در سال ۲۰۱۵ وقتی که قیمت نفت در حال سقوط شدید بود، بسیاری از کشورهای عرب صادرکننده نفت به این نتیجه رسیدند که باید به فکر راهی برای نجات آینده اقتصادشان باشند. نفت توانسته بود طی سال‌های متوالی اقتصاد آنها را تغذیه کند و شهرها و امکانات زیاد در آنها را تامین مالی کند. اما دنیا داشت تغییر جهت می‌داد و به سمت منابع تجدیدپذیر انرژی حرکت می‌کرد و از همه بدتر اینکه آمریکا هم داشت نفت زیادی تولید می‌کرد. همه این شرایط حاکی از آن بود که دارد برای جدایی از نفت خیلی دیر می‌شود.

در این میان، مصیبت دیگری هم وجود داشت: کسری بودجه‌ای که به خاطر تفاوت قیمت نفت در زمان اوج و افول به وجود آمده بود. این مسئله واقعا کشورهای عربی را وادار کرد که به دنبال منابع جدید درآمد باشند و چه چیزی بهتر از درآمد مالیاتی؟

در سال ۲۰۱۶ کشورهای عربی حوزه خلیج فارس در مورد مالیات بر ارزش افزوده به توافق رسیدند و پنج درصد مالیات روی برخی کالاها و خدمات کشیدند. حوزه‌های سلامت و آموزش بی‌مالیات باقی ماند اما مردم حالا باید روی خودرو، غذا، فیلم‌های سینمایی و موارد دیگر، مالیات بر ارزش افزوده می‌دادند.

این مالیات از اول ژانویه ۲۰۱۸ در کشورهایی مثل عربستان سعودی و امارات متحده عربی اجرایی شد. کشورهای دیگر هم برنامه‌های زمان‌بندی خودشان را داشتند و مثلا بحرین اعلام کرد که این مالیات را یک سال دیرتر اعمال می‌کند. ظاهرا کویت کشوری است که اصلا برای اجرایی‌کردن این مالیات آمادگی نداشت اما کشورهای دیگر مثل عمان و قطر هم قرار است در سال جدید میلادی این مالیات‌ها را اعمال کنند.

مشکلی که اینجا وجود داشت این بود که چطور باید مردمانی را که به دادن مالیات بر درآمد هم عادت نداشتند، به ارائه مالیات بر ارزش افزوده ترغیب کرد. جان آلترمن مدیر برنامه خاورمیانه در مرکز مطالعات استراتژیک و بین‌المللی در این خصوص می‌گوید: «مردم در کشورهای نفت‌خیز عادت دارند که دولت منبع درآمدشان باشد و هیچ درآمدی را از آنها طلب نکند. در این کشورها تحصیلات رایگان، خدمات بهداشتی رایگان، مسکن یارانه‌دار و شغل‌های دائمی به مردم ارائه می‌شود.» اما تغییرات دنیا و معضلات مختلف نفت نشان می‌دهد که آینده‌ای برای این روش وجود نخواهد داشت.

واقعیت این است که هیچ کس- به خصوص ساکنان کشورهای نفت‌خیز- دوست ندارند مالیات به دولت بدهند و حتی در شبکه‌های اجتماعی به نکات کاربردی برای دور زدن مالیات‌ها به خصوص در زمینه خرید و فروش خودرو اشاره می‌کنند.

اما این مسئله یک جنبه مهم دیگر هم دارد. بسیاری از شکایت‌هایی که در دو کشور عربستان و امارات پس از اجرایی‌شدنِ قانون مالیات بر ارزش افزوده وجود داشت از سمت مصرف‌کنندگان نبود. مالیات‌های جدید، بیشتر از همه برای صاحبان کسب و کار در این کشورها گیج‌کننده بود چون آنها عملا هیچ‌وقت قبلا با مالیات بر ارزش افزوده آشنا نبودند و نمی‌دانستند که چطور باید آن را روی کالاها و خدمات خود اعمال کنند. یکی از بدترین موارد هم این بود که تکلیف کار در مناطق آزاد تجاری چه می‌شود و چطور قوانین جدید مالیاتی باید در آنها اعمال شود.

بر اساس قانون، اگر کسب و کارها به اعمال مالیات‌های جدید بی‌اعتنایی کنند باید جرایم سنگینی را بپردازند اما در عین حال برخی از کشورهای حوزه خلیج فارس سعی کرده‌اند خیلی هم در این مورد سختگیری نکنند. پیش‌بینی شده که اعمال این استراتژی در سال ۲۰۱۹ در چند کشور دیگر از جمله بحرین، عمان و قطر هم با شرایط نسبتا مشابهی همراه باشد. اما کشورهایی که این مالیات را از یک سال پیش شروع کرده‌اند، احتمالا از سال ۲۰۱۹ شروع به سختگیری در این مورد خواهند کرد چون از نظر آنها دوران آزمایشی برای این مالیات‌ها به پایان رسیده است.

آلترمن معتقد است که جز این راهی برای آماده‌کردن شهروندان کشورهای نفت‌خیز برای آینده بی‌نفت و یا کاهش وابستگی به نفت وجود ندارد. از نظر او، چنین سیاست‌هایی برای روز مبادا بسیار ضروری است و اصولا به جای صبر کردن تا زمان ریاضت، باید کمی برای مواجهه با آن آماده شد.

در حال حاضر، مالیات بر ارزش افزوده در کشورهای حوزه خلیج فارس پنج درصد است اما قرار است این رقم افزایش پیدا کند. برخلاف تظاهرات‌های مختلفی که در اروپا (فرانسه) و برخی نقاط دیگر در اعتراض به قوانین مالیاتی جدید کشورها برگزار می‌شود، به نظر نمی‌رسد که مردم در کشورهای نفت‌خیز حوزه خلیج فارس در حال و هوای مقابله با چنین مالیات‌هایی باشند. آینده آنها با مالیات‌های جدید گره خورده تا شاید وابستگی اقتصادشان به نفت کمی پایین بیاید.