۱. قزاقستان را بهتر بشناسیم

جمهوری قزاقستان نهمین کشور بزرگ جهان و بزرگ‌ترین اقتصاد آسیای مرکزی است که یکی از همسایگان منطقه‌ای ایران نیز به شمار می‌آید.

قزاقستان که تقریبا مساحتی برابر با کل غرب اروپا دارد، با کشورهای روسیه، چین، قرقیزستان، ازبکستان و ترکمنستان همسایه است. این کشور به دریای خزر و دریاچه آرال راه دارد اما سرزمینی محصور در خشکی است. درواقع قزاقستان و آذربایجان تنها کشورهای محصور در خشکی‌ در جهان‌اند که در دو قاره (آسیا و اروپا) قرار دارند.

قزاقستان از لحاظ اقتصادی مهم‌ترین کشور در آسیای مرکزی به شمار می‌آید و 60 درصد از تولید ناخالص داخلی منطقه را تامین می‌کند که بیشتر آن از صنعت نفت و گاز و نیز منابع عظیم معدنی به دست می‌آید. پایتخت این کشور آستانه است و بزرگ‌ترین شهر آن نیز آلماتی به شمار می‌آید که پیش‌تر پایتخت بود. آستانه یکی از سردترین شهرهای جهان است و پس از اولان‌باتور پایتخت مغولستان، سردترین پایتخت جهان به شمار می‌آید.

قزاقستان یک جمهوری مشروطه است که مردمش از پیش‌زمینه‌های فرهنگی بسیار متفاوتی می‌آیند. ۱۳۱ قومیت مختلف در قزاقستان زندگی می‌کنند. قزاق‌ها ۶۳ درصد جمعیت را تشکیل می‌دهند و بقیه جمعیت شامل روس‌ها، ازبک‌ها، اوکراینی‌ها، آلمان‌ها، تاتارها و اویغورها می‌شود.

جمعیت قزاقستان بنا بر آخرین آمار منتشرشده بالای ۱۸ میلیون نفر است. جمعیت این کشور در مقایسه با مساحت بزرگ آن کم است و پراکندگی جمعیت بالغ بر شش نفر در هر کیلومتر می‌شود.

هفتاد درصد از جمعیت قزاقستان مسلمان‌اند و ۲۶ درصد مسیحی‌اند و بقیه پیرو ادیان دیگر هستند. زبان رسمی در این کشور قزاقی است اما روسی در بسیاری از امور اداری و آموزشی مورد استفاده است.

جغرافیای سرزمین قزاقستان بسیار متنوع است و شامل دشت، استپ، تایگا، دره‌های باریک (کانیون)، تپه، دلتا، کوهستان‌های پربرف و نیز بیابان می‌شود.

تاریخ قزاقستان

سرزمین قزاقستان از گذشته محل زندگی بیایان‌گردها و چادرنشین‌های ترک‌تبار بوده است. در قرن سیزدهم میلادی این سرزمین تحت حکومت چنگیزخان مغول قرار داشت و تنها در قرن شانزدهم میلادی بود که قزاق‌ها به عنوان یک گروه مشخص و متمایز از بقیه ظهور کردند. در قرن هیجدهم میلادی، روس‌ها پیشروی خود به سمت استپ‌های سرزمین قزاق‌ها را آغاز کردند و صد سال بعد، کار به جایی رسیده بود که کل سرزمین قزاقستان در کنترل امپراتوری روسیه قرار داشت.

این در حالی بود که در ابتدا قزاق‌ها که می‌خواستند جلوی حملات از سمت شرق (از مغولستان) را به سرزمین خود بگیرند، طرفدار همکاری با روس‌ها بودند اما وقتی تمایل روس‌ها به غلبه بر سرزمین قزاقستان مشخص شد، دیگر برای مقاومت موثر در برابر روس‌ها دیر شده بود. با وجود این، قزاق‌ها بارها در سال‌های ۱۹۱۶ و ۱۹۱۷ علیه غلبه روس‌ها شورش کردند اما انقلاب بلشویکی سال ۱۹۱۷ به همه اینها پایان داد و روس‌ها موفق شدند همه شورش‌ها را سرکوب کنند.

قزاقستان پس از انقلاب ۱۹۱۷

پس از انقلاب ۱۹۱۷، سرزمین قزاقستان با تحولات زیادی مواجه شد و در سال ۱۹۳۶ با عنوان جمهوری سوسیالیستی شورایی قزاق به بخشی از اتحاد جماهیر شوروی بدل شد.

اتحاد جماهیر شوروی با درنظر گرفتن پیشینه اقتصادی سرزمین قزاقستان به دنبال توسعه اقتصادی این منطقه بود و در این راه نسبتا موفق هم ظاهر شد؛ به طوری که در سال ۱۹۴۱ حجم تولید صنعتی قزاقستان در مقایسه با سال ۱۹۱۳ هشت برابر شده بود. درواقع قزاقستان از سرزمینی که بیشترش چراگاه بود و مردمش به دامداری می‌پرداختند به سرزمینی تبدیل شده بود که در عرصه صنعتی و کشاورزی و حتی دام‌پروری به روش‌های جدید دست یافته بود و حتی ده‌ها هزار کیلومتر خط‌آهن و جاده نیز در همین راستا در قزاقستان ساخته شده بود.

قزاقستان در این دوران به تولیدکننده بزرگ فلزات آهنی و غیرآهنی، زغال‌سنگ، نفت، غلات و محصولات لبنی تبدیل شد و این وضع تا سال ۱۹۹۱ نیز ادامه داشت. در آن زمان، قزاقستان داشت ۷۰ درصد از تولید سرب، روی، تیتانیوم و منگنز حلب و ۹۰ درصد از تولید فسفر و کروم و بیش از ۶۰ درصد از تولید نقره و مولیبدنم کل شوروی را پوشش می‌داد و همچنین به تولیدکننده بزرگ غلات تبدیل شده بود.

اما در همین دوران، بحران‌های بزرگی نیز گریبان قزاقستان را گرفت. در دوران استالین، میلیون‌ها قزاق به مناطق جنوبی این سرزمین انتقال داده شدند و روس‌ها و برخی نژادهای دیگر به سرزمین قزاقستان آورده شدند. سیاست‌هایی که در این راستا مورد توجه قرار گرفت باعث شد جمعیتی از قزاق‌ها از این سرزمین فرار کنند و به چین یا کشورهای دیگر در آسیای مرکزی بروند. آمار نشان می‌دهد که یک و نیم میلیون قزاق نیز به دلیل قحطی و گرسنگی جان خود را از دست دادند. هم‌زمان، هزاران لهستانی و آلمانی از نقاط مختلف قفقاز به قزاقستان فرستاده شدند.

مجموعه این عوامل باعث شد ترکیب جمعیتی این سرزمین تغییر کند و قزاق‌ها در این کشور در اقلیت قرار بگیرند. در دهه‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ و در چارچوب برنامه شوروی برای کشاورزی در زمین‌های بکر، اتباع شوروی ترغیب شدند که در چراگاه‌های شمال قزاقستان مستقر شوند و کشاورزی را در آنجا شروع کنند. این مسئله نیز اقلیت‌شدن قزاق‌ها در سرزمین قزاقستان را تشدید کرد. اما در دهه ۱۹۹۰ که این روند تغییر کرد، دوباره قزاق‌ها در اکثریت قرار گرفتند؛ به خصوص چون بسیاری از آنها از نقاط دیگر شوروی سابق به قزاقستان بازگشتند.

در دوران اتحاد جماهیر شوروی، قزاقستان به مرکز توسعه فعالیت‌های فضایی و هسته‌ای شوروی بدل شد و منطقه بایکانور از همان زمان به عنوان محل آزمایش‌ها و پرتاب‌های فضایی روسیه مورد استفاده قرار گرفت و تا سال ۲۰۵۰ نیز برای همین منظور در رهن روسیه خواهد بود.

قزاقستانِ مستقل

قزاقستان آخرین کشور در میان جمهوری‌های شوروی سابق بود که بعد از اضمحلال شوروی در سال ۱۹۹۱ اعلام استقلال کرد. کشور مستقل قزاقستان در همین سال به عضویت کشورهای مستقل مشترک‌المنافع درآمد و نورسلطان نظربایف اولین رئیس‌جمهور قزاقستان شد. او روند خصوصی‌سازی اقتصاد قزاقستان را از همان زمان آغاز کرد.

انتخابات سال ۱۹۹۴ در قزاقستان به کسب اکثریت آرا برای متحدان نظربایف انجامید اما برنامه‌های اصلاحی او با مقاومت متحدانش روبه‌رو شد. در آوریل سال ۱۹۹۵، دادگاه قانون اساسی قزاقستان حکم بر نامشروع‌بودن نتیجه انتخابات سال قبل داد و نظربایف هم در مقابل، پارلمان را منحل کرد و خودش قدرت را در دست گرفت. در انتخاباتی که سال بعد برگزار شد، متحدان نظربایف اکثریت را در پارلمان کسب کردند و رفراندومی هم که بعد از آن انجام شد، به افزایش اختیارات نظربایف و افزایش دوران ریاست جمهوری او انجامید. او همچنان در قزاقستان بر سر قدرت است.

اقتصاد قزاقستان

قزاقستان ذخایر عظیم فسیلی، معدنی و فلزی از جمله اورانیوم، مس و روی دارد و ذخایر هیدروکربنی و معدنی، شاهرگ حیات اقتصاد این کشور هستند.

یکی از پروژه‌های مهم بخش انرژی قزاقستان، توسعه میدان نفتی تنگیز به صورت مشترک با شرکت چورون بوده که قرار است تا سال ۲۰۲۲ تکمیل شود. همچنین میدان عظیم کاشاقان پس از سال‌ها تاخیر و صرف هزینه ۵۵ میلیارد دلاری، سرانجام در سال ۲۰۱۶ به بهره‌برداری رسید.

قزاقستان به آب‌های آزاد راه ندارد و برای صادرات نفتش به اروپا، به روسیه وابسته است. البته قزاقستان نفتش را به صورت مستقیم به چین صادر می‌کند.

بخش کشاورزی و دام‌پروری قزاقستان نیز فعال است. اما دولت قزاقستان به این نتیجه رسیده که اقتصادش از وابستگی شدید به نفت و صنایع استخراجی آسیب می‌بیند و به همین دلیل، تلاش‌هایی برای تنوع‌بخشی به اقتصادش انجام داده و سعی کرده در بخش‌هایی مانند حمل و نقل، داروسازی، مخابرات، پتروشیمی و غذا سرمایه‌گذاری بیشتری کند.

همکاری‌های منطقه‌ای و تاثیرات آن

قزاقستان به همکاری‌های منطقه‌ای توجه زیادی نشان می‌دهد. این کشور در سال ۱۹۹۶ در کنار قرقیزستان و بلاروس، یک قرارداد همکاری اقتصادی با روسیه به امضا رساندند. همچنین قزاقستان، روسیه، بلاروس و اوکراین قراردادی برای همکاری اقتصادی امضا کرده‌اند که شامل یک اتحادیه اقتصادی می‌شود. این همکاری، قزاقستان را قادر ساخت که در زمان اوج قیمت نفت، صادرات خود را به برخی کشورهای عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا (که شامل بلاروس، قزاقستان، روسیه، قرقیزستان، تاجیکستان و ازبکستان می‌شود) افزایش دهد.

اما افول اقتصاد روسیه و نیز کاهش قیمت نفت در فاصله سال‌های ۲۰۱۴ تا ۲۰۱۶ باعث شد اقتصاد قزاقستان دچار کُندی رشد شود.

چالش‌های پیش روی قزاقستان

در سال ۲۰۱۴ و پس از کاهش قیمت نفت در بازارهای جهانی، قزاقستان ارزش واحد پول خود (تِنگه) را پایین آورد و در عین حال یک بسته تشویقی اقتصادی را نیز برای مواجهه با چالش‌های اقتصادی پیش رویش تدوین کرد. این در حالی بود که ارزش واحد پول روسیه (روبل) در حال کاهش بود، قیمت نفت همچنان داشت پایین می‌رفت و اقتصاد منطقه نیز کُند شده بود. قزاقستان در مواجهه با چنین وضعی تلاش کرد نرخ تبادل ارز را شناور کند که همین مسئله باعث کاهش ارزش تِنگه شد. در سال‌های بعد و با افزایش نسبی قیمت نفت، ارزش تنگه هم بالاتر رفت. اما به‌هرحال، رشد اقتصادی قزاقستان در سال‌های ۲۰۱۵ و ۲۰۱۶ و پس از تجربه ارزانی نفت تا حد زیادی دچار کُندی رشد شده بود و این کشور داشت تنها یک درصد رشد را تجربه می‌کرد. وقتی بهره‌برداری از میدان کاشاقان شروع شد، اوضاع اقتصاد قزاقستان نیز از جنبه‌های مختلف بهتر شده بود و در نهایت در سال ۲۰۱۷ این کشور رشد اقتصادی ۴ درصدی را تجربه کرد.

به صورت کلی می‌توان گفت قزاقستان اقتصاد بزرگ و پرمنابعی دارد اما در عرصه توسعه اقتصادی و اجتماعی با موانع مختلفی از نظر گسترش حس هویت ملی متحد، گسترش توسعه منابع انرژی عظیم کشور، افزایش صادرات انرژی به خارج، تنوع‌بخشی به اقتصاد، افزایش رقابت‌پذیری در اقتصاد و تحکیم مناسبات اقتصادی با کشورهای همسایه و قدرت‌های خارجی روبه‌رو است.

قزاقستان همچنین در تلاش است که زیرساخت‌هایش را به خصوص در بخش حمل و نقل و مخابرات بهبود ببخشد و بتواند این بخش‌های کلیدی را به شکلی پیش ببرد که امنیت ملی، ثبات سیاسی و رشد اقتصادی‌اش تامین شود.

۲.آیا تجارت با قزاقستان دشوار است؟

 در تازه‌ترین رتبه‌بندی بانک جهانی، قزاقستان به لحاظ آسانی بازرگانی و راه‌اندازی کسب و کار اوضاع بدی ندارد و در رده ۳۶ از ۱۹۰ قرار گرفته است.  

۳. فرصت‌های سرمایه‌گذاری در قزاقستان

در کدام حوزه‌ها سرمایه‌گذاری کنیم؟

 طبق یک گزارش اتاق فکر بروکینگز، سه حوزه آینده‌دار برای سرمایه‌گذاری قزاقستان، تولید و صادرات گندم، تولید و صادرات دام و بالاخره لجستیک و ترابری خواهد بود. نکته مهم در این حوزه‌ها توجه به حضور چین در منطقه و نیاز فزاینده طبقه متوسط پرشمار این کشور به گندم و همچنین محصولات دامی است. قزاقستان یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان گندم دنیاست اما به دلیل بهره‌وری و به همین خاطر برای تولید به‌صرفه و بالا و ورود به بازارهای تازه می‌توان در این بخش سرمایه‌گذاری کرد.

در حوزه دام‌ هم قزاقستان پتانسیل بالایی دارد: هزینه تولید در این بخش پایین است، غذای دام - از جمله گندم - به راحتی در دسترس است و مهم‌تر از همه به بازارهای بالقوه - به خصوص چین - نزدیکی جغرافیایی دارد.

در بخش لجستیک و ترابری هم دوباره مسئله نزدیکی به چین و جاده ابریشم جدید مطرح است. راه چین از قزاقستان می‌گذرد و هر سرمایه‌گذاری که این نکته را درک کند می‌تواند به سود خوبی برسد.

وزارت‌ بازرگانی امریکا در گزارشی در مورد سرمایه‌گذاری در قزاقستان نوشته است: هدف استراتژیک قزاقستان تبدیل شدن به یک اقتصاد مدرن و تنوع‌یافته است که فروش مواد خام منبع اصلی درآمدش نیست و از تکنولوژی‌های پیشرفته بهره می‌گیرد. قزاقستان بر این عقیده است که برای دست‌یابی به چنین هدفی نیازمند دانش و مهارت خارجی است. به همین خاطر دولت به طور پیوسته راه را برای سرمایه‌گذاری خارجی‌ها هموار می‌کند. دولت به خصوص پروژه‌هایی چندین میلیارد دلاری را با چین و کشورهای اتحادیه اروپا آغاز کرده است.

زیرساخت‌های قزاقستان، مثل دیگر اقمار شوروی سابق، نیازمند نوسازی هستند و سرمایه‌گذاران خارجی در این حوزه‌ شانس خوبی دارند به خصوص در بخش جاده‌ها، حمل و نقل و مخابرات. بانک اروپایی بازسازی و توسعه و بانک توسعه آسیایی پروژه‌های مختلف در این حوزه‌ها را تامین مالی می‌کنند.

به هر حال سقوط قیمت نفت خام باعث دشواری‌هایی در تامین سرمایه‌ پروژه‌های مربوط به دولت شده، اما شرکت‌های خارجی‌ای که از این فرصت استفاده کنند و در وضعیت کنونی دست به سرمایه‌گذاری در قزاقستان بزنند، در بلندمدت پاداش آن را خواهند گرفت.

۴.چالش‌های سرمایه‌گذاری در قزاقستان

با وجود تلاش‌های دولت، فساد اقتصادی و اداری همچنان در قزاقستان فراگیر است و دادگستری و پلیس این کشور کمک چندانی به ریشه‌کنی فساد نمی‌کنند. طبق رده‌بندی سال ۲۰۱۷ سازمان شفافیت بین‌الملل، قزاقستان در میان ۱۸۰ کشور رتبه ۱۲۲ را دارد (هرچه رتبه بالاتر، اقتصاد فاسدتر).

یک مشکل دیگر رقابت سنگین چین و روسیه بر سر دست‌یابی به منابع انرژی و معدنی قزاقستان و همچنین سیراب کردن قدرت خرید رو به رشد این کشور است. رقابت با این دو کشور در قزاقستان آسان نیست. چینی‌ها سرمایه‌گذاری سنگینی در قزاقستان کرده‌اند و اجناس ارزان چینی و روسی به وفور در بازارهای این کشور یافت می‌شود.

مورد دیگر تفسیرهای متفاوت مقامات محلی از قوانین - به خصوص قوانین مالیاتی و گمرکی - است. شرکت‌های غربی حاضر در قزاقستان می‌گویند که مالیات یکی از مهم‌ترین نگرانی‌هایشان است و بارها با «پلیس مالی» در حوزه‌های محلی و ملی دچار دردسر شده‌اند.

۵.استراتژی ورود به بازار قزاقستان

قزاقستان فرصت‌های خوبی برای سرمایه‌گذاری ارائه می‌کند اما برای هر شرکتی بازار مناسبی نیست. اگر شرکت‌ شما این ویژگی‌ها را داشته باشد اوضاع بهتری نسبت به رقبا خواهید داشت:

- صادرات به بازارهای نوظهور بخش مهمی از کسب و کار شماست.

- شرکتتان در اروپای شرقی، قفقاز، روسیه یا اوکراین تجربه فعالیت دارد.

- قصد دارید زمان و منابعتان را به طور بلندمدت در جایی سرمایه‌گذاری کنید.

اکثر صادرکنندگان استفاده از توزیع‌کنندگان محلی را قدم آسان اول برای ورود به بازار قزاقستان قلمداد می‌کنند. این توزیع‌کننده چند وظیفه مهم را بر عهده خواهد گرفت: ۱- سر و کله زدن با گمرک، ۲- برقراری رابطه با عمده‌فروش‌ها و خرده‌فروش‌های پرسابقه، ۳- ارتباط با شرکت‌های بزرگ و دولت برای بازاریابی مستقیم محصول، ۴- انجام خدمات پس از فروش در صورت نیاز.

دیگر قدم‌های مفید اولیه می‌تواند اینها باشد:

۱- انجام مطالعات بازار ‪(market research) برای پیدا کردن فرصت‌های تجاری در بخش خاص

۲-‌ حواستان باشد که جمعیت قزاقستان بالا نیست و همین جمعیت در کشور پهناوری پخش شده‌است، به همین خاطر کانال‌های پخش شما باید با وضعیت خاص این کشور آشنایی کامل داشته باشند. بهتر است برای بازاریابی و توزیع با یک تیم محلی همکاری کنید و شریک محلی داشته باشید.

۳- ارزیابی بایسته ‪(due diligence) فرایند بررسی همه مسائل مالی و قانونی شرکت یا کسب‌وکاری است که تصمیم به خرید، سرمایه‌گذاری یا همکاری با آن را گرفته‌اید. ارزیابی بایسته شریک محلی‌تان در قزاقستان حتما باید در دستور کارتان قرار بگیرد.

۴- به بازار قزاقستان باید در چارچوبی بلندمدت نگاه کنید تا بتوانید برایش برنامه‌ریزی درست داشته باشید و نتایج مثبتی بگیرید. انتظار نداشته باشید که قزاقستان بازار ارزانی باشد که به سرعت می‌توان واردش شد و در آن به سود رسید.

۵- به خریداران بزرگتان کمک کنید که از بانک‌های خارجی وام بگیرند.

۶.تراز تجاری قزاقستان

در سال ۲۰۱۶ مازاد تراز تجاری قزاقستان ۶.۱۳ میلیارد دلار بوده است (یعنی صادرات خالصش بیشتر از وارداتش بوده). همان‌طور که در نمودار می‌بینید در طول ده دهه اخیر تراز تجاری قزاقستان مثبت بوده است اما مشخص است که درآمد صادراتی این کشور در طول سال‌های اخیر دچار کاهش شدید شده که علت‌ اصلی‌اش سقوط بهای نفت است.

۷.به قزاقستان چه صادر کنیم؟ چه از آن وارد کنیم؟

قزاقستان پنجاه و سومین صادرکننده بزرگ دنیاست. مهم‌ترین صادرات قزاقستان در سال ۲۰۱۷ نفت خام، گاز، سنگ آهن و آلومینیوم و مهم‌ترین وارداتش خودرو، سوخت و طلا بوده است.

 ۸.شرکای تجاری ‪قزاقستان