تعیین خط فقر در کشور همیشه با سوال و حاشیه همراه بوده است و چندسالی می شود که تعیین خط فقر به صورت رسمی صورت نگرفته است. حالا مرکز پژوهش های مجلس در مطالعه ای به کمک روش «هزینه نيازهای اساسی تكراری» خط فقر در سال 1395 در کشور را محاسبه کرده است.

ارقام به دست آمده در این مطالعه، نشاندهنده خط فقر مطلق است و بنابراین در تمامی قسمت های این مطالعه منظور از فقر، فقر مطلق است. این گزارش می نویسد: فقر مطلق را می توان ناتوانی در کسب حداقل استاندارد زندگی تعریف کرد. فقر مطلق عدم دسترسی به حداقل های معيشت در جامعه را بررسی کرده و تحت تأثير توزیع درآمد در جامعه نيست. فقر مطلق به موضوع تأمين حداقل نيازهای اساسی می پردازد. بنابراین در برخی از کشورهای پيشرفته حتی ممكن است فقير مطلق وجود نداشته باشد. اما در کشورهایی که دچار فقر مطلق هستند، یعنی بخشی از جامعه هنوز امكان دستيابی به حداقل های زندگی را ندارند، بررسی فقر نسبی در مقایسه با فقر مطلق چندان اهميتی ندارد.

خط فقر مطلق برای سال 1395 در این مطالعه بر اساس روش هزینه حداقل نيازهای اساسی تكراری محاسبه شده است. در این روش یک سبد خوراکی به عنوان مرجع انتخاب می شود که در این مطالعه سبد خوراکی تأمين کننده 2100 کيلوکالری انتخاب شده است. سپس هزینه دستيابی به این سبد برای فقرا بر اساس داده های موجود، استخراج می شود. با مشخص شدن هزینه تأمين این سبد، خط فقر خوراکی به دست می آید. سپس با استفاده از معكوس ضریب انگل در حول و حوش خط فقر (سهم هزینه خوراکی از کل هزینه خانوار) خط فقر کل تخمين زده می شود. منطق استفاده از ضریب انگل آن است که فرض می شود شخصی که هزینه خوارکش در محدوده خط فقر است، سایر هزینه هایش نيزمتناسب با آن است.

در این پژوهش، پس از دهک بندی خانوارهای کشوری بر اساس هزینه سرانه، از اطلاعات بردارهای قيمت خوراکی و مسكن دو دهک اول برای خوشه بندی مناطق شهری و روستایی استفاده شد. سپس به کمک شاخص ساخته شده (بر اساس قيمت مسكن و اقلام خوراکی در استان های کشور)، هزینه های سرانه را حقيقی کرده و دو دهک اول کشوری (جدید) به عنوان حدس اوليه (بر اساس نتایج پژوهش های اخير در کشور) به عنوان فقرای اوليه در نظر گرفته شدند. در ادامه، هزینه معادل با دریافت 2100کيلوکالری به صورت روزانه برای هر خوشه تعيين و به کمک ضریب انگل خانوارهای حوالی آن، خط فقر نهایی در هر خوشه مشخص شدند.

نتایج حاصل از تعيين خط فقر نشان می دهد که نرخ سرشمار فقر در مناطق شهری و روستایی به ترتيب برابر با 14.9 و 11.6 درصد است. در مناطق شهری، بيشترین مقدار خط فقر مربوط به خوشه شهرستان تهران با خط فقر سرانه معادل ماهيانه حدود 770 هزار تومان (نرخ فقر حدود 12 درصد) است. خوشه مربوط به دیگر شهرهای پرجمعيت کشور نيز دارای خط فقر سرانه معادل ماهيانه حدود 500 هزار تومان (نرخ فقر حدود 14.5 درصد) است. در مناطق روستایی، کمترین مقدار خط فقر در استان های سيستان و بلوچستان، ایلام و کهگيلویه و بویراحمد با خط فقر سرانه معادل ماهيانه حدود 200 هزار تومان (نرخ فقر حدود 13.5) و بيشتری مقدار خط فقر در استان های تهران و البرز با خط فقر سرانه معادل ماهيانه حدود 430 هزار تومان (نرخ فقر حدود 14.5 درصد) است. این گزارش همچنین در توضیح این اعداد می نویسد: در خصوص ارقام ذکرشده باید توجه داشت که این ارقام سرانه بوده یعنی به ازای هر نفر است و دیگر آنكه برای تبدیل به خط فقر برای خانوار چند نفره، باید از بعد معادل استفاده شود، زیرا هزینه ها معادل سازی شده است. در خصوص نحوه معادل سازی در متن گزارش توضيح داده شده است. به طوری که بر اساس استاندارد مورد استفاده، نفر اول در هر خانوار برابر یک، نفر دوم بزرگسال برابر 0.7،و  بچه ها هر یک کدام 0.5 در نظر گرفته می شوند. ازاین رو برای آنكه خط فقر مطلق ماهيانه برای یک خانوار چهار نفره در هر خوشه را محاسبه کنيم، باید ارقام سرانه را در 2.7 ضرب کنيم.

*هراستانی چند نفر فقیر دارد؟

طبق گزارش مرکز پژوهش ها با محاسبه ضریب انگل در هر خوشه و از ضرب معكوس ضریب انگل در خط فقر خوراکی، خط فقر کل به دست می آید.

بيشترین خط فقر سرانه معادل در شهرستان تهران به عنوان بالاترین و در خوشه دوم به عنوان پایين ترین، حدود 400 هزار تومان اختلاف وجود دارد. بيشترین نرخ فقر مربوط به خوشه دوم و کمترین نرخ فقر مربوط به خوشه چهارم است.

بيشترین خط فقر سرانه معادل در خوشه اول شامل روستاهای تهران و البرز به عنوان بالاترین و در خوشه پنجم به عنوان پایين ترین، حدود 230 هزار تومان اختلاف وجود دارد. بيشترین نرخ فقر مربوط به خوشه اول و کمترین نرخ فقر مربوط به خوشه سوم است.

طبق جدول بالا بيشترین نرخ فقر در استان سيستان و بلوچستان و کمترین نرخ فقر در استان چهارمحال و بختياری است. با وجودی که استان سيستان و بلوچستان بالاترین نرخ فقر را داراست، اما بيشترین تعداد فقير در شهرستان تهران قرار دارند. همچنين استان کهگيلویه و بویراحمد دارای کمترین تعداد فقير است.