استان زنجان 8 شهر دارد و شهرستان‌های آن شامل زنجان، طارم، ماهنشان، خدابنده، ایجرود، ابهر، خرمدره و سلطانیه هستند. قزوین در سال ۱۳۷۳ از استان زنجان جدا شد و به استان تهران پیوست، و در سال ۱۳۷۶ به استان قزوین تبدیل شد. تنوع آب‌وهوایی این منطقه موجب ایجاد گونه‌های متفاوتی از زندگی جانوری شده‌ است. وجود گونه‌های متفاوتی از حیوانات وحشی و پرندگان مهاجر و جانوران آبزی گردشگران بسیاری را در مواقعی که شکار مجاز است به این منطقه جذب می‌کند. به‌دلیل شرایط کوهستانی این ناحیه و تاثیرات جریانات جوی مرطوب شمال غربی و غربی، آب‌و‌هوای استان کوهستانی با زمستانی بسیار سرد و برفی و تابستانی دلپذیر و فصول بهار و تابستان بهترین زمان برای گذراندن اوقات فراغت است.

نرخ بیکاری در استان زنجان براساس آمار اشتغال بهار 97 در مرکز آمار، 8.2 درصد بوده که البته بیکاری جوا‌ن‌ها بیشتر از این میزان و در حدود آمار رسمی 20.2 درصد بیکاری است. کشاورزی در بهار امسال حدود 32.4 درصد اشتغال استان زنجان را تشکیل می‌داده و سهم حوزه صنعت و خدمات به‌ترتیب در این دوره زمانی 32.3 و 35.3 درصد بوده است. با این‌حال، سهم اشتغال در بخش‌های کشاورزی، صنعت و خدمات در سطح کشور به‌ترتیب به‌اندازه 18.7، 31.2 و 50.1 درصد بوده است. از این آمار می‌توان به این نتیجه رسید که توسعه اقتصادی در استان زنجان متناسب با روند کشوری پیش نرفته و به‌خصوص در بخش خدمات، توسعه چندان زیادی ایجاد نشده و برای همین است که سهم بخش خدمات در کل اشتغال استان با میانگین کشور اختلاف فاحش دارد.

همچنین سهم تولید ناخالص داخلی استان زنجان از تولید ناخالص داخلی کشور، کمی بیش از یک درصد بوده است. با وجود این، میزان افزایش تولید ناخالص داخلی استان از ابتدای دهه 90 حدود 2.4 درصد رشد داشته که نتوانسته سهم این استان را در تولید ناخالص داخلی کشور تغییر دهد. در سال 93، طبق آمار سازمان برنامه سهم خدمات 43.7 درصد تولید ناخالص داخلی غیرنفتی این استان بوده و بخش کشاورزی 26.6 و همچنین سهم صنعت و معدن 19 درصد بوده است. این آمار نشان می‌دهد که در بخش صنعت و معدن نیز توسعه‌ای که از استان زنجان انتظار می‌رود هنوز محقق نشده است. سرانه تولید ناخالص داخلی استان زنجان تقریبا در حد وسط رتبه‌بندی این سرانه در کشور است و البته چند پله از رتبه وسط بالاتر هم قرار دارد، به‌ترتیبی که در سال 93 سرانه تولید ناخالص داخلی زنجان از 13 استان کمتر و از 17 استان بیشتر بود.

 کانال ارتباطی با اروپا

استان زنجان در یکی از مناطق جغرافیایی قرار گرفته که به‌خوبی می‌تواند حلقه اتصال بین ایران و ترکیه و کشورهای اروپایی باشد. به همین دلیل، سرمایه‌گذاری در راه و حمل‌ونقل در این استان بسیار لازم و حیاتی است. در سال 94، طبق اعلام سازمان برنامه و استانداری زنجان، این استان بیش از 5600 کیلومتر راه داشت. به‌جز شهرهای ابهر، خرمدره، زنجان و سلطانیه که در مسیر تردد جاده ترانزیتی تهران – تبریز و اروپا واقع شده‌اند، سایر شهرهای استان جاده آزادراه ندارند. از سوی دیگر، با توجه به بالا بودن شاخص ضریب ایمنی و امکانات جاده‌ای آزادراه‌ها و بزرگراه‌ها، کمبود این نوع جاده‌ها در سطح استان زنجان ملموس است. مطالعه کارشناسی سازمان برنامه نشان می‌دهد که با توجه به وسعت نسبتا زیاد استان زنجان و مهم‌تر از آن، از لحاظ موقعیت ویژه و خاص آن در سطوح ملی، منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای، وجود فقط حدود 340 کیلومتر راه اصلی در سطح این استان چندان قابل‌توجیه نیست و لازم است این نوع راه‌ها گسترش یابند.

در سال 1394، استان زنجان مجموعا 230 کیلومتر خط راه‌آهن داشت. از این میزان، 86 درصد جزو خطوط اصلی راه‌آهن و 14 درصد هم مربوط به خطوط فرعی یا مانوری از نوع صنعتی و تجاری است. در سال‌های گذاشته توسعه راه‌آهن چندان پررنگ نبوده که با توجه به نیاز معادن به خطوط ریلی، این توسعه‌نیافتگی یکی از مشکلات حوزه حمل‌ونقل استان به شمار می‌رود. 

منطقه زنجان می‌تواند مبدأ صادراتی کشور نیز باشد. البته میزان صادرات از زنجان چندان زیاد نبوده و در سال جاری حدود 2 درصد بوده است. با این‌حال، مدیران سازمان صمت در استان معتقدند که این میزان در سال‌های گذشته حدود 0.5 درصد بوده و رسیدن به رقم 2درصدی پیشرفت خوبی در حوزه صادرات استان به شمار می‌رود. به گفته استاندار زنجان که در مهرماه امسال در جلسه کارگروه توسعه صادرات استان صحبت می‌کرد، «زمانی سهم این استان از صادرات کشور به 0.86 درصد می‌رسید در حالی که طی پنج ماهه سال 97، این رقم به نزدیک 2 درصد رسیده است». به گفته او، برخی مدعی بودند که بسیاری از صادرات این استان مربوط به مواد معدنی است، درحالی‌که این بخش فقط 6 درصد از مجموع صادرات زنجان را تشکیل می‌دهد.

به گفته استاندار زنجان، اسدالله درویش امیری، کل هدف‌گذاری صادراتی این استان برای سال 97 به 500 میلیون دلار می‌رسد در حالی که طی پنج ماهه رقم 329 میلیون دلار در این زمینه به ثبت رسیده است. مقامات استانی امیدوارند امسال رکورد میزان صادرات شکسته شود. در پنج ماه اول سال جاری، 329 میلیون و 701 هزار دلار به وزن 272 هزار و 52 تن کالا با مبدأ تولید زنجان صادر شده است. این رقم در عملکرد گمرک به 274 میلیون و 268 هزار دلار به وزن 227 هزار و 399 تن می‌رسد. سهم دقیق صادرات امسال زنجان از کشور 1.9 درصد است و این رقم در مدت مشابه سال گذشته معادل 1.13 درصد بوده است. سهم بخش صنعت از این میزان صادرات 91.33، معدن 5.31، کشاورزی 2.16، فرش دستباف 1.8، گردشگری 0.045 و خدمات فنی و مهندسی 0.003 درصد است.

 بهشت معدن‌کاری

استان زنجان ازجمله استان‌هایی با معادن بسیار باارزش در کشور است. معادن سرب و روی بخش عمده‌ای از اقتصاد این استان را رونق بخشیده است و کار به جایی رسیده که این استان یک شهرک مخصوص معدن‌کاری روی احداث کرده است. 90 درصد سرب اولیه و 86 درصد روی کشور در زنجان تولید می‌شود. گل سرسبد معدن‌کاری در استان زنجان را می‌توان معدن سرب و روی انگوران دانست. در حال حاضر، معدن سرب و روی انگوران یکی از بزرگ‌ترین صادرکنندگان شمش روی در خاورمیانه است و اکثر واحدهای فعال در این حوزه براساس سهمیه خود از این معدن ماده اولیه مورد‌نیاز فعالان خود را تامین می‌کنند. معدن سرب و روی انگوران، بزرگ‌ترین معدن سرب و روی خاورمیانه و یکی از بزرگ‌ترین سرمایه‌های معدنی کشور است؛ معدن‌کاری در معدن انگوران از اوایل قرن جاری آغاز شده و استخراج معدن به صورت عمده عملا از سال 1324 آغاز شده است.

استان زنجان با داشتن معادن متعددی در بخش روی و واحدهای فرآوری روی در استان از منظری به قطب سرب و روی در کشور تبدیل شده است که علاوه ‌بر اشتغال‌زایی بالایی که این صنعت در استان ایجاد کرده، سبب افزایش تجارت خارجی استان در این حوزه شده است و نیز سرمایه‌گذاران و تجّاری را نیز از خارج از استان جذب کرده و حال به اهرمی قوی در حوزه اقتصاد و اشتغال استان مبدل شده است. سال گذشته خبرنگاران به شهرک روی رفتند و رونق این شهرک را از نزدیک مشاهده کردند. ایسنا گزارش کرده است که در مجموع حدود 42 واحد روی در شهرک تخصصی روی استان زنجان مشغول فعالیت هستند و نیز 6 واحد اسید سولفوریک در این شهرک فعال‌اند. مجموع واحدهای مستقرشده در شهرک تخصصی روی استان بالغ بر 110 واحد است که قریب به 8 ‌هزار نفر هم به صورت مستقیم در این شهرک اشتغال به کار دارند. 90 درصد از تولیدات واحدهای تولیدی و صنعتی مستقر در شهرک تخصصی روی زنجان به کشورهای خارجی صادر می‌شود و بیشترین صادرات گمرک استان هم به شمش روی اختصاص دارد و این در حالی است که استان زنجان قطب روی کشور شناخته شده و قریب به 99 درصد از واحدهای مستقر در شهرک تخصصی روی فعال هستند. فعال بودن ۹۹ درصد واحدهای روی در شهرک روی سبب شده که این شهرک به یکی از استثنایی‌ترین شهرک‌های کشور تبدیل شود.

حداکثر 25 درصد خاک مورد نیاز صنایع سرب و روی زنجان می‌تواند از معدن انگوران تامین شود، از همین رو تولیدکنندگان این بخش، خاک مورد نیاز خود را وارد و پس از فرآوری صادر می‌کنند. حدود 80 درصد از خاک مورد‌ نیاز واحدهای روی در استان از کشور ترکیه وارد می‌شود و میزان تولید روزانه توسط واحدهای روی در این شهرک حدود 140 تا 150 تن در روز است که 90 درصد این تولیدات صادر می‌شود. البته واحدهای همین شهرک هم با مشکلات زیادی روبه‌رو هستند و به قول رئیس هیئت‌مدیره شرکت خدماتی روی در زنجان، «اگر یارانه حامل‌های انرژی توسط دولت پرداخت نشود و آزادسازی قیمت‌ها به طور کامل صورت بگیرد، دیگر واحدهای روی صرفه اقتصادی برای ادامه فعالیت نخواهند داشت مانند آنچه که برای کشور ترکیه و واحدهای فرآوری آن اتفاق افتاده است.»

البته معادن در استان زنجان یک مشکل بزرگ هم دارند و آن، مسائل زیست‌محیطی‌ای است که به وجود می‌آورند. معادن برای استان فرصت محسوب می‌شوند اما اگر مدیریت صحیحی در این زمینه انجام نشود، این استان شاهد خطرات زیست‌‌محیطی‌ای خواهد بود که به سلامتی مردم و میراث طبیعی استان آسیب جدی وارد می‌کند. پسماندهای معادن روی یکی از موادی است که برای محیط‌زیست منطقه خطر جدی به شمار می‌رود. به گزارش ایرنا، در حال حاضر 5 میلیون تن پسماند در شهرک صنعتی روی زنجان وجود دارد که برای مدیریت آنها دو روش را می‌توان به کار برد؛ در روش اول انتقال آن‌ها مطرح می‌شود و در روش دوم تثبیت پسماندها. کارشناسان و مدیران حفاطت از محیط‌زیست استان بیشتر اعتقاد دارند که به دلیل دشوار بودن انتقال این مقدار پسماند روی، تثبیت انجام شود. وجود پسماندها و منتقل‌شدن ذرات معدنی به روان‌آب‌ها خطر زیست‌محیطی در پی دارد. همچنین گردوخاک در این منطقه موجب آلودگی می‌شود که پیشنهاد کارشناسان این است که با زیرسازی محوطه و تثبیت ارتفاع دپو، این مشکل رفع شود.

 گردشگری غذا و صنایع دستی

استان زنجان یک بعد بالقوه مهم دیگر در ثروت‌افزایی و کسب‌وکار دارد و آن هم گردشگری است. این استان هم می‌تواند در حوزه گردشگری ابنیه نقش پررنگی بازی کند و هم در زمینه گردشگری غذا که سال‌هاست در آن به شهرت رسیده است. گردشگری می‌تواند کاستی توسعه اقتصاد بخش خدماتی را نیز در این استان جبران کند. جشنواره آش در زنجان از اولین جشنواره‌های حوزه گردشگری غذا بود که در این استان راه‌اندازی شد و مورد استقبال گردشگران نیز قرار گرفت. امسال سیزدهمین جشنواره آش در مردادماه در شهر زنجان برگزار شد. جشنواره آش فضایی است که در کنار آن، صنایع دستی هم به فروش می‌رسد. صنایع دستی در زنجان جایگاه ممتازی دارد و مخصوصا چاقوی زنجان، مصنوعات مس و نیز ملیله‌کاری در این استان به‌قدری مشهور است که همواره بازار خوبی داشته. طبق آمار رسمی، در حاشیه جشنواره آش امسال حدود 1.1 میلیارد تومان صنایع دستی زنجان فروخته شد. مسگری، ملیله‌کاری، چاروق‌دوزی، چاقوسازی، گلیم‌بافی، چرم‌دوزی و مینا‌کاری روی مس، عمده صنایع دستی استان زنجان محسوب می‌شوند اما طی مرداد امسال، برای حمایت از ملیله‌کاری، نام زنجان به‌عنوان شهر ملی ملیله به ثبت رسید. وجه تمایز کارهای ملیله این استان با سایر نقاط کشور، در ظرافت نقوش و گل‌ها، عیار بسیار بالا و طرح‌های منحصر به فرد هنرمندان آن است.

همچنین بناهای تاریخی مثل گنبد سلطانیه که در حوالی شهر زنجان واقع شده، هر سال گردشگران زیادی را به این استان جذب می‌کند. سلطانیه از مکان‌هایی است که گردشگران خارجی را هم به‌سوی خود جذب می‌کند. در شش ماه اول امسال، حدود دو هزار و 370 گردشگر خارجی از سلطانیه بازدید کردند. علاوه بر سلطانیه، دودکش جنی‌های شهر ماهنشان، داش کسن و مردان نمکی بیش از دوهزارساله، از دیگر جاذبه‌هایی هستند که گردشگران را ترغیب می‌کنند به استان زنجان سفر کنند. بند تپه، تپه گوشتین، ورک تپه، جنگل قاباقی، منجوق‌تپه، مرغا تپه شرقی، دژمنده خویین، دیزالی، محوطه اوچ ایاق، تپه قبرستان و آسیاب آبی دهشیر نیز از دیدنی‌های طبیعی زنجان به شمار می‌روند.

 کشاورزی به کام دیگر استان‌ها

استان زنجان با توجه به شرایط اقلیمی از نظر قابلیت کشاورزی از شرایط متوسط کشوری وضعیت بهتری را داراست و متوسط مقدار کاربری اراضی کشاورزی استان نسبت به میانگین کشور بیشتر است، به طوری‌که در حدود 3 میلیون تن انواع محصولات کشاورزی در استان زنجان تولید می‌شود. با این‌حال، صادرات محصولات کشاورزی در این استان تنها در حدود 50 هزار تن بوده که البته امسال تا 13 هزار تن هم رسیده است.  مسئولان جهاد کشاورزی استان زنجان معتقدند که سالانه بیش از 2 میلیون تن محصولات کشاورزی از این استان خارج می‌شود و به‌نام محصولات استان‌های دیگر فروخته می‌شود. شهر طارم در زنجان یکی از شهرهای مهم استان در زمینه کشاورزی است که میزان زیادی از برنج و زیتون در آن تولید می‌شود اما تقریبا همه زیتون‌های این شهر به‌نام محصول رودبار به فروش می‌رسد.

طی 6 ماهه نخست سال جاری، بالغ بر 13 هزار و 732 تن انواع محصولات کشاورزی به ارزش بیش از 11 میلیون و 250 هزار دلار از استان زنجان صادر شده است. امسال محصولات تولیدی استان زنجان به بیش از 10 کشور از جمله روسیه، عراق، هلند، ترکیه، آلمان، اتریش، لهستان، کویت و پاکستان صادر شده است. انواع فرآورده‌های لبنی، کشمش، سیر، تخم‌مرغ نطفه‌دار و جوجه یک‌روزه، عمده محصولات صادراتی استان زنجان در امسال بوده است. شرایط اقلیمی و آب‌وهوایی حاکم بر استان زنجان امکان مصرف پایین کود و سم در مقایسه با نرم کشوری و به‌تبع آن، زمینه تولید محصولات کشاورزی پاک و سالم را فراهم کرده و بنابراین انواع محصولات تولیدی در استان قابلیت صادراتی بالایی دارند.

اتاقی از نسل اول اتاق‌ها

در سال 1305 شمسی اولین اتاق تجارت ایران تاسیس شد و در سال ۱۳۱۰ دولت با وضع قانون خاصی انحصار تجارت خارجی کشور را در دست گرفت و نظارت بر آن را نیز در اختیار خود قرار داد. این امر خشم و نگرانی و بدگمانی تجار را برانگیخت و برای لغو این قانون به تلاش پرداختند. دولت به‌تلافی، اتاق‌های بازرگانی موجود آن روزگار را به حال تعلیق درآورد و سعی کرد اعضای این اتاق‌ها را در سازمان جدیدی که ایجاد کرده بود و به آن اعتبار دائمی قانونی بخشیده بود، متمرکز سازد. یک سال قبل از این واقعه، یعنی در مهرماه ۱۳۰۹ مجلس تاسیس ۳۶ اتاق جدید را در شهرهای بزرگ تصویب کرده بود که اتاق زنجان نیز جزو این اتاق‌ها بود. بنابراین اتاق بازرگانی زنجان را می‌توان ازجمله اتاق‌های نسل اول ایران دانست.

مقرر شده بود که تعداد نمایندگان اتاق‌ها بسته به اهمیت تجاری شهر بین ۶ تا ۱۵ نفر تعیین شود. بر این اساس، هیئت نمایندگان اتاق تجارت زنجان که مشتمل بر ۱۱ نفر بودند شروع به فعالیت کردند. اولین هیئت نمایندگان اتاق تجارت زنجان عبارت بودند از  حاج رجب مغازه‌ای، حاج میزا حسین نجفی، سید اسماعیل مهدیون، شفیع ابریشمی، حاج میرزا هادی اسلامی، رحیم نباتچی، محمدحسین بیجارچی، نقی فتوره‌چی و حاج عباسقلی مهدوی. پس از پنج سال و رفع حالت تعلیق اتاق‌ها، در سال ۱۳۱۴ دولت تعداد اتاق‌ها را به ۱۶ اتاق تقلیل داد و نظارت خود را بر فعالیت آن‌ها شدت بخشید. مقرر بود تجار اسامی افراد مورد نظر خود را در هر اتاق تعیین کنند و به وزارت بازرگانی بفرستند و دولت از آن میان، یک‌سوم آن‌ها را برای فعالیت در هیئت‌رئیسه اتاق انتخاب کند. به این ترتیب، انتخاب هیئت نمایندگان اتاق‌ها دومرحله‌ای و نهایتا در دست دولت بود. وزیر بازرگانی یا نماینده او می‌توانستند در جلسات و تصمیم‌گیری‌های اتاق‌ها شرکت کنند و در این صورت، ریاست جلسه با وزیر یا نماینده او بود.

در سال ۱۳۱۲، اداره کل تجارت مجمعی با شرکت نمایندگان تمامی اتاق‌های بازررگانی کشور ترتیب داد که هدف آن کمک به راهنمایی بازرگانان در راستای سیاست دولت و جلب همکاری آنان بود. این امر یک سال پس از آن بود که مجلس ناچار شد برای جلوگیری از شدیدتر شدن وقفه‌ای که در اثر قانون انحصار تجارت خارجی در کشور پدید آمده بود، به دولت اجازه دهد حق خود را در انحصار تجارت خارجی برای بعضی اقلام به بخش خصوصی واگذار کند و از همین‌جا یک نوع سهمیه‌بندی در تجارت خارجی به وجود آمد. به این ترتیب، فعالیت‌های اتاق تجارت زنجان در سال ۱۳۱۴ به حالت تعلیق درآمد و تا سال ۱۳۷۳ فعالیت چندانی از خود نشان نداد. در 15 بهمن‌ماه سال 1373، جلسه‌ای به‌دعوت اداره‌کل بازرگانی استان زنجان از واحدهای تولیدی صنعتی، معدنی و بازرگانی و دست‌اندرکاران تجارت خارجی در محل اداره‌کل بازرگانی استان تشکیل شد و در این جلسه، لزوم تاسیس اتاق بازرگانی مورد تایید و تاکید شرکت‌کنندگان قرار گرفت و بلافاصله اقدام به رأی‌گیری برای انتخاب هیئت موسس شد و در نهایت، 12 نفر به‌عنوان هیئت موسس در حضور حاضران در جلسه انتخاب شدند.