«خیلی سخت می‌شود. زندگی همه ما را تغییر خواهد داد.» این ساده‌ترین توصیفی است که دان میچل پژوهشگر تغییرات اقلیمی در دانشگاه بریستول انگلیس از تبعات افزایش یک و نیم درجه‌ای دمای زمین ارائه می‌دهد. تمام مباحثاتی که در خصوص گرم‌شدن زمین مطرح می‌شود درنهایت برای این است که از این یک و نیم درجه گرم‌تر نشویم. اما اراده سیاسی برای اجرای تدابیر واقعی برای مقابله با افزایش دمای بیشتر اصلا وجود ندارد. توافق پاریس در خصوص تغییرات اقلیمی که هیچ، حتی مذاکرات متأخرتر هم که در لهستان برگزار شد واقعا راهکاری برای اینکه زمین گرم‌تر نشود ارائه نداد.

اما گرم‌شدن زمین به میزان یک و نیم درجه دقیقا یعنی چه؟ اگر نتوانیم این هدف را محقق کنیم و دمای زمین از یک و نیم درجه بیشتر شد و مثلا سه یا چهار درجه گرم‌تر شد باید چه کرد؟ پاسخ‌‌ها و پیش‌بینی دانشمندان در این خصوص حالا رک‌تر شده‌ است.

وقتی رهبران جهان در پاریس تعهد کردند که افزایش دمای زمین را در حد یک و نیم درجه نگه دارند، ذهن‌های بسیاری روی همین دما متمرکز شد. مایلز آلن استاد دانشگاه آکسفورد در این خصوص می‌گوید: «وقتی درباره افزایش دمای سه یا چهار درجه حرف می‌زدیم شاید کمتر فوریت قضیه را درک می‌کردیم اما حالا که متعهد شده‌ایم این افزایش دما بیشتر از یک و نیم درجه نباشد، حساسیت قضیه خیلی بالاتر رفته است.»

برای آنکه تصویری از دنیای نزدیک آینده به دست بدهیم باید دنیایی را در ذهن ترسیم کنیم که یک و نیم درجه گرم‌تر شده است. در حالت عادی اگر در یک روز دما به اندازه یک و نیم درجه گرم‌تر یا حتی سردتر شود، توجه ما به مسئله جلب نخواهد شد. اما همین تغییر دما در ابعاد جهانی ماجرا را به کل تغییر می‌دهد.

در جهانی که یک و نیم درجه گرم‌تر شده، اوضاع برای گونه‌ای مثل انسان که روی خشکی زندگی می‌کند اصلا جالب نیست چون خشکی احتمالا بیشترین افزایش دما را در آینده تجربه خواهد کرد. بر این اساس، گرم‌ترین تابستان‌های آینده به اندازه سه درجه گرم‌تر از گرم‌ترین روزهای تابستان در سال‌های پیش از ۱۹۰۰ میلادی خواهند بود. وقوع موج گرما به خصوص در مناطق استوایی بیشتر و بیشتر خواهد شد.

در جهانی که یک و نیم درجه گرم‌تر باشد، پانزده درصد از جمعیت زمین هر پنج سال یک بار موج گرمایی شدید را تجربه خواهند کرد. از آن بدتر اینکه موج گرمای شدید مثل آن چیزی که در سال ۲۰۰۳ در غرب اروپا رخ داد، هر بیست سال یک بار یکی از هر ده نفر را در جهان تحت تاثیر قرار خواهد داد. موج گرمای مذکور بین ۳۵ هزار تا ۷۰ هزار قربانی به جا گذاشت.

در حال حاضر، حدود یکی از ده تابستانی که لندن تجربه می‌کند آن قدر خنک هست که میزان تلفات ناشی از گرما به صفر برسد. وقتی دمای زمین یک و نیم درجه بالا رفته باشد، از هر ۲۵ تابستان لندن تنها یک تابستان به اندازه‌ای خنک خواهد بود که تلفاتی ناشی از گرما به جا نگذارد. البته کاهش روزهای سرما هم به معنای این است که مرگ ناشی از سرما کاهش پیدا می‌کند اما همچنان مرگ‌های ناشی از گرما بسیار بیشتر خواهند بود.

هر چه به استوا نزدیک شویم این تاثیرات شدیدتر می‌شوند. وقتی دمای زمین یک و نیم درجه بالا رفته باشد، تعداد ابرشهرهایی با جمعیت ده میلیون نفر و بیشتر (به خصوص در مناطق استوایی) که گرمای شدید را تجربه خواهند کرد دو برابر خواهد شد و ۳۵۰ میلیون آدم دیگر در معرض گرمای کشنده قرار خواهند گرفت.

خشکسالی‌های ناشی از گرمای شدید نیز بسیار زیاد رخ خواهد داد اما مشخص نیست که این مسئله در کدام مناطق بیشتر خواهد بود. البته پیش‌بینی شده که مثلا منطقه مدیترانه به شدت در معرض خشکسالی قرار بگیرد. یکی از یافته‌ها در این خصوص نشان می‌دهد که اگر افزایش دمای زمین بیشتر از یک و نیم درجه شود، گسترش بیابان در منطقه مدیترانه به شکلی خواهد بود که در ده هزار سال اخیر سابقه نداشته است. همچنین ماهانه صد میلیون آدم دیگر در معرض خشکسالی قرار خواهند گرفت و احتمال بروز آتش‌سوزی در جنگل‌ها به شدت بالا خواهد رفت.

اما نکته جالب قضیه این است که در دنیایی که یک و نیم درجه گرم‌تر باشد، خطرات ناشی از بارش باران به شدت بالا خواهد رفت. دمای گرم‌تر می‌تواند رطوبت بیشتری را در خود نگه دارد و بنابراین باران‌ها سنگین‌تر می‌شوند و بیشتر اتفاق می‌افتند. مناطقی که بیشتر از بقیه ضربه خواهند خورد مناطقی هستند که از قبل هم مرطوب و پرجمعیت بودند؛ مناطقی مانند شمال اروپا، شرق آمریکای شمالی و شرق آسیا. مناطقی مثل آلاسکا، کانادا، گرینلند و سیبری هم رطوبت زیادی را تجربه خواهند کرد.

در همین میان انتظار نمی‌رود که پدیده‌های مرتبط با رطوبت شدید - از جمله گردبادهای استوایی که شامل طوفان هم می‌شوند- بیشتر از قبل رخ بدهند اما این پدیده‌ها شدیدتر و مرطوب‌تر خواهند شد. آنها آدم‌های بیشتری را خواهند کشت و آسیب مالی بیشتری به جا خواهند گذاشت و اصولا دردسر زیادی درست خواهند کرد.

همچنین سه چهارم از جمعیت جهان در مقایسه با امروز با افزایش دوبرابریِ خطر سیل مواجه خواهند شد و خطر اصلی هم متوجه آمریکا، آسیا و اروپا خواهد بود.

آبی که از آسمان ببارد یک خطر است و آبی که از دریاها بیرون بزند هم یک خطر دیگر است. افزایش دمای یک و نیم درجه‌ای باعث خواهد شد که سطح دریاها در مقایسه با سال ۲۰۰۵ بین ۲۶ تا ۷۷ سانتی‌متر بالا بیاید. این یعنی حداقل ۱۳۶ شهر بندری بزرگ جهان در معرض آن قرار می‌گیرند که زیر آب بروند. تا سال ۲۱۰۰ میلادی حدود ۱۵۰ میلیون نفر از جمعیت جهان مستقیما از مسئله افزایش سطح آب دریاها آسیب خواهند دید. این آسیب ممکن است از راه سیل، آلوده‌شدن آب آشامیدنی، جاری‌شدن سیل‌ در مناطق کشاورزی، کاهش ماهی‌گیری و از بین رفتن عوامل محافظ اکوسیستمی مثل اکوسیستم مرجانی رخ بدهد.

مسئله دیگر این است که آب‌شدن یخ‌ها زمان‌بر است. بنابراین، حتی اگر تا سال ۲۱۰۰ میلادی یک و نیم درجه افزایش دمای زمین را تجربه کرده باشیم و به مرحله‌ای باثبات رسیده باشیم، یخ‌ها همچنان به آب‌شدن ادامه خواهند داد و سطح آب دریاها را همچنان تا دهه‌ها یا حتی قرن‌ها بعد بالا نگه خواهند داشت.

در همین حال، خود اقیانوس‌ها هم در حال تغییر خواهند بود. در ۳۵ سال گذشته تعداد روزهایی که موج گرمای دریایی رخ داده، دو برابر شده است. وقتی دما حتی نیم درجه هم افزایش پیدا کند، تعداد این روزها هشت برابر خواهد شد. انواع ماهيان، پستانداران دریایی و پلانکتون‌ها قادر خواهند بود با تغییر مکان به دمای بالاتر عادت کنند. اما صخره‌های مرجانی و جانداران دیگر قادر نخواهند بود کاری بکنند و مرگ و آسیب زیادی را تجربه خواهند کرد. وقتی یک و نیم درجه افزایش دما رخ بدهد چیزی بین ۷۰ تا ۹۰ درصد از مرجان‌ها نابود خواهند شد.

اسیدی‌شدن آب‌ها نیز که ناشی از دی اکسید کربن حل‌شده است تعداد زیادی از ارگانیسم‌ها از جمله ماهیان را تحت تاثیر خود قرار خواهد داد. پس از یک و نیم درجه افزایش دمای زمین، صید ماهیان دریا سالانه یک و نیم میلیون تن کاهش نشان خواهد داد.

اکوسیستم‌های خشکی هم تغییرات مهمی را تجربه خواهند کرد. ده درصد از سطح خشکی جهان ممکن است تبدیل‌شدن به یک اکوسیستم دیگر را تجربه کند. مثلا اکوسیستم‌های جنگل به شدت از خشکسالی، طوفان‌های شدید و آتش‌سوزی جنگل‌ها آسیب خواهند دید. حتی انتظار می‌رود که بیست درصد از جنگل‌های استوایی جهان به ساوانا یا دشت تبدیل شوند. این جنگل‌زدایی عمده در حالی رخ می‌دهد که جنگل‌ها باید وظیفه مقابله با دی اکسید کربن را ایفا می‌کردند.

به صورت کلی تغییرات اکوسیستمی به معنی بروز مشکل برای حیات وحش خواهد بود. تغییرات اقلیمی به صورت مستقیم باعث کاهش تنوع جغرافیایی گونه‌های مختلف به میزان ۲۵ درصد خواهد شد. بسیاری از گونه‌ها بیش از نیمی از محیط زندگی خود را از دست خواهند داد و در عین حال، گسترش گونه‌های مهاجم و بیماری‌ها نیز نابودی گسترده‌ای را بین آنها رقم خواهد زد. حتی برخی گونه‌ها ممکن است که منقرض شوند؛ هرچند که تخمین درستی در این خصوص در دست نیست.

گرما و افزایش فقر در دنیا

این همه تغییرات در دریا و خشکی تاثیر بزرگی روی امنیت غذا می‌گذارد: گرمایش زمین باعث می‌شود بازدهی دام‌های پرورشی و شیلات پایین بیاید. همچنین برداشت محصول در مناطق استوایی به وضوح کاهش نشان خواهد داد. رشد سریع‌تر برخی محصولات کشاورزی باعث خواهد شد سطح برخی از مواد مفید غذایی در این محصولات کاهش پیدا کند.

در جهانی که یک و نیم درجه گرم‌تر باشد، ۹۵ هزار کودک جدید سالانه از سوءتغدیه خواهند مرد. همچنین حشراتی که بیماری‌هایی مثل مالاریا، تب دنگ، چیکونگونیا، تب زرد و ویروس زیکا را حمل می‌کنند در هوای گرم‌تر بیشتر گسترش خواهند یافت. در عین حال شصت هزار مورد مرگ جدید بر اثر مالاریا در جهان رخ خواهد داد. بیماری‌هایی مثل لایم در مناطقی از اروپا و آمریکای شمالی بیشتر دیده خواهد شد.

تمام این تحولات باعث بروز مشکلات اقتصادی خواهند شد. درواقع تغییرات اقلیمی به معنای افزایش فقر در جهان است و همان افزایش یک و نیم درجه‌ای دما می‌تواند ۱۰۰ میلیون نفر را به فقر شدید بکشاند. مهاجرت و مناقشات مختلف نیز از دل همین وضعیت ایجاد خواهد شد که البته پیش‌بینی تمام تبعات آن امکان‌پذیر نیست. فقط اقتصادهای درحال توسعه نیستند که از چنین وضعی ضربه خواهند خورد. اقتصادی مثل آمریکا نیز با هر درجه افزایش گرمایش زمین سالانه ۱.۲ درصد از تولید ناخالص داخلی خود را از دست خواهد داد.

در چنین شرایطی خیلی‌ها گمان می‌کنند افزایش دمای زمین تنها آنها را مجبور خواهد کرد که ایرکاندیشنر خنک‌تری را استفاده کنند. اما واقعیت این است که کوچک‌ترین گرمایشی هم باعث اختلال در زندگی ما خواهد شد. باید هرکاری که از دستمان برمی‌آید انجام دهیم تا این افزایش دما از یک و نیم درجه بیشتر نشود.