اهمیت آب و اقتصاد آب هر روز بیشتر می‌شود. بسیاری از اقتصاددانان مهم‌ترین کالای اقتصادی کمیاب در جهان را آب می‌دانند. این موضوع در ایران اهمیت بیشتری دارد چون ایران یک کشور کم‌آب محسوب می‌شود و متوسط بارش در ایران یک‌سوم متوسط جهانی است. بنابراین در ایران به مسئله اقتصاد آب باید دوچندان توجه شود. هدفمندی یارانه‌ها و اصلاح قیمت آب یکی از ابزارهای مدیریت آب است. این روش از سال 1388 در ایران تحت عنوان هدفمندی یارانه‌ها در حال اجراست. علیرضا شکیبایی در تحقیقی که نتایج آن را در فصلنامه «توسعه و سرمایه» در دانشگاه شهید باهنر کرمان منتشر کرده، دست به مقایسه کارایی استان‌های کشور با یکدیگر در مصرف آب در مقطع زمانی قبل و بعد از هدفمند کردن یارانه‌ها زده است. کارایی استان‌های کشور به‌تفکیک روستایی و شهری در دو سال 85 و 90 برآورد و مقایسه شده‌اند. در این بازه زمانی، سال 85 به‌عنوان سال قبل از هدفمندی و سال 90 به‌عنوان سال بعد از هدفمندی یارانه‌ها در نظر گرفته شده است. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که مصرف خانگی روستاهای کشور بعد از هدفمندی رایانه‌ها کاراتر شده ولی این امر در شهرها صادق نیست. نتایج پژوهش نشانگر حساسیت روستاها و نبود حساسیت در شهرها به تغییرات قیمت آب است.

***

روند رو به افزایش جمعیت و گسترش شهرنشینی نیازمند تامین آب شرب و بهداشت جامعه،‌ امنیت غذایی، محیط‌زیست افراد،‌ تامین آب کشاورزی و صنعت است که به‌عنوان ارکان حیات انسان‌ها مطرح هستند. بنابراین به‌دلیل محدود و ثابت بودن مقدار آب تجدیدشونده، رقابت بین مصرف‌کنندگان آب شرب، کشاورزی و صنعتی از یک سو و رقابت در سطح حوضه‌های آبریز از سوی دیگر، در آینده می‌تواند تشدید شود یا چالش‌های جدیدی به همراه داشته باشد.

از طرفی، آلودگی آب گسترش یافته و دوره‌های خشکسالی و توزیع ناهمگون نزولات آسمانی و آثار تخریبی آب‌های جاری ناشی از سیلاب شرایطی را به وجود آورده است که اگر منابع آب مدیریت نشود و کیفیت و کمیت آ‌ن‌ها مورد توجه قرار نگیرد، ممکن است تنش‌های غیرقابل پیش‌بینی را به وجود آورد.

کوشش‌های اقتصادی انسان همواره معطوف بر آن بوده که حداکثر نتیجه را با کمترین امکانات و عوامل موجود به دست آورد. این تمایل را می‌توان دستیابی به کارایی و بهره‌وری بالاتر نامید. بهره‌وری مفهومی جامع و دربرگیرنده کارایی است که افزایش آن به‌منظور ارتقای سطح زندگی، رفاه، آرامش و آسایش انسان‌ها،‌ همواره مد نظر دست‌اندرکاران سیاست و اقتصاد بوده است.

مفاهیم کارایی و بهره‌وری در پی تعامل و تکامل دانش بشر در علم اقتصاد تکامل یافته و در دو دهه اخیر، اندازه‌گیری آن نیز مبنای نظریات اقتصادی شده است. امروزه رقابت با کمرنگ شدن مرزهای اقتصادی در صحنه جهانی ابعاد تازه‌ای یافته و تلاش برای بهبود بهره‌وری پایه اصلی این رقابت را تشکیل می‌دهد. از این رو، بسیاری از کشورها برای اشاعه فرهنگ بهره‌وری و به‌کارگیری فنون و روش‌های ارتقای آن، اقدامات زیادی انجام داده‌اند.

بررسی عملکرد کشورهایی که طی سال‌های اخیر رشد اقتصادی چشمگیری داشته‌اند، حکایت از آن دارد که اکثر کشورها این رشد را عمدتا از طریق افزایش بهره‌وری و نه سرمایه‌گذاری به دست آورده‌اند، به صورتی که نقش سرمایه‌گذاری جدید در مقایسه با نقش افزایش بهره‌وری در آن اندک بوده است. هدفمندسازی یارانه‌ها به‌معنی افزایش منافع برنامه‌های حمایتی متناسب با کاهش درآمد واقعی است. به‌علاوه، هدفمندی برنامه‌ها در گرو آن است که گروه‌های کم‌درآمد هرچه بیشتر از منافع آن برخوردار باشند و در تامین مالی آن کمترین مشارکت را داشته باشند.

اصلاح قیمت‌ها به‌تفکیک حامل‌های انرژی (بنزین، نفت گاز، نفت کوره، نفت سفید، گاز مایع و سایر مشتقات نفت)، گاز طبیعی،‌ کالاهای اساسی، آب،‌ برق و خدمات و بازتوزیع منابع آزادشده بین خانوارها، بنگاه‌ها و دولت از اهداف طرح هدفمندی یارانه‌ها در ایران است. بنابراین در این تحقیق سعی شده است که کارایی مصرف آب خانگی قبل و بعد از هدفمند کردن یارانه با استفاده از تکنیک تحلیل پوششی داده‌ها مقایسه شود.

 آب و کارایی

محققانی که روی اقتصاد آب در پاکستان کار کرده‌اند، به تولید بازارهای آب به‌عنوان یک گزینه برای افزایش بهره‌وری و کارایی اقتصادی در بخش آبیاری اشاره می‌کنند و  به بررسی کارکرد بازارها و ارزیابی تاثیر آن بر تولیدات کشاورزی و محیطی می‌پردازند. این محققان می‌گویند که اولین واکنش کشاورزان به ناکافی بودن عرضه آب،‌ ایجاد چاه‌های آب خصوصی و دومین واکنش آن‌ها توسعه بازارهای آب است.

محققان دیگری هم هستند که در عمان این وضعیت را پژوهش کرده‌اند. آن‌ها کارایی آبیاری را به‌عنوان استاندارد مهندسی غالبا برای اندازه‌گیری مدیریت استفاده از آب به کار برده‌اند. کارایی تخصیصی نیز به‌عنوان کاربرد تئوری‌های اقتصادی در تولید، مقیاس دیگری برای عملکرد آبیاری ارائه می‌کند. هردو پارامتر محاسبه‌شده یعنی کارایی استفاده از آب و کارایی تخصیص نشان داده است که وضعیت موجود در عمان با نبود کارایی روبه‌رو است.

در مجموع، کارایی در استفاده از آب به‌عنوان یک ابزار اساسی در دستیابی به پایداری پیشنهاد شده است. در این راستا، حالت‌های قیمت‌گذاری متعددی که مانع از کارایی می‌شود مورد بررسی قرار می‌گیرد و اثرات آن‌ها تعریف می‌شود. در این روش، استفاده پایدار از آب به‌عنوان از دست ندادن رفاه اجتماعی تعریف می‌‌شود. قیمت کامل هزینه‌ها یک ابزار لازم برای استفاده پایدار از آب است،‌ ابزاری که باعث ترویج عدالت اجتماعی در درازمدت می‌شود. از خلال همین سیاست‌هاست که می‌توان هدفمندی یارانه‌ها را نیز در برنامه‌های مدیریت آب گنجاند.

تحقیقاتی نیز در ترکیه، تونس، شمال غربی چین، استرالیا و کرانه باختری رود اردن درباره اقتصاد آب انجام شده است. در تحقیقات اخیر یکی از محققان، از دو مدل برای رسیدن به کارایی استفاده شده است که عبارتند از مدل نهاده‌ای آب که چندین بخش را که تولید در آن اتفاق افتاده آزمون می‌کند و یک مدل مخصوص کشاورزی که تولید را در سطح ایالتی تجزیه و تحلیل می‌کند. در آن تحقیق، از یک مدل برنامه‌ریزی اجتماعی سه بخش نئوکلاسیک اقتصاد کلان و یک روش حاشیه‌ای تجزیه و تحلیل تجربی برای رسیدن به عدم رفاه ناشی از عدم کارایی استفاده شده است. نتایج آن تحقیق نشان می‌دهد که برای رسیدن به کارایی استفاده از آب باید به سمت کشاورزی و نهاده نیروی کار نیز باید به سمت صنعت انتقال پیدا کند. 

در داخل ایران نیز مطالعاتی مشابه انجام شده است. برای مثال،‌ یک مطالعه که مربوط به بحران آب و لزوم توجه به بهره‌وری آب کشاورزی در دست بیرجند بوده، به این نتیجه رسیده که کمبود آب و تکیه صرف بر ذخیره آب‌خوان‌ها به‌علت وجود خشکسالی‌ها و گسترش نیازهای بخش اقتصادی – اجتماعی مناطق خشک کشور همانند خراسان جنوبی را با بحران جدی در تامین آب مواجه ساخته است. باید دیدگاه‌های گوناگون مدیریت آب در بخش کشاورزی این مناطق، با اولویت نگرش اقتصادی زیست‌محیطی، شاخص‌های بهره‌وری آب کشاورزی را در کنار سایر روش‌های مدیریت آب در این بخش مورد توجه جدی قرار داد. 

داده‌های استفاد‌ه‌شده در تحقیق حاضر عبارت بوده‌اند از نیروی شاغل در بخش آب و ظرفیت‌ تامین آب به‌عنوان متغیر ورودی تولید آب و فروش (مصرف) آب و هدررفت آب به‌عنوان متغیرهای خروجی اطلاعات. این متغیرها از وب‌سایت مرکز آمار ایران جمع‌آوری شده است.

در تحقیق پیش رو، از روش تحلیل پوششی داده‌ها استفاده شده است. تحلیل پوششی داده‌ها یک تکنیک برنامه‌ریزی ریاضی است که کارایی نسبی گروهی از واحدهای تصمیم‌گیرنده را اندازه‌گیری می‌کند و عملکرد نسبی واحدهای سازمانی را که دارای نهاده‌ها و ستانده‌های مختلف بوده در نظر می‌گیرد و کار مقایسه و سنجش کارایی را انجام می‌دهد.

دستاوردهای تحقیق: روستاها حساس به تغییرات قیمت و شهرها بی‌اعتنا

نتایج پژوهش نشان می‌دهند که پیش از هدفمندی یارانه‌ها،‌ استان‌های خراسان جنوبی، زنجان،‌ سمنان، کهگیلویه و بویراحمد و یزد از لحاظ فنی کارا و دیگر استان‌ها با درجات متفاوت ناکارا بوده‌اند. در کارایی مدیریتی استان‌های اصفهان، تهران، خراسان جنوبی، خراسان رضوی، زنجان، سمنان،‌ فارس،‌ قم، کهگیلویه و بویراحمد، هرمزگان و یزد کارا هستند و استان‌های خراسان جنوبی، زنجان، سمنان،‌ کهگیلویه و بویراحمد و یزد از لحاظ کارایی مقیاس، کارا و دیگر استان‌ها ناکارا هستند. بعد از هدفمندی یارانه‌ها، همه روستا‌های استان‌های کشور در سال 89 در مصرف آب به‌صورت کارا و بهینه عمل کرده‌اند که نشانگر تغییر اساسی در عملکرد کارایی روستاهای کشور است. اما در شهرها، پیش از هدفمندی استان‌های اردبیل،‌ تهران، خراسان شمالی،‌ قم و مازندران کارا و دیگر استان‌ها با درجات متفاوت ناکارا بوده‌اند. در کارایی مدیریتی نیز شهرهای استان‌های اردبیل، اصفهان،‌ بوشهر، تهران،‌ خراسان شمالی،‌ خوزستان، قم و مازندران کارا و استان‌های اردبیل، تهران،‌ خراسان شمالی، قم و مازندران از نظر کارایی مقیاس کارا و دیگر استان‌ها ناکارا بوده‌اند. بعد از هدفمندی یارانه‌ها، اما نتایج نشان می‌دهند که شهرها به هدفمندی چندان اعتنایی نداشته‌اند. در نهایت، می‌توان نتیجه گرفت که بعد از هدفمند کردن یارانه‌ها، مصرف خانگی روستاهای کشور کاراتر شده اما این امر در شهرها صادق نیست که نشانگر حساسیت روستاها به تغییر قیمت و نبود این حساسیت در شهرها است. این موضوع حاکی از سهم بالاتر هزینه آب در روستاها در سبد هزینه خانوار روستایی در مقایسه با شهرها است. در صورتی که هدف از اجرای هدفمند کردن یارانه‌ها کارایی باشد، باید نسبت تغییرات قیمت در روستاها با شهرها متفاوت باشد. همچنین باید در کنار ابزار قیمتی، سایر ابزارهای غیرقیمتی را به‌عنوان مکمل تاثیرگذار مورد توجه قرار داد. بنابراین قیمت‌گذاری در کنار دیگر ابزارهای غیراقتصادی هنوز می‌تواند در کارایی آب و حفظ منابع موثر باشد. در واقع، ابزارهای اقتصادی یک ابزار برای بهبود هزینه منابع آب و یک پیام هشداری موثر در رفتار مصرف‌کننده در کاهش مصرف آب است و سطح قیمت‌ها نیز تاثیر بیشتری بر الگوی مصرف‌کنندگان می‌گذارد.

پژوهش: بررسی نقش هدفمندی یارانه‌ها بر کارایی مصرف آب در بخش‌های ایران