۱

ترکمنستان را بیشتر بشناسیم

ترکمنستان امروزی سرزمینی است که از گذشته محل تلاقی تمدن‌های مختلف بوده است. این منطقه در زمان باستان در کنترل امپراتوری پارس، اسکندر کبیر، ارتش‌های مسلمان و عرب، مغول‌ها، جنگجویان ترک‌تبار و بالاخره روس‌ها بوده است. در قرون وسطا، مرو که امروزه از آن به مری یاد می‌شود، یکی از بزرگ‌ترین شهرهای جهان اسلام بود که در این سرزمین قرار داشت و نیز یکی از توقفگاه‌های مهم در مسیر جاده ابریشم به شمار می‌رفت.

ترکمنستان در قرن نوزدهم به روسیه الحاق شد و سپس در قرن بیستم نقش مهمی در جنبش ضد بلشویکی در آسیای مرکزی ایفا کرد. در سال ۱۹۲۴، ترکمنستان به یکی از اقمار اتحاد شوروی بدل شد و پس از فروپاشی شوروی نیز استقلال خود را در سال ۱۹۹۱ به دست آورد.

ترکمنستان با کشورهای ایران، افغانستان، قزاقستان و ازبکستان هم‌مرز است و در کنار دریای خزر نیز قرار دارد و از این طریق، با جمهوری آذربایجان و روسیه همسایه است. مناطق پرجمعیت ترکمنستان بیشتر در جنوب، شرق و شمال شرق این کشور قرار دارند و ۵۰ درصد از جمعیت کشور نیز در داخل یا حومه عشق‌آباد پایتخت ترکمنستان ساکن هستند. بیابان قره‌قوم یکی از معروف‌ترین پدیده‌های جغرافیایی این کشور است و بخش اعظم سرزمین ترکمنستان را اشغال کرده است.

ترکمنستان جمعیتی برابر با پنج میلیون و سیصد هزار نفر دارد که از این میان، ۸۵ درصد ترکمن، ۵ درصد ازبک، ۴ درصد روس و 6 درصد از بقیه اقوام هستند. ۸۹ درصد از جمعیت این کشور مسلمان و ۹ درصد نیز پیرو کلیسای ارتدوکس شرقی هستند.

اقتصاد ترکمنستان

ترکمنستان یک کشور عمدتا بیابانی است که کشاورزی گسترده‌ای در واحه‌های آب‌رسانی‌شده آن صورت می‌گیرد و منابع گاز طبیعی و نفت گسترده‌ای هم در آن یافت می‌شود. عمده‌ترین محصولات کشاورزی این کشور پنبه (که اکثرش برای صادرات تولید می‌شود) و گندم (که مصرف داخلی دارد) هستند. با وجود آنکه کشاورزی تقریبا تنها 8 درصد از تولید ناخالص داخلی این کشور را تشکیل می‌دهد، نیمی از نیروی کار ترکمنستان در همین بخش کشاورزی مشغول به کارند و محصولاتی مثل میوه و سبزی‌جات (انگور، هندوانه، گوجه‌فرنگی و پیاز) و کرم ابریشم توسط آنها تولید می‌شود. همچنین بخش زیادی از دشت‌های قره‌قوم در این کشور برای دامداری مورد استفاده قرار دارد.

صادرات هیدروکربنی که اکثرش شامل صادرات گاز طبیعی به چین می‌شود، ۲۵ درصد از تولید ناخالص داخلی ترکمنستان را تشکیل می‌دهند. درواقع منابع عظیم گاز طبیعی و هیدروکربن‌ها در ترکمنستان که بسیاری از آنها نیز هنوز استخراج نشده‌اند، تحول زیادی را در اقتصاد این کشور ایجاد کرده‌اند. دولت ترکمنستان در تلاش است پروژه‌های استخراج و تحویل خود را در عرصه انرژی گسترش دهد و به همین جهت به تنوع‌بخشی مسیرهای صادرات گاز طبیعی خود و عدم وابستگی به روسیه در این خصوص اهمیت زیادی می‌دهد.

عشق‌آباد تلاش کرده که دو گزینه را برای بردن گاز به بازارهای جدید به کار بگیرد: اولی خط لوله‌ای است که از دریای خزر بگذرد و گاز را به اروپا منتقل کند. دومی هم خط لوله ترکمنستان- افغانستان- پاکستان- هند است. هردوی این پروژه‌ها با موانع مختلف مالی، سیاسی و امنیتی مواجه شده‌اند و بعید است که در آینده نزدیک به سرانجام برسند. در سال ۲۰۱۰، خطوط لوله صادرات گاز که گاز ترکمنستان را به چین و شمال ایران منتقل می‌کند عملیاتی شدند و انحصار روسیه در عرصه صادرات گاز ترکمنستان از این طریق از بین رفت. اما در سال‌های ۲۰۱۶ و ۲۰۱۷، فروش گاز طبیعی ترکمنستان به روسیه و ایران متوقف شد و چین به عمده‌ترین خریدار گاز ترکمنستان بدل شد. این در حالی است که ترکمنستان یکی از بزرگ‌ترین میدان‌های گازی جهان به نام کالکینیش را در اختیار دارد و میدان‌های گازی دیگری نیز در یک دهه اخیر در این کشور کشف شده است.

ترکمنستان به آب‌های آزاد راه ندارد. به همین جهت است که باید برای ترانزیت کالا از خاک کشورهای همسایه از جمله ایران (خط‌آهن سرخس به بندرعباس) استفاده کند. البته ترکمنستان به کانال رود ولگا- دون دسترسی دارد که می‌توان از طریق آن به دریای سیاه دسترسی داشت.

صفرمراد نیازاف که رئیس‌جمهور بلامنازع ترکمنستان بود در دسامبر ۲۰۰۶ درگذشت و یک سال بعد، اولین انتخابات ریاست جمهوری با حضور چندین نامزد در این کشور برگزار شد و یکی از افراد کابینه نیازاف به نام قربانعلی بردی محمداف در این انتخابات به پیروزی رسید. او در سال‌های ۲۰۱۲ و ۲۰۱۷ نیز مجددا با ۹۷ درصد آرا پیروز شد. دولت‌های صفرمراد نیازاف (۱۹۹۱ تا ۲۰۰۶) و بردی محمداف (۲۰۰۷ تاکنون) پیشرفت زیادی در عرصه بهبود فضای کسب و کار در ترکمنستان، خصوصی‌سازی صنایع دولتی و مقابله با فساد نداشتند و این مسئله باعث شد که توسعه اقتصادی در خارج از بخش انرژی چندان محقق نشود. این در حالی بود که هزینه‌های زیادی برای بازسازی برخی از شهرهای ترکمنستان و به خصوص عشق‌آباد صرف شد. قیمت بالای انرژی در اواسط دهه ۲۰۰۰ میلادی نیز باعث شد دولت قادر به هزینه‌کردن در بخش‌های اجتماعی و توسعه‌ای باشد و مثلا یارانه‌های گسترده‌ای به مردم بدهد. قرار است یارانه‌ها روی برق، گاز طبیعی، آب و نمک تا سال ۲۰۳۰ به مردم ارائه شود.

قیمت ارزان انرژی از اواسط سال ۲۰۱۴ تاکنون باعث شده که رشد اقتصادی ترکمنستان دچار مشکلاتی شود و درآمدهای دولت پایین بیاید. این وضعیت باعث شده که دولت یارانه‌ها را در برخی بخش‌ها کاهش دهد. در ژانویه ۲۰۱۴، بانک مرکزی ترکمنستان ارزش واحد پول منات را به میزان ۱۹ درصد کاهش داد و فشار روی این واحد پول همچنان ادامه دارد. عملا تفاوت زیادی بین نرخ رسمی تبدیل ارز با نرخ تبدیل ارز در بازار سیاه وجود دارد. کاهش ارزش منات و محدودیت‌ها در تبدیل آن، فساد، سیاست‌های انزواطلبانه و کاهش اختصاص منابع دولت به خدمات عمومی باعث شده که اقتصاد راکدی به وجود بیاید. ترکمنستان مدعی است که ذخایر ارزی زیادی دارد اما نبود اطلاعات شفاف در این خصوص باعث شده که نهادهای بین‌المللی قادر به تایید این مسئله نباشند.

فراز و فرودهای اقتصاد ترکمنستان

به رغم آنکه ترکمن‌ها در موقعیت درآمدی بالای متوسط قرار دارند، اقتصاد این کشور هنوز در مراحل اولیه گذار به سر می‌برد. درواقع منابع طبیعی عظیم این کشور باعث شده که نیاز به تغییر در آن مخفی بماند. این وضعیت باعث تاخیر در اجرای اصلاحات نسل اول مثل آزادسازی قیمت‌ها و تجارت، خصوصی‌سازی و ایجاد نهادهای تنظیم‌کننده بازار شده است. این اصلاحات تازه از سال ۲۰۰۷ میلادی به بعد مورد توجه قرار گرفته بودند.

کنترل‌های شدید اداری و نقش گسترده بخش عمومی در فعالیت‌های اقتصادی هنوز مهم‌ترین موانع بر سر راه توسعه بخش خصوصی در ترکمنستان هستند. بخش عمومی و انحصارطلبی‌های دولتی همچنان برخی جنبه‌های اقتصاد این کشور را در مشت خود دارند و روی بازار کار تاثیر می‌گذارند. سرمایه‌گذاری مستقیم اقتصادی نیز در خارج از بخش هیدروکربنی محدود بوده است.

درواقع رشد اقتصادی در ترکمنستان به شدت به هیدروکربن‌‌ها و بخش‌های مشابه وابسته است. بعد از تنوع‌بخشی موفقیت‌آمیز مسیرهای صادرات گاز طبیعی که در سال ۲۰۰۹ انجام شد، چین به بزرگ‌ترین بازار صادرات گاز ترکمنستان بدل شده است. برنامه‌های میان‌مدت نیز حاکی از افزایش بیشتر صادرات گاز طبیعی به چین و مقاصد دیگر در آسیای شرقی و جنوبی است و این در حالی بوده که صادرات گاز طبیعی ترکمنستان به روسیه به دلیل اختلاف نظر در خصوص قیمت ترانزیت گاز به حال تعلیق درآمده است. در عین حال، صادرات گاز طبیعی به ایران نیز محدود مانده است. در چنین شرایطی، اگر برنامه خط لوله سوم گاز به چین و نیز خطوط لوله ترکمنستان- افغانستان- پاکستان- هند (موسوم به تاپی) به مرحله اجرایی برسند، ظرفیت صادرات گاز ترکمنستان دو برابر خواهد شد.

با وجود برنامه‌های تنوع‌بخشی بازارها، صادرات ترکمنستان همچنان به شدت به یک بازار واحد (چین) و به یک محصول واحد (گاز طبیعی) وابسته باقی مانده است و همین مسئله، آسیب‌پذیر بودن اقتصاد این کشور در برابر فراز و فرودهای قیمت جهانی گاز را به همراه داشته است.

ترکمنستان دچار اختلافاتی با همسایگان خود نیز هست. مثلا کشت گسترده پنبه در ازبکستان و ترکمنستان و نیاز آن به آب زیاد باعث شده که دشواری‌هایی در مسئله استفاده از آب از آمودریا بین این دو کشور وجود داشته باشد. همچنین تعیین محدوده در دریای خزر با معضلات بزرگی مواجه است و کشورهای آذربایجان، ایران، روسیه، قزاقستان و ترکمنستان در خصوص استفاده از سهم آب و بستر دریا به توافق نرسیده‌اند و به خصوص مذاکرات ترکمنستان و آذربایجان در خصوص میدان‌های نفتی در میانه دریای خزر با دشواری‌های خاصی روبه‌روست.

آینده احتمالی اقتصاد ترکمنستان

گزارش‌های رسمی نشان می‌دهد که رشد اقتصادی ترکمنستان در پنج‌ماهه اول سال ۲۰۱۸ میلادی ۶.۲ درصد بوده است. بازده صنعتی ترکمنستان و نیز پویایی مصرف در این کشور در حال حاضر خوب است و تمام بخش‌های صنعتی در ماه‌های اخیر رشد نشان داده‌اند. در عین حال افزایش نسبی قیمت جهانی انرژی باعث شده که بخش نفت و گاز نیز رشد خوبی را تجربه کنند. در عین حال پیش‌بینی شده که با افزایش قیمت انرژی، رشد صادرات نفت و گاز ترکمنستان نیز بالا برود. انجام اصلاحات کسب‌وکارپسند در بخش خصوصی نیز باعث افزایش سرمایه‌گذاری خواهد شد. در عین حال نباید انتظار داشت که دستاوردهای ناشی از تنوع‌بخشی اقتصاد و برداشتن تمرکز از روی بخش انرژی، با سرعت بسیار زیادی خودشان را نشان بدهند. این دستاوردها تنها در میان‌مدت می‌توانند به وضوح دیده شوند.

همچنین ترکمنستان می‌خواهد در جاده ابریشم جدید که چین را به اروپا متصل می‌کند نقش مهمی داشته باشد. بندر ترکمن‌باشی که توسط یک هلدینگ ترکیه‌ای توسعه پیدا کرده، یکی از بنادری است که ترکمنستان در خصوص جاده ابریشم جدید روی آن حساب زیادی باز کرده و سرمایه‌گذاری برای نوسازی و ساخت ترمینال‌های کانتینری، باری و مسافری در این بندر به همین منظور صورت گرفته است.

۲

آیا تجارت با ترکمنستان دشوار است؟

نسبتا! تجارت با/ در ترکمنستان نیازمند صبر، استقامت و داشتن ارتباط‌های خوب دولتی است. دولت این کشور می‌گوید که مشوق سرمایه‌گذاری و حضور بازرگانان خارجی در ترکمنستان است، اما ساختارهای فعلی با نُرم‌های تجارت بین‌المللی سازگار نیست. به علاوه خاطرات تلخ از حضور و دخالت خارجی‌ها در اقتصاد ترکمنستان در سال‌های پس از فروپاشی شوروی باعث ایجاد بدبینی به حضور کسب‌وکارهای خارجی شده است.

فاصله ترکمنستان از بازارهای غربی به حدی است که این کشور - به دلیل نبود اطلاعات معتبر - حتی در رتبه‌بندی آسانی کسب و کار بانک جهانی (Ease of doing business index) حضور ندارد.

۳

فرصت‌های سرمایه‌گذاری در ترکمنستان

در کدام حوزه‌ها سرمایه‌گذاری کنیم؟

وزارت‌ بازرگانی امریکا اخیرا فهرستی از بهترین فرصت‌های سرمایه‌گذاری در ترکمنستان را منتشر کرده است:

۱- بخش هیدروکربن (نفت و گاز) بزرگترین صنعت این کشور است. دولت در طول سال‌های اخیر سرمایه‌گذاری‌های سنگینی در بخش پتروشیمی نفت و تولید گاز مایع انجام داده و برنامه‌های بزرگی برای آینده دارد.

۲- دولت برنامه دارد که در صنایع شیمیایی و پتروشیمی تکنولوژی‌ها و سرمایه خارجی را به کشور بیاورد.

۳- دولت از ورود شرکت‌های خارجی متخصص در تکنولوژی گاز به مایع GTL استقبال می‌کند. GTL فرایند پالایشگاهی تبدیل گاز طبیعی یا سایر هیدروکربن‌های گازی به هیدروکربن‌های دیگر زنجیره‌ای مانند بنزین یا سوخت دیزل است.

۴- استخراج نفت و گاز در نقاط مختلف کشور رو به گسترش است و نیاز به شبکه‌های خط‌ لوله‌ای جدید و زیرساخت‌های مرتبط به شدت حس می‌شود.

۵- دولت برنامه‌ای بلندپروازانه برای توسعه زیرساخت‌های تازه در حوزه حمل و نقل دارد. البته وزارت‌خانه‌های مسئول، روابط درازمدتی با چند شرکت خارجی متخصص در این حوزه دارند و شانس دیگران زیاد نیست.

۶- دولت میلیاردها دلار در توسعه تفریحگاه Awaza در ساحل دریای خزر سرمایه‌گذاری کرده که قرار است به منطقه اصلی توریستی ترکمنستان تبدیل شود. شرکت‌های خارجی مرتبط با صنعت توریسم فرصت خوبی برای سرمایه‌گذاری در این منطقه دارند.

۴

چالش‌های سرمایه‌گذاری در ترکمنستان

وزارت‌ بازرگانی امریکا در توصیه به تجار علاقه‌مند به سرمایه‌گذاری در ترکمنستان، چالش‌های ورود به این بازار را برشمرده است:

- نبود مقررات اقتصادی شفاف و بی‌تناقض

- قوانین و مقررات به طور متناوب تغییر می‌کنند و سازمان‌های دولتی تعبیرهای متفاوتی از یک قانون مشخص دارند.

- قوه قضاییه به طور مستقل از قوه مجریه عمل نمی‌کند.

- فساد اداری و اقتصادی در تمام سطوح به چشم می‌خورد.

- برای پیداکردن کارمندان متخصص، به‌خصوص افراد آشنا به زبان انگلیسی، با مشکل روبه‌رو خواهید شد.

- ورود به بازار ترکمنستان نیازمند مجوز است. «سازمان مقابله با ریسک‌های اقتصادی» که زیرمجموعه وزارت اقتصاد و توسعه به حساب می‌آید وظیفه اعطای مجوز به شرکت‌های خارجی علاقه‌مند به حضور در ترکمنستان را برعهده دارد.

- به نظر می‌رسد با سقوط قیمت نفت و گاز از سال ۲۰۱۴ به این طرف، اقتصاد ترکمنستان وارد رکود شده است.

- تبدیل ارزهای خارجی در ترکمنستان آسان نیست.

- روند دریافت ویزای ورود به ترکمنستان به شدت زمان‌بر است.

- دسترسی به اینترنت پرسرعت و بدون فیلتر بسیار دشوار است. سرعت دانلود و آپلود بالا نیست.

- اکثر صنایع توسط دولت اداره می‌شود و هرگونه ارتباط با مدیران صنایع بسیار کند و وقت‌گیر است. در بیشتر مواقع برای ارتباط با آنها باید از طریق وزارت خارجه اقدام کنید!

۵

استراتژی‌ ورود به بازار ترکمنستان

از آنجا که اطلاعات دقیق و موثقی از بازارهای ترکمنستان در اینترنت وجود ندارد و شرکت‌های مشاوره‌ای اندکی می‌توانند به شما کمک کنند، بهتر است حتما قبل از هر تصمیمی چند سفر اکتشافی به این کشور داشته باشید.

یکی از بهترین استراتژی‌های ورود به اقتصاد ترکمنستان پیدا کردن شریک محلی مناسب یا فردی قابل اعتماد است که ارتباطات خوبی با ادارات و سازمان‌های این کشور داشته باشد. از آنجا که خصوصی‌سازی در ترکمنستان به شدت محدود بوده، هرگونه رابطه اقتصادی با این کشور، نیازمند ارتباط سیاسی با دولتمردان در سطوح مختلف است.

۶

تراز تجاری ترکمنستان

در سال ۲۰۱۶ مازاد تراز تجاری ترکمنستان ۲.۲۹ میلیارد دلار بود. (یعنی صادرات خالصش بیشتر از وارداتش بوده است.) با بررسی نمودار صادرات و واردات ترکمنستان در طول دو دهه اخیر می‌بینیم که ترکمنستان به‌جز چهار سال ۱۹۹۶، ۱۹۹۸، ۲۰۰۹ و ۲۰۱۰ اصولا مازاد تراز تجاری داشته اگرچه میزان صادراتش از سال ۲۰۱۴ به این طرف با کاهش مداوم همراه بوده است.