اجرای پروژه‌های بزرگ سدسازی می‌تواند بر توسعه مناطق جغرافیایی، آثار عمیقی بگذارد که الزاماً مثبت نیستند. از این رو، توجه به این مسئله برای کاهش آثار منفی پروژه‌های بزرگ سدسازی و در نظر گرفتن آ‌ن‌ها در ارزیابی فایده‌ها و هزینه‌ها، برای سیاست‌گذاری و برنامه‌ریز‌ی‌های بخش آب ضروری است. علیرضا محمدی و طوبی چهارتنگی در مقاله‌ای تحت عنوان «بررسی آثار پروژه‌های ملی سدسازی بر توسعه پایدار منطقه‌ای، مطالعه موردی: سد کارون 3، شهرستان ایذه، خوزستان» در نشریه «آب و توسعه پایدار» دانشگاه فردوسی مشهد، به بررسی تاثیرات سدسازی بر توسعه ملی پرداخته‌اند.  هدف این پژوهش، سنجش آثار سد کارون 3، بر محیط زیست، جامعه، اقتصاد و کالبد شهرستان ایذه بوده است.

***

تا آغاز قرن 21 بیش از 45 هزار سد بزرگ در کشورهای مختلف از جمله چین، آمریکا، هند، اسپانیا و ژاپن که حدود 80 درصد از سدهای بزرگ جهان در آن‌ها قرار دارند، احداث شده است. در ایران، ساخت سدها از دهه 1330 آغاز شد و طی دهه‌های 1340، 1350 و دهه 1370 روند شتابانی به خود گرفت. تعداد سدهای ساخته‌شده در ایران از 27 سد در سال 1356 به بیش از 1330 سد در سال 1395 رسیده است که آثار منفی و مثبت آن‌ها بر توسعه مناطق اجتناب‌ناپذیر بوده است.

دشت خوزستان از جمله مناطقی در ایران است که از همان آغاز برای سدسازی مورد توجه قرار گرفته است. خوزستان با داشتن توانایی بالای اقتصادی برای توسعه در سطح ملی، در اغلب برنامه‌های عمرانی کشور برای اجرای طرح‌های صنعتی و عمرانی از جمله سدسازی در مقیاس ملی مورد توجه قرار گرفته است. در مجموع تعداد 24 سد در حوضه آبریز کارون بزرگ (خوزستان) به بهره‌برداری رسیده که سد کارون 3، در شهرستان ایذه با حجم مخزن 2.8 میلیارد متر مکعب از آن جمله است. اما مسئله این است که اجرای سدهای ملی مانند کارون 3، در کنار آثار مثبت ممکن است با آثار منفی و بلندمدت همراه باشد که پایداری توسعه مناطق را به خطر اندازد. از آن جمله می‌توان به مسئله آلودگی آب، هوا، خاک و منابع کشاورزی و نیز از بین رفتن چشم‌اندازهای محیطی و به خطر افتادن حیات جانوری و انسانی اشاره کرد. با توجه به این مسئله و در راستای برنامه‌ریزی فضایی و آمایشی، بررسی علمی آثار سدسازی ملی بر توسعه نواحی امری ضروری است.

این پژوهش در سال 1395 انجام شده و از نظر روش از نوع توصیفی و تحلیلی، از نظر تبیین روابط از نوع پژوهش‌های اکتشافی و از نظر هدف از پژوهش‌های بنیادی است. روش گردآوری داده‌ها از نوع پیمایشی (پرسش‌نامه) است. جامعه آماری این پژوهش شامل متخصصان، کارشناسان و افراد آگاه در حوزه توسعه منطقه‌ای شهرستان ایذه بوده که به دلیل مقیاس ملی سد کارون 3، خود نیز به عنوان ساکنان شهرستان، تحت تأثیر قرار گرفته یا در جریان آثار آن بوده‌اند.

برای تکمیل پرسش‌نامه‌ها از روش نمونه‌گیری در دسترس استفاده شد. بعد از تکمیل و خارج‌کردن پرسش‌نامه‌های ناقص از فرآیند تحلیل، تعداد 375 نمونه مبنای تحلیل قرار گرفتند. برای سنجش آثار احداث سد کارون 3 در مقیاس منطقه (شهرستان ایذه) از چهار مؤلفه محیط‌زیستی، اقتصادی، اجتماعی - فرهنگی و کالبدی و حدود 60 شاخص در قالب پرسش‌نامه‌ای با سؤال‌های پنج‌گزینه‌ای استفاده شده است. از آن‌جایی که توسعه پایدار دارای سه اصل اساسی یعنی پایداری محیط‌زیستی، اقتصادی و اجتماعی است، اغلب شاخص‌های انتخاب‌شده به‌نحوی در راستای سنجش میزان پایداری منطقه انتخاب شده‌اند. اگرچه در اصول سه‌گانه به پایداری کالبدی اشاره نشده است و شاخص‌های کالبدی در دسته محیط‌زیستی قابل ‌بررسی‌اند اما در این پژوهش برای بررسی جزئی، شاخص‌های کالبدی در مؤلفه کالبدی قرار گرفته و به عنوان یک دسته جداگانه بررسی شده است.

نتایج آمار توصیفی مربوط به گویه‌های محیط‌زیستی نشان می‌دهد که از میان گویه‌ها بنا به نظر پاسخ‌گویان، سدسازی در اغلب شاخص‌های محیط‌زیستی دارای مقدار متوسط است که نشانگر تأثیر کم بر آن زیرشاخص‌ها است. این تأثیر بر افزایش رطوبت هوا و گرما در منطقه، از بین‌رفتن پوشش گیاهی نواحی پایین‌دست سد، و از بین‌رفتن حیات جانوری، شدیدتر و دارای میانگین بیشتر از مقدار متوسط بوده است. در عوض، سهم آثار مثبت سدسازی از قبیل مهار سیل و کاهش سیل‌خیزی منطقه ناچیز است.

احداث سد کارون 3 بر مؤلفه اجتماعی تأثیر قوی گذاشته است. نتایج آمار توصیفی نیز نشان می‌دهند که از میان 9 گویه، تأثیر احداث سد کارون 3 بر 5 زیرشاخص افزایش ایمنی در شهرستان، افزایش امنیت در شهرستان، افزایش آسیب‌های اجتماعی، افزایش سطح عمومی بهداشت و افزایش سطح سواد میانگین کمتر از مقدار متوسط دارد که نشانگر تأثیر کم بر آن زیرشاخص‌ها است. از سوی دیگر، این تأثیر بر زیرشاخص‌های تغییرات جمعیتی، مهاجرت و شکل‌گیری سکونت‌گاه‌های غیررسمی شدیدتر بوده است. یافته‌های این تحقیق نشان می‌دهند که سد کارون 3 از نظر محیط‌زیستی موجب راکدشدن آب رودخانه در پشت سد و ایجاد دریاچه‌ای به طول 60 کیلومتر، عامل آلودگی آب و پایین‌آمدن کیفیت آب، خطرات بهداشتی و ایجاد بیماری در منطقه، تبخیر آب و هدررفتن آن، بالارفتن رطوبت هوا و گرم‌شدن هوا، به وجود آمدن زمین‌لرزه و از بین رفتن پوشش گیاهی و جنگلی شده است.

یک ارتباط خطی مستقیم بین مؤلفه محیط‌زیست و احداث سد کارون 3 دیده می‌شود. با توجه به معناداری آزمون‌های علمی، احداث سد کارون 3 بر مؤلفه اقتصاد تأثیر قوی گذاشته است. از میان 19 گویه از مؤلفه اقتصادی، احداث سد کارون 3 به‌ترتیب بیشترین و کمترین تأثیر را بر افزایش قیمت اجاره مسکن و ایجاد آبیاری داشته است. زیرشاخص‌های افزایش قیمت املاک، از بین‌رفتن زمین‌های کشاورزی و افزایش هزینه خانوارها تأثیر بیشتری از احداث سد کارون 3 پذیرفته‌اند. 7 زیرشاخص افزایش حجم تولید محصولات کشاورزی، افزایش اشتغال در شهرستان، کاهش بیکاری در شهرستان، افزایش ماهی‌گیری، افزایش درآمد سالانه خانوار، افزایش سرمایه‌گذاری در شهرستان، و افزایش دسترسی به نیروی برق تأثیر کمتری از احداث سد کارون 3 پذیرفته‌اند.

احداث سد کارون 3 بر مؤلفه کالبد تأثیر معنی‌داری نگذاشته است. به عبارت بهتر، در سطح اطمینان بالا، می‌توان گفت احداث طرح ملی سد کارون 3 بر ساختار کالبدی تأثیر چندانی نداشته است یا آثار آن در حال حاضر هویدا نیستند. این آثار عمدتاً چشمگیر نبوده یا محدود به پیرامون سد بوده است. از نظر محیط‌زیستی باید گفت که با توجه به راکدشدن آب رودخانه و امکان پایین‌آمدن کیفیت آب و به وجود آمدن بیماری در منطقه، برنامه‌ریزی برای جلوگیری از آلودگی آب و نیز جلوگیری از ایجاد بیماری در منطقه باید حتما صورت گیرد تا آثار مخرب سدسازی کاهش یابد. با توجه به از بین رفتن جنگل‌ها و مراتع پس از آبگیری سد، برنامه‌ریزی و اقدام در زمینه احیای جنگل‌ها و مراتع و جلوگیری از تخریب بیشتر آن‌ها و کنترل تغییرات چشم‌اندازهای طبیعی در راستای توسعه پایدار و آمایش سرزمین در منطقه باید صورت گیرد. از لحاظ اجتماعی، باید ساماندهی و توانمندسازی مهاجرانی که به دنبال احداث سد کارون 3، به شهر ایذه مهاجرت کرده‌اند و جلوگیری از ایجاد سکونت‌گاه‌های غیررسمی و آسیب‌های اجتماعی به‌وجودآمده، انجام شود.

از جنبه اقتصادی، با توجه به این‌که شغل ساکنان متأثر از سدسازی و مهاجران اکثراً کشاورزی و دامداری بوده و ذخیره آب در پشت مخزن سد قطع منابع آب و درآمد و در نتیجه نارضایتی آن‌ها را در پی داشته است، حل این مشکل ضروری و از نظر انسانی، قانونی و شرعی بر متولیان امر الزامی است. از نظر کالبدی هم احیای جاده‌ها و راه‌های ارتباطی و رسیدگی به زیرساخت‌های منطقه توصیه می‌شود تا از مهاجرت و واردآمدن آسیب‌های بیشتر به مردم منطقه کاسته شود. آثار باستانی و فرهنگی قبل از احداث سد باید به‌صورت کامل شناسایی می‌شدند و از به زیر آب رفتن آن‌ها جلوگیری می‌شد. در حال حاضر لازم است به منظور کاهش آسیب‌ها، از آثار باستانی باقی‌مانده محافظت شود.

با همه این عواقب و با توجه به پیامدهای سدهای بزرگ، ما همچنان شاهد احداث سدهای بزرگ و متوالی در حوضه رودخانه کارون هستیم که برای جلوگیری آن‌ها بهتر است از روش‌های جایگزین برای استفاده از پتانسیل‌های رودخانه کارون استفاده شود تا بیشتر از این شاهد بر هم زدن پایداری منطقه‌ای نباشیم.

دستاوردهای پژوهش: خطر ناپایداری منطقه‌ای سدسازی

آثار احداث سد کارون 3 که از طرح‌های عمرانی ملی است، بر چهار حوزه محیط‌زیست، جامعه، اقتصاد و کالبد شهرستان ایذه از منظر متأثرشوندگان نشان می‌دهد که در حوزه محیط‌زیستی تحلیل‌ها حاکی از راکدشدن آب رودخانه، آلودگی آب، پایین‌آمدن کیفیت آب، خطرات بهداشتی و ایجاد بیماری، تبخیر آب و هدررفتن آن، بالارفتن رطوبت هوا در نتیجه گرم‌شدن هوا، به وجود آمدن زمین‌لرزه، از بین رفتن پوشش گیاهی منطقه و حوزه‌های جنگلی بوده که از مهم‌ترین آثار سدسازی به شمار می‌روند. در بخش اقتصادی، سدسازی بر افزایش قیمت اجاره مسکن و املاک، از بین رفتن زمین‌های کشاورزی و منابع تغذیه، افزایش هزینه خانوار، از دست دادن مالکیت زمین بیشترین تأثیر را گذاشته است. در حوزه اجتماعی، بر افزایش تحرکات جمعیتی، مهاجرت روستا شهری، افزایش مهاجرت خارجی به درون شهرستان، به وجود آمدن سکونت‌گاه‌های غیررسمی و افزایش آسیب‌های اجتماعی آثار زیادی گذاشته است. در بخش کالبدی نیز اگرچه تغییرات در مقیاس شهرستان چشمگیر نبوده اما می‌توان به افزایش تغییر کاربری زمین، افزایش میزان ساخت‌وساز و از بین بردن منابع و زمین‌های کشاورزی و باغات، احداث سد، از بین رفتن روستاهای تحت تأثیر، از بین رفتن آثار باستانی و فرهنگی و رشد فیزیکی شهر ایذه اشاره کرد. در مجموع، فعالیت‌های سدسازی بر تغییر چشم‌اندازهای محیطی آثار سوء گذاشته است. سد کارون 3 اگرچه در تأمین برق ملی بسیار مهم بوده است اما در مقیاس منطقه‌ای ناپایداری را در سطح منطقه به دنبال آورده است.