بیش از 50 سال است که تسیده زویده، در سایه قصر ملی آدیس‌آبابا زندگی می‌کند. از چهارسال پیش که شوهرش درگذشت، این زن 73ساله از سه بچه یتیم که همگی نوه‌های خواهر متوفایش هستند، در اتاقک مخروبه‌ای که متعلق به دولت است، نگهداری می‌کند. او هیچ‌گونه مستمری  و تا همین اواخر هیچ درآمدی هم نداشته و با آه می‌گوید: «وابسته به مهربانی همسایگانم هستم.»

سال گذشته تغییری در بخت و اقبال خانم زویده اتفاق افتاد. او و حدودا 80نفر از همسایگانش صبح‌ها از خواب بیدار می‌شوند تا به مدت سه ساعت در روز خیابان‌های پایتخت را جارو بزنند. او برای این کار 1200 بیر (44دلار) در ماه دریافت می‌کند و باید یک‌پنجم از آن را پس‌انداز کند. خودش می‌گوید که «تاثیر روانی خوبی برایم داشته و حداقل الان می‌توانم به مردم بگویم که کار دارم» و همراهانش هم این حرف را تایید می‌کنند.

او و همسایگانش همگی بخشی از پروژه «چتر امنیت مولد شهری اتیوپی» هستند که در سال 2017 آغاز شد. حدود 400 هزار نفر از افراد فقیر اتیوپی در 11 شهر این کشور تاکنون وارد این پروژه شده‌اند. دولت اتیوپی امیدوار است که این پروژه را تا سطح 4.7میلیون نفر در حدود 1000 شهر برساند. افراد واجد شرایط توسط کمیته‌های محلی و بر مبنای میزان فقر و آسیب‌پذیری‌شان انتخاب می‌شوند. علاوه بر این کار، به آنها آموزش هم داده می‌شود و اگر بخواهند کسب‌وکاری راه بیندازند بودجه‌ای هم به آنها تعلق می‌گیرد.

چترهای امنیتی در اشکال مختلف اخیرا در افریقا زیاد شده‌اند. در افریقای جنوب صحرا تا حدود 1.5درصد تولید ناخالص داخلی برای این پروژه‌ها هزینه می‌شود. 10درصد مردم تانزانیا تحت پوشش چتر امنیتی هستند که هزینه‌ای معادل 0.3درصد تولید ناخالص داخلی دارد. بیشتر این طرح‌ها در افریقا متمرکز بر ساکنان مناطق روستایی‌اند، و عمده آنها به صورت موقتی توسط خیران و برای جبران بلایا و خسارات طبیعی یا جنگی ایجاد شده‌اند. تعداد بسیار کمی از این پروژه‌ها برای بهبود منظم و برنامه‌ریزی‌شده زندگی خانوارها طراحی شده‌اند و عمده دولت‌های این منطقه عملکرد بسیار ضعیفی در پایین آوردن نرخ بیکاری دارند.

چگونگی ایجاد این چتر

پروژه کشور اتیوپی گامی به سمت ساختن یک سیستم امنیت اجتماعی ملی است که در بلندمدت جایگزین نمونه‌های خرد و ریز اینجا و آنجا خواهد شد. در پشت این پروژه، چتر حمایتی روستایی اتیوپی قرار دارد که چیزی حدود 10میلیون نفر را تحت پوشش خود قرار داده و بزرگ‌ترین نمونه در این قاره است. دولت 150میلیون دلار وارد این پروژه کرده و بانک جهانی هم باقی 300میلیونی را تامین کرده که برای 5سال ابتدایی لازم است. دولت اتیوپی امیدوار است که پس از 10سال دیگر نیازمند هیچ کمکی نباشد و بسیاری امیدوارند که با صنعتی شدن اتیوپی دولت از این برنامه عقب ننشیند و آن را به شکل یک سیاست‌گذاری بلندمدت ببیند.

از طرح روستایی اتیوپی عموما به عنوان یک موفقیت یاد می‌شود. این طرح فقر روستایی را کاهش داد و به فقرا در خریدن غذا کمک کرد آن هم در سال 2016 که خشکسالیِ بسیار شدید نزدیک بود منجر به قحطی شود. اما شهرهای بزرگ و کوچک چالشی بسیار متفاوت‌اند. تشخیص اینکه کدام افراد نیازمندترند در شهرها بسیار سخت است. افراد باید حداقل 6 ماه در یک محله زندگی کرده باشند تا واجد شرایط شوند، بنابراین مردمی که جا و مکان مشخصی برای زندگی ندارند، نمی‌توانند تحت پوشش این برنامه دربیایند. بسیاری افراد از انتخاب نشدن شکایت دارند و بسیاری از منتقدان هم می‌گویند افرادی شانس بیشتری دارند که طرفدار حزب حاکم باشند.

تجربه اتیوپی، علی‌رغم این گیروگرفت‌ها، به ما نشان می‌دهد که حتی کشورهای فقیر هم می‌توانند چترهای حمایتی خود را گسترش دهند. البته اگر دولت اتیوپی می‌خواهد به هدفش برسد شاید مجبور باشد که بسیاری از یارانه‌های پرهزینه و کم‌کارکرد را حذف کند که این موضوع هم به لحاظ سیاسی بسیار دردسرساز و دردناک خواهد بود.

بزرگ‌ترین چالش هنوز هم در این واقعیت نهفته است که بزرگ‌ترین چتر حمایتی موجود در افریقا هم تنها درصد اندکی از فقرا را پوشش می‌دهد. مثلا خانم رگاسا که مدیر یکی از کمیته‌های گزینش افراد واجد شرایط است، خودش از این برنامه بی‌نصیب مانده. چرا؟ چون مالک خانه‌ای است که در آن زندگی می‌کند. اما او که مادری تنها با چهار فرزند است امیدوار است که روزی خودش هم مشمول این برنامه بشود.