رجب طیب اردوغان بعد از انتخاباتی که او را به ریاست جمهوری ترکیه رساند، دچار دردسرهای سیاسی زیادی شده است. مناسبات کشورش با امریکا ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌که روزهای خوبی را سپری نمی‌کرد با مجادله دو کشور بر سر یک کشیش امریکایی (که به جرم جاسوسی در ترکیه در حبس خانگی است) کاملا بدتر شد و دونالد ترامپ هم بلافاصله دستور اعمال تحریم‌هایی بر دو وزیر کابینه اردوغان را صادر کرد.

این وضعیت برای کشوری که عضو ناتو است و متحد امریکا ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌به شمار می‌رفته، ناگوار است و اوضاع اقتصادی ترکیه - به خصوص ارزش لیر- را نیز به شدت تحت تاثیر قرار داده است. البته کاهش ارزش لیر ترکیه از مدتی قبل‌تر شروع شده بود؛ اما اردوغان سعی کرده مجادله با امریکا ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌را علت بروز بحران لیر معرفی کند و خودش را از فشار داخلی از این بابت نجات بدهد. او همچنین به دنبال آن است که از همین وضعیت برای ترمیم مناسباتش با کشورهای شرقی و غربی دیگر استفاده کند.

اردوغان از یک سو می‌خواهد مناسبات محکمی با قدرت‌های شرقی مثل روسیه و چین داشته باشد و از سوی دیگر خواهان ترمیم مناسبات با اتحادیه اروپا است؛ مناسباتی که در سال‌های اخیر امید چندانی به آن در ترکیه وجود نداشت.

آنچه که در این میان تغییر کرده، حضور دونالد ترامپ بر سر قدرت در امریکا ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌و وضعیت ناهنجاری است که او در مناسبات بین‌المللی به وجود آورده است. اروپا که در شرایط عادی تمایلی نداشت حمایتی از دولت ترکیه بکند، در حال حاضر موضعی ملایم نسبت به دولت اردوغان دارد. این مسئله باعث شده ترک‌ها امیدوار به احیای مناسبات با اتحادیه اروپا شوند.

این وضعیت قبلا هم اتفاق افتاده و به نام وضعیت الاکلنگی شناخته می‌شود. وقتی مناسبات با یکی از طرفین بد می‌شود، مناسبات با طرف دیگر بهبود می‌یابد؛ هرچند که اختلافات آنها به قوت خود باقی مانده باشد.

سال گذشته میلادی دقیقا وضعیت عکس فعلی رخ داد. مناسبات دولت ترکیه با دولت‌های اروپایی بد شده بود چون دولت‌های هلند و آلمان اجازه ندادند حزب عدالت و توسعه فعالیت قابل توجهی برای جلب نظر ترک‌های مقیم هلند و آلمان انجام دهد. این در حالی بود که اردوغان انتظار داشت بتواند حمایت ترک‌های مقیم هلند و آلمان را برای رفراندومی که قرار بود او را اولین رئیس‌جمهور ترکیه کند به دست بیاورد.

هم‌زمان با وخامت مناسبات ترکیه و اروپا بر سر این موضوع، اردوغان و ترامپ مناسبات نسبتا خوبی با هم داشتند. سپتامبر پارسال، اردوغان به واشنگتن سفر کرد و ترامپ هم او را دوستی خواند که «قرار است صمیمی‌تر هم بشود». با گذشت یک سال از این دیدار، مشخص است که اوضاع کاملا تغییر کرده است.

در حال حاضر، دولت اردوغان به وعده‌هایی دل بسته که مسکو و پکن برای گسترش مناسبات اقتصادی با ترکیه داده‌اند. ترکیه حس می‌کند با این شرایط به امریکا ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌نشان خواهد داد که آلترناتیوهای دیگری برای اتحاد و همکاری برایش وجود دارد.

توهم بهبود مناسبات با روسیه

اینکه شراکت استراتژیک ترکیه با امریکا ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ناگهان به شراکت استراتژیک با روسیه تبدیل شود، هیچ منطقی ندارد چون چنین شراکتی، وضعیت ترمیم مناسبات سیاسی و نظامی ترکیه با اتحادیه اروپا را نیز به خطر خواهد انداخت. از روز روشن‌تر است که سران اروپایی، روسیه را تهدیدی علیه خود می‌بینند و اتحاد ترکیه و روسیه را برنخواهند تافت.

بسیاری از صاحب‌نظران معتقدند مناسبات فعلی ترکیه با روسیه خالی از اهمیت استراتژیک است و صرفا از مشکلات مشترک ترکیه و روسیه با امریکا ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌و اتحادیه اروپا سرچشمه گرفته است. درواقع مناسبات آنکارا و مسکو خیلی پیچیده‌تر از آن است که به نظر می‌رسد. این دو کشور در خاورمیانه و منطقه دریای سیاه دچار تضاد کامل منافع هستند. این تضاد در مسائل سوریه، کریمه، اوکراین و کشورهای منطقه قفقاز به وضوح دیده می‌شود. اخیرا ترکیه برای آنکه مناسبات با روسیه را دچار بحران نکند، از ورود به برخی مسائل حساسیت‌برانگیز منطقه‌ای پرهیز کرده و مسئله پروژه‌های مشترک در حوزه انرژی نیز دارد به بهبود مناسبات دو کشور کمک می‌کند. درواقع ترکیه و روسیه در برخی حوزه‌ها روی اختلافات خود سرپوش گذاشته‌اند چون این کار به سود هردو طرف است. با وجود این، مشکلات آنها خیلی سریع ممکن است دوباره خودش را نشان بدهد. این وضعیتی بود که در سال ۲۰۱۵ و با ساقط شدن یک جت جنگنده روسی توسط ترکیه خودش را نشان داد. این جنگنده برای ماموریت در سوریه اعزام شده بود.

تحریم‌های اقتصادی که بر اثر این ماجرا توسط روسیه بر ترکیه اعمال شد، از یک سو به اقتصاد ترکیه ضربه زد و از سوی دیگر نشان داد هرکاری که ترکیه بخواهد در سوریه بکند به مناسباتش با روسیه بستگی خواهد داشت. حتی پس از این‌همه تحولات که بعد از سقوط این جنگنده در سوریه رخ داده، همچنان ترکیه از بابت سیاست‌های روسیه در منطقه احساس خطر می‌کند و این حس در آینده نیز ادامه خواهد داشت. پس اعتماد به مناسبات با روسیه همچنان سخت است.

مناسبات پرفراز و نشیب با اروپا

بحث تحکیم مناسبات ترکیه با اتحادیه اروپا در آینده جنبه‌های مختلفی دارد و اروپا ممکن است به دلایل مختلفی بخواهد این مناسبات را در حدی منطقی حفظ کند. یکی از مهم‌ترین جنبه‌های این مناسبات، خودش را در جریان سقوط ارزش لیر ترکیه نشان داد چون در آن زمان حتی یورو هم دچار سقوط شد. قضیه از این قرار است که ترکیه بدهی‌های زیادی به بانک‌های اروپایی دارد و در عین حال، بسیاری از کشورهای اروپایی در ترکیه سرمایه‌گذاری‌های بزرگی کرده‌اند و حجم تجارت بین دو طرف نیز بالاست. اتحادیه اروپا در عین حال می‌خواهد همکاری‌اش با آنکارا را در مسئله سیل مهاجران، تحولات خاورمیانه و مسائل مرتبط با تروریسم حفظ کند. هم‌زمان، یاران اردوغان هم به اهمیت بهبود مناسبات این کشور با اتحادیه اروپا پی برده‌اند و می‌خواهند از فرصت به‌دست‌آمده استفاده کنند.

از آن سو، حمایت‌های سیاسی و اقتصادی از ترکیه توسط برخی از رهبران اتحادیه اروپا اظهار شده است. این حمایت در شرایطی که آنکارا دارد واشنگتن را به اعلام جنگ علیه ترکیه متهم می‌کند، برای دولت ترکیه خوشحال‌کننده است. برخی رهبران اروپایی که چنین حمایتی را ابراز کرده‌اند، آنگلا مرکل صدراعظم آلمان و ژان کلود یونکر رئیس کمیسیون اروپایی بوده‌اند. یونکر اولین کسی بود که یخ مناسبات اروپا با ترکیه را شکست. او روز چهارده اگوست توئیت کرد که لازم نیست ترکیه از هیچ‌یک از همسایگان اروپایی خود هراسی داشته باشد چون اروپا نیز خواهان ترکیه‌ای باثبات، مرفه و دموکراتیک است. همچنین ارتباطات بین وزرای دو طرف بیشتر شده و تمرکز این ارتباطات نیز روی مناسبات اقتصادی است. به خصوص برات البیراک داماد اردوغان که سکان اقتصاد این کشور را در دست گرفته (و باعث انتقادات شدید شده) می‌خواهد با همتایان فرانسوی و آلمانی خود مذاکرات اقتصادی جدیدی را شروع کند.

ترکیه در این راه با نگاه به آینده، شروع به احیای کارگروه اصلاحات برای پیوستن به اتحادیه اروپا کرده است. این گروه در سال ۲۰۱۴ و با حضور وزرای خارجه، دادگستری، کشور و دارایی ترکیه تشکیل شد اما از سال ۲۰۱۵ به بعد، هیچ جلسه‌ای برگزار نکرد و به نظر می‌رسید که عزم ترکیه برای جلب نظر اروپا و پیوستن به این اتحادیه کمرنگ شده است. حالا اما آنکارا می‌خواهد این‌طور نشان بدهد که واقعا خواهان ترمیم مناسباتش با اتحادیه اروپا است.

اما همه‌چیز آن‌طور که ترکیه می‌خواهد پیش نرفته است. یکی از رهبران اروپایی که موضعش در داخل ترکیه با انتقاد مواجه شد، امانوئل مکرون رئیس‌جمهور فرانسه بوده که اتفاقا در چارچوب اتحادیه اروپا شخصیت تاثیرگذاری است. مکرون با اشاره به مناسبات ترکیه و اتحادیه اروپا به این نکته اشاره کرد که بهتر است اتحادیه اروپا به جای آنکه ترکیه را به عضویت در اتحادیه بپذیرد، وارد شراکت استراتژیک با این کشور شود. دولت ترکیه طبعا از این اظهارات خوشش نیامد و به این نکته اشاره کرد که حاضر نیست شرایطی کمتر از عضویت در اتحادیه اروپا را بپذیرد.

بنابراین درست است که نشانه‌های مثبتی در مناسبات اروپا و ترکیه دیده می‌شود، اما ترکیه برای پیوستن به اتحادیه اروپا و ترمیم مناسبات آینده‌اش با بروکسل هیچ چک سفیدی دریافت نخواهد کرد. موانع سیاسی و حقوقی بزرگی در این راه پیش روی ترکیه وجود دارد که بسیاری از آنها از سال‌ها پیش وجود داشته‌اند و حل نشده‌اند. بیشتر این موانع، سیاسی هستند و به عملکرد دولت ترکیه در داخل مربوط می‌شوند و این نکته‌ای است که آنکارا اصلا دوست ندارد شاهد مداخله اروپا در آن باشد.

همه این تحولات در شرایطی رخ داده که در بسیاری از کشورهای اروپایی نیز ستاره اقبال احزاب راست افراطی اوج گرفته و حتی در برخی کشورها آنها به قدرت هم رسیده‌اند. این احزاب طبعا با پیوستن ترکیه به اتحادیه اروپا مشکل جدی دارند و بنابراین، ترکیه برای نزدیکی به اروپا حتی شرایطی مشابه با ده سال پیش را هم ندارد.

صاحب‌نظران معتقدند با این اوصاف، شاید بیشترین چیزی که در آینده نزدیک نصیب ترکیه شود، همان شراکت استراتژیک با اتحادیه اروپا باشد؛ یعنی همان نکته‌ای که مکرون مطرحش کرد. برخی رهبران اروپایی حتی معتقدند که ترکیه درمورد آینده مناسباتش با اتحادیه اروپا کاملا جدی نیست و بیشتر به خاطر درگیری‌اش با دولت ترامپ دارد به اروپا روی خوش نشان می‌دهد. در مقابل، برخی چهره‌های ترک هم احساس می‌کنند اروپا صرفا برای آنکه مسئله مهاجرت غیرقانونی از کنترل خارج نشود، حاضر به تداوم همکاری با ترکیه شده‌ است؛ وگرنه همان مشکلات سابق را با ترکیه دارد.

پرسشی که حالا در مورد ترکیه و اتحادیه اروپا مطرح می‌شود این است که آیا نفعی که طرفین از گسترش مجدد همکاری‌ها می‌برند،‌ می‌تواند به بهبود واقعی مناسبات آنها در آینده منجر شود؟ این مسئله‌ای است که در ماه‌های آینده شاید واضح‌تر دیده شود.