در سال ۲۰۱۶ محمد بن سلمان ولی‌عهد عربستان سعودی برنامه چشم‌انداز ۲۰۳۰ این کشور را معرفی کرد و رسانه‌ها هم روی آن مانور زیادی دادند. این برنامه درواقع نوعی برنامه اصلاحات اقتصادی برای اجرا طی یک دهه و نیم است و قرار بر این بوده که چشم‌انداز ۲۰۳۰ عربستان به تنوع‌بخشی در اقتصاد، تقویت صنایع خصوصی، آسان‌کردن سرمایه‌گذاری، کاهش بیکاری، افزایش نوآوری و مدرن‌سازی کشور از راه‌های اجتماعی و اقتصادی منتهی شود.

یکی از مهم‌ترین اهداف چشم‌انداز ۲۰۳۰ عربستان درواقع این بود که وابستگی این کشور به نفت کاهش پیدا کند. اما اخیرا اتفاقی افتاد که احتمالا این نقشه را نقش بر آب خواهد کرد؛ چون ستون اصلی این برنامه عملا از آن حذف شد.

این ستون، آغاز خصوصی‌سازی شرکت نفت دولتی عربستان سعودی یعنی آرامکو بود. اعلام خبر عرضه سهام اولیه آرامکو ظاهرا اهمیت زیادی داشت چون عربستان سعودی در سال‌های اخیر با خروج سرمایه از کشور مواجه بوده ولی عرضه سهام آرامکو می‌توانست گامی مهم در جلب نظر سرمایه‌گذاران به شمار بیاید.

بر اساس برنامه‌های اعلام‌شده قرار بود اول 5 درصد از سهام آرامکو عرضه شود. از آنجا که ارزش آرامکو بالغ بر ۲ تریلیون دلار است، عرضه سهام اولیه (5 درصدی) می‌توانست مبلغی بسیار قابل توجه یعنی 100 میلیون دلار باشد. که درنهایت این‌طور نشد.

این برنامه از اول هم ایرادات جدی داشت. ارزش آرامکو به شکل غیرواقعی بالاتر از ارزش واقعی آن در نظر گرفته شده بود و همچنین یافتن بازار بورس برای آن کار سختی بود. دونالد ترامپ رئیس‌جمهور امریکا از عربستان سعودی خواسته بود نیویورک را برای عرضه سهام آرامکو انتخاب کند اما احتمالش می‌رفت که دست‌داشتن عربستان سعودی در حملات ۱۱ سپتامبر به توجیهی حقوقی برای جلوگیری از این ارائه و دادگاهی‌شدن ماجرا منتهی شود.

یک ایراد مهم که در داخل عربستان سعودی به عرضه سهام آرامکو گرفته می‌شد نیز این بود که چرا کشوری مثل عربستان باید بزرگ‌ترین دارایی خود را در مقابل جهانیان قرار دهد و نظارت‌های مالی روی آن را به جان بخرد. این مسئله به خصوص باعث می‌شد که نقش خانواده سلطنتی عربستان سعودی در سودهای آرامکو فاش شود.

آنچه که در نهایت اتفاق افتاد این بود که ملک سلمان پادشاه عربستان سعودی در زمینه عرضه سهام آرامکو وارد میدان شد و جلوی تصمیم پسرش محمد بن سلمان را گرفت.

توقف عرضه سهام آرامکو باعث شد رویایی که محمد بن سلمان برای دست‌یابی به یک منبع مالی عظیم در سر بافته بود از بین برود. او پیش‌تر هم سعی کرده بود برای تامین اهداف بلندپروازانه‌اش با تحت فشار قرار دادن صاحبان کسب و کارهای بزرگ در عربستان سعودی، بخشی از دارایی‌های آنها را بگیرد. این وضع به تدریج باعث شد سرمایه‌گذاری خارجی در عربستان کاهش پیدا کند و حتی خروج سرمایه از کشور رخ بدهد؛ چون اقدامات محمد بن سلمان نشان می‌داد که او به حاکمیت قانون اعتقاد ندارد. تخمین زده شده که تقریبا ۱۵۰ میلیارد دلار سرمایه در دو سال اخیر از عربستان سعودی خارج شده و احتمالش هست که این خروج سرمایه بیشتر هم بشود.

به هر حال، مسئله توقف عرضه سهام آرامکو باعث شد که پول مورد نظر محمد بن سلمان از دست او خارج شود و چشم‌انداز ۲۰۳۰ مورد نظر او از دست برود. البته این برنامه بیش از اندازه بزرگ بود و توقف اجرای آن هم غیرمنطقی به نظر می‌رسید. وقتی قرار باشد صنایع مختلف و بخش‌های مختلف اقتصاد و جامعه در جریان چنین برنامه‌ای تحول پیدا کنند، اصولا تضمینی برای توسعه واقعی آن وجود نخواهد داشت و این همان اتفاقی بود که برای چشم‌انداز ۲۰۳۰ عربستان سعودی نیز افتاد.

مسئله دیگر در مورد عدم موفقیت چنین برنامه‌ای وجود اهداف غیرمشخص و مبهم در آن بوده است. مثلا این چشم‌انداز وعده ایجاد جامعه پویا،‌ اقتصاد شکوفا و ملت باهدف را مطرح می‌کرد که آن هم به دلیل عدم دقیق‌بودن نمی‌توانست تغییر واضح را در آینده عربستان سعودی تضمین کند.

اما بخشی که عربستان سعودی در راستای چشم‌انداز ۲۰۳۰ در آن موفق ظاهر شده، ایجاد تنوع نسبی در اقتصاد برای کاهش وابستگی به نفت بوده است. مثلا از سال ۲۰۱۶ تاکنون، صادرات غیرنفتی عربستان افزایش پیدا کرده است. همچنین برنامه مالیاتی جدید برای افزایش تعرفه برق، آب و سوخت می‌تواند موثر واقع شود.

حالا مسئله این است که در غیبت پول بزرگی که قرار بود از عرضه سهام اولیه آرامکو به دست بیاید، تمرکز چشم‌انداز ۲۰۳۰ عربستان سعودی روی مسائل اجتماعی قرار خواهد گرفت که اتفاقا عربستان در آنها موفق ظاهر نشده است. از جمله مسائلی که قرار بود در این چشم‌انداز مورد توجه باشد ارائه حقوق برابر به زنان و اصلاح قوانین مختلف اجتماعی بود که اکثرا هنوز به نتیجه نرسیده‌اند. بنابراین باید منتظر ماند و دید که چشم‌انداز ۲۰۳۰ عربستان سعودی با مشکلاتی که سر راهش پدید آمده،‌ می‌تواند اهدافش را در آینده تامین کند یا در راه پرپیچ و خم چالش‌های اقتصادی و اجتماعی گیر خواهد افتاد.