یکی از مهم‌ترین و بزرگ‌ترین بخش‌های اقتصادی  امروز دنیا، بخش توریسم و سفر است که سهم زیادی از ثروت دنیا را ایجاد کرد. طبق گزارش اخیر کنسول جهانی توریسم و سفر که در ابتدای ماه نوامبر سال جاری منتشر شد در سال ۲۰۱۷ میلادی ۳۱۳ میلیون فرصت شغلی از طریق این صنعت در دنیا ایجاد شد که معادل ۹.۹ درصد از کل مشاغل ایجادشده در دنیا است. آمارها نشان می‌‌‌‌دهد از هر ۱۰ فرصت شغلی موجود در دنیا یکی از این فرصت‌های شغلی به  صنعت توریسم ارتباط دارد و به همین دلیل می‌‌‌‌‌توان به خوبی به نقش این صنعت برای حل معضل بیکاری در کشورهای مختلف دنیا واقف شد. باید در نظر داشت که طی ۱۰ سال اخیر از هر ۵ شغل تازه‌ای که در دنیا ایجاد شده است یکی وابسته به صنعت توریسم بود و اگر بخواهیم صنعت با همین سرعت رشد کند باید تا ۱۰ سال آینده ۱۰۰ میلیون شغل دیگر در این صنعت ایجاد شود. در این سال صنعت توریسم سازنده ۱۰.۴ درصد تولید ناخالص داخلی دنیا بوده است و همین آمار به خوبی قدرت این بخش اقتصادی را نشان می‌‌‌‌دهد.

با توجه به اینکه در سال ۲۰۱۷ میلادی ارزش تولید ناخالص داخلی دنیا با بالاترین سرعت نسبت به دو دهه اخیر رشد کرده بود و قدرت خرید و هزینه‌های مصرفی خانوارهای کشورهای صنعتی هم افزایش پیدا کرده بود، شمار سفرها نیز در این سال بیشتر شد. در نتیجه صنعت توریسم شاهد افزایش درآمدزایی بود. آمارها نشان می‌‌‌‌دهد در سال ۲۰۱۷ برای هفتمین سال پیاپی صنعت توریسم رشد کرده کرده است ولی نرخ رشد صنعت توریسم - از نظر میزان درآمد-  در سال گذشته از نرخ رشد اقتصادی دنیا بالاتر بود. در این سال نرخ رشد صنعت توریسم برابر با ۴.۶ درصد گزارش شد در حالی که نرخ رشد تولید ناخالص داخلی دنیا حدود ۳ درصد بوده است. کنسول جهانی توریسم و سفر در گزارش خود نوشت: بالاتر بودن نرخ رشد درآمدزایی صنعت توریسم نسبت به نرخ رشد اقتصادی نشان می‌‌‌‌دهد که استقبال از این صنعت رو به افزایش است و مردم سفرهای داخلی و خارجی را به یکی از اولویت‌های مهم زندگی خود تبدیل کرده‌اند. این مهم در کشورهای صنعتی بیش از دیگر کشورهای دنیا مشاهده می‌شود زیرا در این کشورها درآمد قابل استحصال مردم بالاتر است.

شاخص عملکرد و قدرت صنعت توریسم چیست؟

کنسول جهانی توریسم و سفر برای این رده بندی اقدام به معرفی یک شاخص کرده است که چهار فاکتور اصلی در این شاخص در نظر گرفته شده است.  اولین فاکتور در نظر گرفته‌شده در تهیه این شاخص میزان مشارکت صنعت توریسم در تولید ناخالص داخلی کشور یا به تعبیر بهتر میزان درآمد حاصل از  این صنعت است. دومین فاکتور صادرات توریسم است که به معنای میزان هزینه‌ای است که در نتیجه وارد شدن توریست‌های خارجی به کشور نصیب اقتصاد کشور می‌شود، سومین فاکتور هزینه‌ای است که مردم کشور برای سفرهای داخلی صرف می‌‌‌‌کنند و در نهایت میزان سرمایه‌گذاری انجام‌شده در این صنعت در نظر گرفته می‌‌‌‌شود.

 طبق این گزارش درآمد صنعت توریسم در دنیا طی هفت سال اخیر سالانه ۱.۷ میلیارد دلار رشد کرده است ولی بیشترین نرخ رشد درآمد در این صنعت به کشور چین اختصاص داشت. این کشور به تنهایی تامین‌کننده یک‌سوم از درآمد اضافه‌شده در صنعت بود ولی نکته مهم این است که ۸۷ درصد از میزان هزینه‌ای که در صنعت توریسم در کشور چین انجام شده است، هزینه‌ای است که مردم چین برای سفرهای داخلی پرداختند. در واقع رشد درآمد مردم در این کشور باعث شده است تا سفرهای داخلی به یکی از اصلی‌ترین و مهم‌ترین برنامه‌های مردم در چین  تبدیل شود. مجموع درآمد صنعت توریسم در دنیا به قیمت حقیقی در سال ۲۰۱۷ برابر با ۸۲۷۲.۳۴ میلیارد دلار بود.

برترین کشورها از نظر شاخص عملکرد و قدرت توریسم

طبق این گزارش چین برترین کشور در صنعت توریسم بوده است. این برتری در نتیجه برآیند عملکرد چین در چهار فاکتور سازنده شاخص حاصل شده است. باید در نظر داشت این کشور از نظر میزان درآمدی که صنعت توریسم برایش ایجاد کرد نسبت به تولید ناخالص داخلی کشور جایگاه اول را در دنیا دارد ولی از نظر میزان هزینه‌ای که توریست‌های خارجی در کشور چین انجام می‌دهند ‌جایگاه سوم دنیا را به خود اختصاص داده است.

امریکا در این رده‌بندی جایگاه دوم را به خود اختصاص داد و توانست شاخص ۲.۵ را به دست آورد. کشورهای هند و مکزیک و بریتانیا در این فهرست جایگاه سوم تا پنجم را به خود اختصاص داده‌اند و اسپانیا و ترکیه در رده‌ بعدی قرار دارند. استرالیا دهمین کشور این فهرست است و امارات هم با داشتن شاخصی مشابه استرالیا جایگاه دهم را با این کشور شریک شده است. جالب این جاست با وجود اینکه استرالیا از نظر شاخص برآیندی جایگاه دوازدهم دنیا را به خود اختصاص داده است ولی از نظر میزان هزینه‌ای که توریست‌های خارجی در این کشور می‌‌‌‌کنند اولین کشور دنیا است.

ایران در کجای فهرست است؟

اما ایران به عنوان کشوری که دارای سابقه تاریخی زیاد و جاذبه‌های طبیعی بسیاری است، در گزارش اخیر به عنوان  بیستمین مقصد بزرگ گردشگری در دنیا انتخاب شده است. در این گزارش ۱۸۵ کشور دنیا مورد بررسی قرار گرفته‌اند و رده‌بندی بر مبنای میزان درآمدی است که کشورها در فاصله سال‌های ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۷ از صنعت توریسم کسب کرده‌اند. برای این رده‌بندی تنها درآمد مستقیم این صنعت در نظر گرفته شده است.

در بازه هفت‌ساله مورد مطالعه ورود توریست به ایران به طور متوسط با رشد ۱۹.۹ درصد در هر سال همراه بوده است. اگرچه بالاترین نرخ رشد در فاصله سال‌های ۲۰۱۳ و ۲۰۱۴ مشاهده شده است و این زمانی بود که دولت ایران قوانین  تازه‌ای را برای جذب گردشگران وضع کرد و محدودیت‌های ویزا را برای شمار زیادی از توریست‌ها کاهش داد و امکان صدور ویزا در مرزهای کشور برای بسیاری از اتباع خارجی را فراهم کرد. از طرف دیگر در این بازه زمانی ارزش ریال ایران در نتیجه تحریم‌های غرب علیه برنامه هسته‌ای این کشور کاهش چشم‌گیری پیدا کرده بود و توریست‌ها از این فرصت برای تجربه یک سفر کم‌هزینه استفاده کردند.

در بازه هفت‌ساله مورد مطالعه شاخص قدرت و عملکرد صنعت توریسم در ایران مشابه کشورهای ایتالیا و ویتنام بوده است به همین دلیل در فهرست ایتالیا جایگاه نوزدهم و ویتنام جایگاه بیست‌ویکم را دارد. شاخص ایران در سال جاری برابر با ۲۸.۷۵ اعلام شده است و با افزایش این شاخص عملکرد کشور در صنعت توریسم رو به وخامت می‌‌‌‌رود. به عنوان مثال در کشور چین که در ابتدای این فهرست قرار دارد شاخص برابر با ۱.۵ است.

سهم درآمد صنعت توریسم در اقتصاد کدام کشورها با سرعت بیشتری رشد کرده؟

طبق این گزارش در سال ۲۰۱۷ ارزش تولید ناخالص داخلی صنعت توریسم در دنیا برابر با ۸۲۷۲.۳۴ میلیارد دلار بود که ۱۰.۴ درصد تولید ناخالص داخلی دنیا بود. رشد حقیقی ارزش تولید ناخالص داخلی این صنعت در فاصله سال‌های ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۷ برابر با ۱۷۴۶.۱۴ میلیارد دلار اعلام شد.

بالاترین نرخ رشد به کشور چین اختصاص داشته است. در سال ۲۰۱۷ با وجود اینکه درآمد صنعت توریسم در چین با تجربه رشد ۶۱۲.۷ میلیارد دلاری نسبت به سال ۲۰۱۱ به مرز  ۱۳۴۹.۳ میلیارد دلار رسید ولی سهم این صنعت به تولید ناخالص داخلی این کشور  به مرز ۱۱ درصد افزایش یافت. در همین سال درآمد صنعت توریسم در امریکا به ۱۵۰۱.۹ میلیارد دلار رسید  ولی ۱۷۳.۹ میلیارد دلار نسبت به هفت سال قبل از آن بیشتر شد. بزرگی صنعت توریسم در این کشور برابر با ۷.۷ درصد تولید ناخالص داخلی آن است. هند سومین کشوری است که توانسته است بالاترین نرخ رشد سهم توریسم به تولید ناخالص داخلی را تجربه کند. این کشور در سال قبل توانسته است سهم صنعت به تولید ناخالی داخلی خود را  به ۹.۴ درصد برساند ولی میزان درآمد این صنعت در هند نسبت به سال ۲۰۱۱ تنها ۷۹.۱ میلیارد دلار بیشتر شد.

دیگر کشورهای این فهرست ایتالیا و مکزیک و بریتانیا هستند که در رده‌بندی جایگاه چهارم تا ششم را به خود اختصاص داده‌اند و تایلند و فیلیپین و آلمان و اسپانیا هم رده‌های هفتم تا دهم را به خود اختصاص داده‌اند.

در رده‌بندی کنسول جهانی توریسم و سفر از ایران به عنوان نوزدهمین کشوری که توانسته است بالاترین میزان رشد در درآمد صنعت توریسم را تجربه کند نام برده شده است.

در سال قبل درآمد صنعت توریسم ایران برابر با ۳۰.۷ میلیارد دلار بود که نسبت به سال ۲۰۱۱ میلادی ۱۰.۴ میلیارد دلار رشد کرده است. در این سال سهم درآمد صنعت توریسم ایران به تولید ناخالص داخلی کشور برابر با ۷.۳ درصد بود. ایران در رده کشورهایی که بالاترین رشد درآمد صنعت توریسم را در هفت سال مورد مطالعه تجربه کرده‌اند  وضعیتی شبیه کشورهای سوئد و قطر دارد. دو کشور امارات و مالزی هم که در این فهرست جایگاه شانزدهم و هفدهم را به خود اختصاص داده‌اند به ترتیب توانسته‌اند درآمد خود از صنعت توریسم را نسبت به سال ۲۰۱۱ میلادی ۱۲.۶ میلیارد دلار و ۱۲.۴ میلیارد دلار افزایش دهند

از طرف دیگر بزرگ‌ترین بازارهای گردشگری دنیا نیز در این گزارش معرفی شده‌اند که بازارهایی هستند که از توریسم بالاترین درآمد را کسب کرده‌اند. در این رده‌بندی کشورهای صنعتی جایگاه اول را دارند که یک دلیل آن زیرساخت‌های توسعه‌یافته و برنامه‌ریزی‌‌های دقیق آنها برای جذب توریست است ولی در رده‌بندی کشورهایی که بالاترین رشد را در فاکتورهای سازنده شاخص داشته‌اند کشورهای در حال توسعه زیادی به چشم می‌خورند.

طبق این گزارش امریکا اصلی‌ترین بازار گردشگری در دنیا بوده است و در سال ۲۰۱۷ میلادی ۱۵۰۱.۹ میلیارد دلار  از این صنعت درآمد کسب کرده است. چین در این رده‌بندی جایگاه دوم را دارد و میزان درآمدی که این کشور توانسته از صنعت توریسم کسب کند برابر با ۱۳۴۹.۳ میلیارد دلار عنوان شد. در سال ۲۰۱۷ آلمان سومین مقصد گردشگری در دنیا بود و کشورهای ژاپن و بریتانیا در این رده‌بندی جایگاه چهارم و پنجم را به خود اختصاص دادند. کشورهای ایتالیا، هند، فرانسه، اسپانیا و مکزیک در این رده‌بندی جایگاه ششم تا دهم را دارند و برزیل و استرالیا و کانادا و ترکیه و تایلند جایگاه یازده تا پانزده را دارند.

درآمد حاصل از توریست‌های خارجی (درآمد صادراتی صنعت توریسم)

صنعت توریسم و سفر را می‌‌‌‌توان یک صنعت صادرات‌محور دانست به گونه‌ای که توریست‌های خارجی برای بازدید از زیبایی‌های یک کشور به آن سفر می‌‌‌‌کنند و برای تامین هزینه‌های سفر خود از ارزهای خارجی استفاده می‌‌‌‌کنند. میزان هزینه‌ای که توریست‌های خارجی در یک کشور انجام می‌‌‌‌دهند در این گزارش درآمد صادراتی حاصل از صنعت توریسم نام‌گذاری شده است و طبق برآوردهای انجام‌شده بیش از یک‌چهارم از کل درآمد صنعت توریسم را به خود اختصاص داده است. در سال گذشته میزان درآمد صادراتی این صنعت در دنیا برابر با ۱.۵ هزار میلیارد دلار بود.

نکات مهمی که در این بخش باید در نظر داشته باشیم این است که طی هفت سال مورد مطالعه میزان هزینه‌ای که توریست‌های خارجی در کشورهای دیگر انجام دادند ۳۲۳ میلیارد دلار افزایش یافت که معادل نرخ رشد ۴.۱ درصد در هر سال است.

بالاترین نرخ رشد درآمد صادراتی حاصل از توریسم طی هفت سال اخیر در کشور تایلند مشاهده شده است. این کشور در سال قبل ۵۹.۶ میلیارد دلار درآمد صادراتی توریسم کسب کرد که سهم آن به کل درآمد صادراتی کشور برابر با ۱۹.۲ درصد بود. درآمد این کشور نسبت به سال ۲۰۱۱ میلادی ۲۹.۳ میلیارد دلار رشد کرده است.

کشور ژاپن هم یکی از کشورهایی است که رشد بالایی را در کسب درآمد صادراتی حاصل از صنعت توریسم تجربه کرد. میزان رشد درآمد صادراتی صنعت توریسم در ژاپن نسبت به سال ۲۰۱۱ برابر با ۲۷ میلیارد دلار بود که رقم بسیار بالایی است. سهم درآمد صادراتی صنعت توریسم در ژاپن نسبت به کل درآمد صادراتی این کشور تنها برابر ۴.۱ درصد بود.

چین از نظر درآمد صادراتی صنعت توریسم جایگاه سوم را دارد. میزان درآمد صادراتی این صنعت در چین ۱۲۵.۳ میلیارد دلار بود که معادل ۵.۲ درصد کل درآمد صادراتی این کشور بود. کشورهای امریکا و اسپانیا و امارات در این رده‌بندی جایگاه چهارم تا ششم را دارند. نکته مهم این است که شمار توریست‌های خارجی واردشده به اسپانیا در سال ۲۰۱۷ میلادی ۲.۵ برابر شمار توریست‌های خارجی واردشده به دیگر کشورهای اروپایی بوده است.

در این رده‌بندی ایران جایگاه ۲۸ را دارد و درآمد صادراتی ایران از صنعت توریسم برابر با ۴.۶ میلیارد دلار اعلام شده است. مسئله مهم رشد بالغ بر ۳ میلیارد دلاری درآمد ایران از این بخش نسبت به سال ۲۰۱۱ است. ایران با وجود تلاش‌های زیاد برای جذب توریسم تنها توانسته است درآمدی معادل ۳.۹ درصد کل درآمد صادراتی خود را از صادرات  توریسم  به دست آورد.

در این بازه زمانی نرخ رشد ورود توریست خارجی به ایران ۱۹.۹ درصد رشد کرد و ایران توانست در رده‌بندی کشورهایی که بالاترین نرخ رشد ورود توریست‌های خارجی را تجربه کرده‌اند جایگاه دوازده را از آن خود کند. ایران در این رده‌بندی بعد از قطر و قبل از ایسلند و عراق قرار گرفت.

درآمد صنعت توریسم از سفرهای داخلی مردم

سفرهای داخلی به قصد تفریح یا کار در کشور هم درآمد زیادی را برای کشورها ایجاد می‌کند. کنسول توریسم و سفر جهانی اعلام کرده است در سال قبل ۷۲.۳ درصد از درآمد صنعت توریسم در دنیا از سفرهای داخلی شهروندان کشورها تامین شده است. طی هفت سال اخیر نرخ رشد هزینه سفرهای داخلی در دنیا ۲.۶ برابر بیش از هزینه سفرهای خارجی بوده است. در سطح جهانی هزینه سفرهای داخلی ۴ درصد در هر سال رشد کرده است.

در سال گذشته درآمد صنعت توریسم از سفرهای داخلی برابر با ۳۹۷۰.۵ میلیارد دلار بود که ۸۳۱.۲ میلیارد دلار نسبت به سال ۲۰۱۱ رشد داشت. چین اولین کشور این فهرست از نظر میزان درآمد حاصل از سفرهای داخلی بود. این کشور توانست ۸۴۰.۹ میلیارد دلار از سفرهای داخلی درآمد کسب کند که  معادل ۸۷ درصد از کل درآمد صنعت توریسم بود. درآمد این کشور از صنعت توریسم نسبت به سال ۲۰۱۱ میلادی ۴۴.۵ میلیارد دلار رشد کرد.

کشورهای امریکا و هند و آلمان و ایتالیا در این رده‌بندی جایگاه دوم تا پنجم را دارند و فیلیپین و بریتانیا و مکزیک و استرالیا در رده‌های بعدی جای گرفته‌اند. ایران از نظر میزان درآمدی که از  توریست داخلی به دست می‌آورد جایگاه دوازده دنیا را به خود اختصاص داده است. در سال قبل درآمد ایران از توریست‌های داخلی برابر با ۱۶.۴ میلیارد دلار بود که ۵.۱ میلیارد دلار نسبت به سال ۲۰۱۱ بیشتر است. در این سال ایران توانسته بود ۷۸.۳ درصد از مجموع درآمدی را که از صنعت توریسم کسب کرده است از توریست داخلی به دست آورد.

سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های جذب توریست

یکی از فاکتورهایی که در تهیه این شاخص لحاظ شده است، میزان سرمایه‌گذاری در بخش‌های مرتبط با صنعت توریسم است. طبق این گزارش در سال قبل ۸۸۲.۴ میلیارد دلار در صنعت توریسم سرمایه‌گذاری شده است. این سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های مرتبط با این صنعت بوده است که تنها ۴.۵ درصد از کل سرمایه‌گذاری انجام‌شده در دنیا در سال ۲۰۱۷ بود. جالب اینجاست که با توجه به افزایش اهمیت صنعت توریسم در دنیا، ما شاهد افزایش ۲۰۳.۷ میلیارد دلاری سرمایه‌گذاری در این صنعت  نسبت به سال ۲۰۱۱ بودیم.

در میان کشورهای تاثیرگذار در صنعت توریسم دنیا، بیشترین سرمایه‌گذاری در چین انجام شد. این کشور در سال قبل ۱۵۴.۷ میلیارد دلار در صنعت توریسم سرمایه‌گذاری کرد که تنها ۳ درصد از مجموع سرمایه‌گذاری انجام‌شده در این کشور بود. ولی نکته قابل توجه رشد سرمایه‌گذاری در این بخش نسبت به سال ۲۰۱۱ است. آمار نشان می‌‌‌‌دهد در سال قبل سرمایه‌گذاری چین در صنعت توریسم ۲۰۳.۷ میلیارد دلار بیشتر از سال ۲۰۱۱ بود. امریکا دومین کشوری است که سرمایه‌گذاری در صنعت توریسم را افزایش داد. آمارها نشان می‌‌‌‌دهد این کشور ۱۷۶.۳ میلیارد دلار در صنعت توریسم سرمایه‌گذاری کرده است که ۴۷.۴ میلیارد دلار بیش از سال ۲۰۱۱ بود. هند، ژاپن و بریتانیا در این رده‌بندی جایگاه سوم تا پنجم را داشتند به این معنا که سرمایه‌گذاری این کشورها در صنعت  توریسم نسبت به سال ۲۰۱۱ رشد زیادی پیدا کرده است. ایران در این رده‌بندی بین ۳۰ کشور اول دنیا قرار ندارد که یک دلیل آن تحریم‌های مالی و بانکی و تحریم‌های اقتصادی غرب بود که باعث شد هم سرمایه لازم برای سرمایه‌گذاری در داخل ایران موجود نباشد و هم سرمایه‌گذاران خارجی تمایلی برای حضور در این عرصه از اقتصاد ایران نداشته باشند.