، مصرف‌کننده نهایی هزینه بسیار بالایی را متحمل خواهد شد. موج اول تحریم‌ها را که در سال گذشته باعث ایجاد بی‌ثباتی در بازار شد مشاهده کردیم. ولی به تدریج شرایط حالت متعادلی به خود گرفت. شاید این امکان باشد که با پذیرش هزینه‌هاي‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ بالاتر برخی کالاها را وارد کرد. اما مطمئنا این روش‌ها نیز شناخته خواهد شد و اگر تحریم‌ها استمرار پیدا کنند، طبیعی است که این مسیر نیز بسته شود و با محدودیت‌هاي‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ بیشتری مواجه خواهیم شد.

آثار شدید تحریم‌ها

در شرایط کنونی بعید به نظر می‎رسد راهکار جدیدی پیدا شود که لطمه سنگینی به اقتصاد ما وارد نکند. کشورهای همسایه نیز در حدی که ناچار هستند با ما مبادلات اقتصادی دارند. اما همین کشورهای همسایه نیز سعی مي‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌کنند تحریم را رعایت کنند. به غیر از اینکه به اجبار کالایی را از ما تهیه کنند. مثلاً ما به عراق و افغانستان کالاهایی را صادر مي‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌کنیم. به هرحال ما همسایه و هم‌مرز این کشورها هستیم و تامین این کالاها برای آن کشورها میسر نیست. بنابراین یک سری از این مبادلات انجام می‌شود. منتها نمي‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌توانیم توقع داشته باشیم که میزان این مبادلات افزایش پیدا کند. بلکه باید ترتیبی اتخاذ کنیم که از اعمال بیشتر تحریم‌ها جلوگیری کنیم و یا با روش‌هاي‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ سیاسی که حاکمیت صلاح مي‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌داند سعی کنیم از تحریم جدا شویم و شرایط مناسب‌تری بر کشور حاکم شود. تحریم مضرات زیادی دارد. وقتی که تحریم وضع مي‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شود کاهش یا توقف تولید را در مجموعه‌هاي‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ تولیدی که نیاز حقیقی بالایی دارند، به دنبال خواهد داشت. وقتی این اتفاق رخ دهد، عرضه کالا و خدمات به طور طبیعی در جامعه کاسته خواهد شد. با کم شدن عرضه، قیمت کالاها افزایش خواهند یافت. طبیعی است که در چنین شرایطی ما با بیکاری بیشتری مواجه خواهیم شد و قدرت اقتصادی کشور در مجموع کاهش خواهد یافت. لذا امیدوار هستیم که راه‌های مناسبی پیدا شود که اثرات تحریم را در ارتباط با اقتصاد کاهش دهد و این امکان را فراهم کند که واحدهای تولیدی و خدماتی بتوانند نیازمندی‌هاي‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ خودشان را تامین کنند. بخشی از آن با دور زدن تحریم انجام مي‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شود ولی بسیار جزئی است. باید امیدوار باشیم که وضعیت عمومی کشور به سمتی پیش رود که بتوانیم ضرر و زیان کمتری را در اقتصاد تجربه کنیم.

تجربه همکاری با شرکای قدیمی

در شرایطی که آمریکا، ایران را تحت فشار قرار داده است ما باید بتوانیم از تجربه همکاری با شرکای قدیمی استفاده کنیم. در این شرایط کشورهایی مانند چین و روسیه که شرکای قدیمی ایران هستند، به نظر مي‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌آید که تمایل به همکاری با ایران دارند. اما این دوره، شرایط به مراتب سخت‌تر از دوره‌هاي‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ گذشته است. دوره‌هاي‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ گذشته چین همکاری خیلی بیشتری با ما داشت. شاید در این دوره، تحریم‌ها نسبت به دوره‌هاي‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ قبل خیلی سخت اعمال مي‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شود که آنها نیز محتاط‌تر عمل مي‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌کنند. در سال‌هایی که گذشت مشاهده کردیم که چینی‌ها با تحریم همراهی کردند و حاضر نشدند در نقل و انتقالات پول گام جدیدی را بردارند. برخی از کارخانه‌ها که موفق شدند مواد مورد نیاز خود را از چین تامین کنند، متاسفانه با هزینه بسیار بالایی مواجه شدند. اگر به خاطر داشته باشید بانک کونلون در دوره قبل به ایران کمک و مساعدت زیادی کرد. تحریم‌ها را دور مي‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌زد و با ایرانی‌ها همراهی مي‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌کرد. اما در این دوره نه‌تنها کونلون به میدان نیامده بلکه هیچ بانک چینی دیگری هم نیست که جایگزین آن شده باشد. به نظر مي‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌آید علی‌رغم تمایل احتمالی چین برای عدم رعایت تحریم‌ها، این کشور مجبور به همراهی با محدودیت‌هاست. انتقال پول از طریق سیستم بانکی ممکن است نتایج و جرایم سنگینی برای بانک‌هاي‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ چینی داشته باشد. بنابراین چینی‌ها نیز سعی مي‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌کنند در موارد تحریمی دقت بیشتری داشته باشند که متاسفانه با ما کمتر همراهی مي‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌کنند.

بعد از امضای برجام تمایل بخش اقتصادی ایران این بود که با اروپا کار کند و همین موضوع ممکن است تا حدودی در ارتباط با بخش نفتی در چین تاثیرگذار باشد. اما پس از برجام در عین حال همکاری با چینی‌ها به جز موارد محدودی ادامه پیدا کرد. بعد از اینکه امریکا تحریم مجدد را وضع کرد، ایران سعی کرد که با کشور چین ادامه همکاری داشته باشد. این قطع ارتباط فقط در بخش نفت بوده و در سایر بخش‌ها ارتباط ما با چین قطع نشده است. در ارتباط تجارت ما با چین، آمار صادرات و واردات ما قبل و بعد از برجام همچنان به قوت خود باقی بوده است. اقتصاد این‌گونه نیست که چینی‌ها بگویند چون آن زمان ایران از آنها خرید نکرده، الان  کالایی را به ایرانی‌ها عرضه نکنند. ممکن است که کدورت اولیه‌ای ایجاد شده باشد، اما بلافاصله برطرف خواهد شد چون آنها می‌خواهند کالای خود را بفروشند.

روش‌هاي‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ کاهش آثار روانی

به هر حال، ما ناچار هستیم که تحریم‌ها را تحمل کنیم. اتاق بازرگانی یک بار آماری را منتشر کرد که یک نظرسنجی در خصوص موانع فراروی تولید و فعالیت واحدهای تولیدی انجام شده بود. درست است که کمتر از 80 درصد بنگاه‌ها مشکلات مربوط به تولید را در ارتباط با تحریم مورد ارزیابی قرار داده‌اند، اما بخشی از آن را نیز به دليل عدم ثبات نرخ ارز و حواشی مرتبط با آن مي‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌دانستند. آنها معتقدند اگر دولت در ارتباط با نرخ ارز بتواند سیاستی را اتخاذ و تعیین تکلیف کند، باز هم مي‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شود با همین شرایط موجود اقداماتی را انجام داد که به استمرار تولید بینجامد. براساس همین گزارش اتاق بازرگانی، قریب به 70 درصد از واحدها از مسائل و مشکلات مربوط به قوانین و مقررات داخلی موجود گلایه‌مند بودند. به نظر می‌آید شرایط دشواری وجود دارد، دستگاه‌های سیاست‌گذار مرتبط با اقتصاد، اعم از وزارت اقتصاد، بانک مرکزی و وزارت صنعت و معدن و تجارت، باید با اتخاذ روش‌هایی مناسب کاری انجام دهند که اثرات روانی تحریم را نیز به حداقل ممکن برسانند. نباید این‌گونه باشد که در عین حال که مشکل تحریم را داریم، تحریم داخلی دستگاه‌ها و نهادهای مرتبط با امر تولید و اقتصاد محدودیت‌هاي‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ بیشتری را بر واحدهای تولیدی و در مجموع بر اقتصاد تحمیل کند. موانع داخلی را مي‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌توان حل کرد هرچند در این مسیر نیز مشکلاتی وجود دارد. دستگاه‌های دولتی که با اقتصاد مرتبط هستند، به دلایل مختلف از جمله پاسخ‌گویی سخت و دشواری که باید در مقابل نهادهای نظارتی داشته باشند، نمي‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌توانند تصمیم به‌موقع و صریحی را اتخاذ کنند و گره کارها را بگشایند. شرایط کشور، شرایط عادی نیست. تحریم سنگینی که امریکا بر کشور ما وضع کرده و نقل و انتقال پول و تجارت خارجی را با مصائب و مشکلات زیادی همراه کرده است، مي‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌طلبد که دست‌اندرکاران و تصمیم‌گیرندگان بتوانند متناسب با این شرایط سخت تصمیم بگیرند و راه را برای فعالان اقتصادی باز کنند. در حال حاضر این امکان برای مسئولان اقتصادی کشور به لحاظ فضایی که در جامعه وجود دارد، فراهم نیست. آنها نمي‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌توانند تصمیماتی را بگیرند که مسیر را هموار کند و تولیدکننده حداقل در داخل با موانعی روبه‌رو نباشد و بتواند در کوتاه‌ترین زمان ممکن مجوزها و سایر اقداماتی را که برای تولید مورد نیاز است به نحو مطلوب در اختیار داشته باشد و اقلاً مشکل او تنها تحریم باشد.

*آینده نگر