اواخر اسفند سال گذشته و فروردین‌ماه امسال، کشور با بارش‌ها و وقوع سیلاب‌های عجیب‌وغریب مواجه شد. اتفاقی که در کشور رخ داد، کم‌سابقه بود اما سومدیریت در این زمینه بر مشکلات دامن زد. مرکز پژوهش‌های مجلس در گزارشی وقایع سیل فروردین‌ماه سال ۱۳۹۸ را مورد تحلیل و بررسی قرار داده است.

طبق این گزارش، سال‌های آبی متوالی 1397-1396 و 1398-1397 به ترتیب ازنظر خشکسالی و ترسالی در طول دوره آماری ثبت‌شده کشور بسیار کم‌سابقه است. در سال آبی 1398-1397 تا تاریخ 20/01/1398 درصد اختلاف متوسط بارندگی در کل کشور با موقعیت مشابه زمانی در سال آبی گذشته و متوسط درازمدت به ترتیب 181 و 46 درصد بوده است. همچنین تا تاریخ مذکور، کل ورودی و خروجی مخازن سدهای کشور به ترتیب 51.06 و 32.84 میلیارد مترمکعب بوده است. درصد پُر بودن مخازن سدهای کشور تا این تاریخ در سال‌های آبی 1397-1396 و 1398-1397 به ترتیب 48 و 76 درصد بوده است. آمار و ارقام مذکور حاکی از پُرآب بودن سال آبی جاری و بارش‌های زیاد و گسترده در سطح کشور است. به دلیل سامانه‌های بارشی با شدت، تداوم و گستردگی مکانی بالا، در اواخر اسفندماه 1397 و اوایل فروردین‌ماه 1398 برخی از استان‌های کشور دچار سیل‌های شدید با خسارات بالا شدند. شدت و خسارات سیل در استان‌های گلستان، خوزستان و لرستان بالا و چشمگیر بود. بررسی‌های کارشناسی نشان می‌دهد که در هر سه استان گلستان، خوزستان و لرستان، شدت و بزرگی سیل‌ها به حدی بوده است که در وضعیت فعلی، کنترل 100 درصدی آن‌ها غیرممکن بوده و وارد شدن خسارات نیز اجتناب‌ناپذیر بوده است.

تحت این شرایط، سؤال اساسی این است که آیا امکان کاهش خسارات وجود داشته و دلایل اصلی افزایش خسارات چه بوده است. در مورد سیل رودخانه گرگان‌رود استان گلستان به دلیل خشکسالی شدید سال آبی قبل، مخازن سدهای روی رودخانه گرگان‌رود (سدهای بوستان، گلستان و وشمگیر) تا اول بهمن‌ماه 1397 وضعیت مناسبی را نداشته‌اند، ولی بارش‌های بعدی تا اول اسفندماه مخازن سدهای گلستان و وشمگیر را به‌طور کامل از آب پُر می‌کند. بارش‌های آخر اسفندماه 1397 باعث سرریز شدن سدها و ایجاد سیل در پایین‌دست، به‌خصوص در مناطق گنبد و آق‌قلا می‌شود. حجم سیلاب تولیدشده به حدی زیاد بوده که ظرفیت مخازن سدهای روی رودخانه گرگان‌رود برای مهار کامل آن کافی نبوده است، اما پُر نگه‌داشتن مخازن سدها می‌توانست سبب شود که حتی سیل‌های کوچک‌تر از سیل موضوعه نیز خسارات قابل‌توجهی را وارد کند. اقدامات ضعیف سازه‌ای و غیرسازه‌ای پایین‌دست و همچنین تجربه نگرفتن از سیل‌های قبل استان گلستان نیز به تشدید خسارات سیل گرگان رود منجر شده است. متولیان امر در حوضه‌های آبریز کرخه و کارون بزرگ نیز در ابتدای سال آبی 1398-1397 با تصور تداوم کم‌آبی‌های سال‌های قبل و همچنین با تکیه‌بر پیش‌بینی‌های مبنی بر نرمال بودن سال آبی جاری، در جهت ذخیره‌سازی بیشتر آب در سدهای استان خوزستان برنامه‌ریزی می‌کنند. از اواسط بهمن‌ماه 1397 با توجه به درصد پُری بالای مخازن سدها در خوزستان، آستانه تحمل پایین‌دست (حداکثر ظرفیت آبگذری ایمن) و احتمال بسیار بالای بارش‌های اواخر اسفندماه و اوایل فروردین‌ماه، وضعیت بحرانی پایین‌دست آشکار بوده است.

طبق این گزارش، تحت این شرایط زمان کافی برای ایجاد فضای خالی در مخازن سدها با توجه به آستانه تحمل پایین‌دست وجود نداشته است و برای ایجاد فضای خالی قابل‌توجه در مخازن سدها تنها راه، ایجاد سیل‌های مصنوعی در پایین‌دست بوده است. از این زمان خروجی از سدها در حد آستانه تحمل بوده است. با احتمال بسیار بالای وقوع سیل در اواخر اسفندماه و اوایل فروردین‌ماه، باید اقداماتی مبنی بر تقویت و ایجاد سازه‌های حفاظتی پایین‌دست به‌صورت ضرب‌الاجلی و در حداقل زمان برای کم کردن خسارات آتی انجام می‌شده است. نکته حائز اهمیت آن است که حتی در صورت خالی بودن بخش قابل‌توجهی از مخازن سدهای استان خوزستان، خسارات اجتناب‌ناپذیر بوده و رویکرد باید در جهت حداقل کردن خسارات موضوعه با مدیریت مخزن و اقدامات حفاظتی پایین‌دست می‌بوده است. نکته مهم دیگر که در سیل هر سه استان به تشدید قابل‌توجه خسارات انجامیده، تجاوزات و تصرفات بستر و حریم رودخانه‌ها و مسیل‌ها بوده که از دلایل اصلی آن ناهماهنگی‌های دستگاه‌های مرتبط در تعیین تکلیف تصرفات است. سایر دلایل تشدید خسارات سیل‌های اخیر عبارتند از: آماده نبودن متولیان و مسئولان برای مقابله با سیلاب، ملاحظات فنی نامطلوب در طراحی زیرساخت‌های شهری، بین‌شهری و حفاظتی، عدم وجود نظام پیش‌بینی و اخطاردهی و عمل بر اساس آن، نبود اطلاعات قابل‌اطمینان و بهنگام از شرایط رودخانه‌ها، توپوگرافی آن‌ها و مدل‌های پخش سیلاب. راهکارهای کنترل و مدیریت سیل در دودسته سازهای و غیرسازهای جای می‌گیرند که در صدر این راهکارها طرح جامع سیل و نظامنامه مدیریت سیل قرار می‌گیرد.