چین بعد از چند سال، در هفت ماه منتهی به مهرماه امسال دومین مقصد صادراتی ایران شد. این کشور سال‌ها صدرنشین مقاصد صادراتی بود. هرچند نمی‌توان به فوریت گفت که این بازار مهم در حال از دست رفتن است، اما به نظر می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌رسد زنگ خطری در حال به صدا درآمدن است و باید تمهیداتی اندیشیده و شرایطی فراهم شود تا مجدد تعاملات دوجانبه افرایش یابد. رابطه تجاری نزدیک با چین که تراز آن به دلیل فروش نفت همیشه به نفع ایران مثبت بوده، نباید از دست برود.

شاید بتوان تحریم‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ را یکی از علل این موضوع دانست. در واقع تحریم‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ موجب ایجاد نگرانی‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌یی برای برخی از بانک‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی چینی شد و این بانک‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ تا حدودی روابط خود را با ایران کم کردند. اخیرا بانک چینی کونلون به عنوان یکی از مهم‌ترین بانک‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی طرف معامله با ایران نیز روابط خود را قطع کرده است. این موضوع قطعا بر صادرات ایران تاثیرگذار خواهد بود. با توجه به اینکه چین یکی از بازارهای مهم ایران به خصوص در شرایط تحریم است، به نظر می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌رسد هرچه سریع‌تر باید این موضوع آسیب‌شناسی شود و دولت درصدد حل این مشکل برآید.

البته شنیده‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ حاکی از آن است که در صورت رضایت پاکستان و افغانستان، این دو کشور کریدور مالی بین ایران و چین خواهند بود و اگر این اتفاق بیفتد می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌تواند نگرانی‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ را برطرف کند و افزایش صادرات را در پی داشته باشد.

اما به این موضوع نیز باید توجه شود که در تجارت این‌گونه نیست که اگر بازاری از دست برود، جایگزینی برای آن نباشد؛ ولی یافتن و جایگرین کردن بازار هدف هزینه‌بر و زمان‌بر است و در تجارت خارجی، کشورها سعی می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌کنند ضمن ایجاد تنوع بازار، شرکای خود را از دست ندهند تا بتوانند تجارت خود را افزایش دهند و حداقل سهم آن بازارها را حفظ کنند.

ایران در شرایط فعلی با توجه به محدودیت‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌یی که در منابع ارزی داشت، ناچار شد واردات را مدیریت کند و با کاهش واردات نسبت به سال گذشته روبه‌رو شد. در این حالت سهم ایران از بازار جهانی کاهش پیدا کرده است و این کاهش در بازارهایی که بیشتر با کشور ما در تعامل بودند، نمود بیشتری داشت و از این جهت نیاز است تا بیش از گذشته بازارهای خود را حفظ کنیم.

در دوره گذشته کشور‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی چین، امارات و ترکیه سه کشوری بودند که در شرایط تحریم به ایران کمک کردند و ایران توانست برای دور زدن تحریم‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ با واردات کالاها از طریق بازارهای این کشورها نیازهای خود را تامین کند. اما در این دوره به نظر می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌رسد هرسه این کشورها به دلیل اینکه تحت کنترل و نظارت دقیق هستند، نتوانند همچون گذشته این امکان را در اختیار کشور ما قرار دهند. البته به اعتقاد نگارنده تنها کشوری که می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌تواند تا حدودی جایگزین این سه کشور شود، روسیه است؛ اما سطح تجارت ایران و روسیه بسیار پایین است. بنابراین باید تلاش شود تا این بازار به دست آید.

از طرفی تنوع بازار برای تمام کشورهای دنیا بسیار بااهمیت است و کمک می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌کند تا در شرایط مختلف امکان مانورهای مختلف و جایگرین کردن برخی بازارها را با بازارهایی که با تهدید و مشکل مواجه هستند، داشته باشند. اما ایران به دلیل تحریم‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی 15 تا 16 سال گذشته مجبور شد تا بازارهای خود را محدود به 5 کشور کند که از این تعداد 3 کشور حداقل به طور مشخص به نظر می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌رسد که مشکلات جدیدی را با کاهش تجارت خود برای ایران ایجاد کنند. به هر حال محدودیت بازار، تهدید محسوب می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شود؛ به خصوص در شرایط تحریم که موجب می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شود بازارها به خودی خود محدود شوند. نباید فراموش کنیم که می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌توانستیم در شرایط پسابرجام از گشایش‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی ایجادشده، بهره ببریم و بازارهای جدیدی به دست آوریم؛ اما به دلایل مختلف کشور ما در بحث صادرات به خصوص صادرات محصول و کالای با ارزش افزوده و قیمت آن به دلیل سرکوب نرخ ارز با مشکل مواجه بود. در حوزه حمل و نقل و بسته‌بندی نیز به دلیل نبود زیرساخت با مشکل روبه‌رو شدیم و بازارهای جدیدی در پسابرجام به دست نیامد. در زمان پسابرجام بازار‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی روسیه، قطر و بسیاری از کشور‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی آفریقایی قابل دستیابی بودند. اما به دلیل ضعف‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی ساختاری، لجستیک، بسته‌بندی و رقابتی نبودن قیمت‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ متاسفانه از این بازارها در آن شرایط بهره‌برداری نشد تا حداقل تنوع بازارهای تجاری تا حدودی افزایش یابد.

هر بازاری گنجایش و ظرفیتی دارد. درست است که در حال حاضر عراق شریک تجاری ایران محسوب می‌شود اما قطعا تمام کالاهای صادراتی به چین قابلیت صادرات به عراق را ندارند؛ زیرا عراق کشوری نفت‌خیز است که خریدار نفت ایران نخواهد بود. شرایط صادرات و تجارت خارجی ایران و چین بدون تفکیک نفتی و غیرنفتی، عدد بزرگی به میزان 40 میلیارد دلار بوده است؛ بنابراین جایگزینی آن بازار با بازار دیگر کار ساده‌ای نیست. البته بازار عراق مهم است و ایران در آن بازار حرفی برای گفتن دارد و در صورتی که موانع پیش رو برداشته شود  امکان افزایش صادرات به عراق وجود خواهد داشت.

از طرفی چین از بازارهای مهم ایران در واردات کالا بوده است و اگر تجارت ایران و چین با مشکل مواجه شود، در واردات که بیشتر کالاهای سرمایه‌ای و مواد اولیه تولید است نیز با مشکل مواجه خواهیم شد و عراق در این زمینه نمی‌تواند جایگزینی برای چین باشد. زیرا عراق تولیدکننده ماشین‌آلات و مواد اولیه کارخانه‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی ما نیست.

*آینده نگر