*مشاور سابق انرژی در دولت باراک اوباما و استاد امور عمومی و بین‌المللی در دانشگاه کلمبیا

با افزایش تراکم شهرها، ترافیک بدتر می‌شود و حرکت سخت‌تر. کیفیت هوا و بازدهی اقتصادی لطمه می‌بیند و از همه بدتر اینکه سطح استرس شهرنشینان بالا می‌رود. شهری مثل نیویورک تلاش کرده که این نکات منفی را با تدابیری مثل دوچرخه‌های اشتراکی یا افزایش سرمایه‌گذاری در سیستم عقب‌مانده مترو جبران کند. برخی شهرهای دیگر دنیا نیز مالیات‌های مختلفی را وضع کرده‌اند تا جلوی تراکم بیش از حد را بگیرند. صاحب‌نظران آینده‌نگر نیز از راه‌حل‌هایی مثل تاکسی‌های هوایی و شبکه‌های گسترده تونل‌های زیرزمینی برای مقابله با ترافیک صحبت کرده‌اند. اما یک گزینه خیلی کم‌سروصداتر نسبت به همه اینها که در عین حال می‌تواند حرکت در شهرها را حتی در آینده هم آسان‌تر کند اتوبوس است.

واقعیت این است که نظرات منفی نسبت به اتوبوس در میان شهرنشینان زیاد ارائه می‌شود. آنها می‌گویند اتوبوس آهسته می‌رود و دائم در ترافیک می‌ماند. پرسر و صدا و آلوده‌کننده هم هست. فقط کافی است از کنار ترمینال اتوبوس‌ها رد شوید تا بوی دود خفه‌تان کند و تازه سر و صدای موتور اتوبوس هم اذیت‌کننده است.

اما نوآوری‌های زیادی دارد آن اتوبوسی را که ما می‌شناختیم به شدت تغییر می‌دهد. اتوبوس‌های برقی نسل آینده بسیار کم‌صداتر و نرم‌تر از آن چیزی هستند که در اتوبوس‌های قبلی دیده‌ایم. آنها هوا را هم بسیار کمتر آلوده می‌کنند. یک تحقیق آکادمی ملی علوم امریکا نشان داده که اتوبوس‌های برقی - حتی با احتساب سوختی که برای شارژ برقی آنها صرف می‌شود- در مقایسه با اتوبوس‌های دیزلی گاز گلخانه‌ای و ذرات معلق بسیار کمتری آزاد می‌کنند.

هرچه وجود این اتوبوس‌های برقی گسترده‌تر شود و هزینه استفاده از آنها پایین‌تر بیاید، احتمالش بیشتر می‌شود که آنها بتوانند سهم بیشتری از ترانزیت شهری را بر عهده بگیرند. هم‌اکنون یک‌چهارم از فروش اتوبوس‌های جدید در چین را اتوبوس‌های برقی تشکیل می‌دهند.

در مورد خودروهای برقی و تاثیر مثبت آنها در کاهش استفاده از سوخت حرف‌های زیادی زده شده است. اما گزارش شرکت تحقیقاتی امور مالی انرژی‌های جدید بلومبرگ حتی نشان می‌دهد که استفاده از اتوبوس‌های برقی توانسته استفاده از سوخت را به یک‌ششم میزان مصرفی خودروهای برقی برساند. این کاهش عملا بسیار جالب توجه است. همچنین آمار آکادمی ملی علوم نشان می‌دهد که تعداد اتوبوس‌های برقی که در جهان در سال ۲۰۱۷ مورد استفاده قرار داشتند در مقایسه با سال ۲۰۱۵ دوبرابر شده بود. این رقم هم بسیار جالب توجه است.

خرید اتوبوس‌های برقی بین ۴۰ تا ۵۰ درصد بیشتر از اتوبوس معمولی هزینه برمی‌دارد، اما این هزینه‌ها دائم رو به کاهش دارند. همچنین هزینه تعمیرات و نگهداری آنها به شدت پایین‌تر از اتوبوس‌های با موتور دیزلی است. مجموعه این شرایط باعث می‌شود که خرید اتوبوس‌های برقی در آینده نزدیک کاملا مقرون به صرفه شود. تحقیقات جدید حتی نشان داده‌اند که با در نظر گرفتن قیمت فعلی بنزین و گازوئیل، اتوبوس‌های برقی «ارزان‌تر» از اتوبوس‌های دیزلی هستند؛ یعنی هزینه نگهداری اتوبوس‌های دیزلی و مشارکت شدید آنها در آلودگی هوا و آزاد شدن گازهای گلخانه‌ای همگی باعث می‌شوند اتوبوس دیزلی پرهزینه‌تر از برقی باشد.

اتوبوس‌های برقی تنها یک درصد از ناوگان امروزی اتوبوس‌های امریکای شمالی را تشکیل می‌دهند اما این وضع در حال تغییر است. مثلا شهر نیویورک اعلام کرده که تا سال ۲۰۴۰ میلادی تمام ناوگان اتوبوس‌های خود را برقی خواهد کرد. لس‌آنجلس می‌خواهد وعده مشابهی را تا سال ۲۰۳۰ محقق کند و شهرهایی مثل سیاتل، واشنگتن دی‌سی و شیکاگو نیز اتوبوس‌های برقی زیادی سفارش داده‌اند. در اروپا نیز رسوایی شرکت فولکس‌واگن و عدم تطابق خودروهای آن با معیارهای زیست‌محیطی باعث شده که توجه به خودروها و اتوبوس‌های برقی حتی بیشتر از گذشته شود.

تحلیل‌گران پیش‌بینی کرده‌اند که با پیشرفت تکنولوژی و ارزان‌تر شدنِ اتوبوس‌های برقی، استفاده سالانه جهانی از آنها بین سه تا پنج درصد افزایش پیدا کند. اما مسلم است که مثلا در کشوری مثل چین که به دنبال بهبود‌بخشیدن هوای شهرهای بزرگ خود است، این رقم بسیار بالاتر از حد متوسط خواهد بود.

چین در حال حاضر ۹۹ درصد از اتوبوس‌های برقی جهان را در خود جا داده است. شهر شنزن در چین برای اولین بار در سال ۲۰۱۱ اتوبوس‌های برقی را به کار گرفت و امروزه تمام ۱۶ هزار اتوبوسی که در ناوگان حمل و نقل آن حرکت می‌کنند برقی هستند. کیفیت هوا در شنزن با چنین رویکردی به شدت بهبود پیدا کرده است.

آمار نشان می‌دهند که هر پنج هفته یک‌ بار، شهرهای چین به اندازه کل ناوگان اتوبوس‌های لندن، اتوبوس‌های برقی را به ناوگان خود اضافه می‌کنند. پیش‌بینی شده که تا سال ۲۰۲۵، نیمی از اتوبوس‌های شهری جهان برقی شده‌ باشند و البته اکثر آنها را بتوان در چین یافت.

هدف چین از تمرکز روی اتوبوس‌های برقی فقط بهبود کیفیت هوای شهرها نیست بلکه چین به این مسئله به عنوان یک سیاست صنعتی نگاه می‌کند. چین قصد دارد که در دو بخش باتری و خودروهای برقی در جهان به پیشرو و شماره یک بدل شود.

تکنولوژی باتری هم به سرعت در حال بهبود است. شرکت پروتررا که تولیدکننده اتوبوس برقی است، اخیرا رکورد زد و یک اتوبوس برقی را آزمایش کرد که توانست با یک بار شارژ، مسافت ۱۷۷۰ کیلومتری را بپیماید. این یعنی سه برابر مسافتی که محصول شرکت تسلا می‌تواند با یک بار شارژ طی کند.

با وجود تمام این پیشرفت‌ها، گذار از اتوبوس‌های دیزلی به سمت اتوبوس‌های برقی با موانعی مثل لزوم شارژ مواجه است. اینکه ناوگان شهری مجبور باشد مسئله شارژ اتوبوس‌های برقی را در طول روز لحاظ کند، به معنی آن است که تعداد اتوبوس‌های برقی در آن شهر باید بالا باشد تا به ارائه خدمات لطمه‌ای وارد نشود. همچنین در شهرهای بزرگ، ساخت مکان‌های شارژ این اتوبوس‌ها می‌تواند چالش بزرگی باشد چون اگر این مکان‌ها از شهر دور باشند، اتوبوس برقی باید زمان بیشتری را خارج از ناوگان حمل و نقل روزانه بگذراند.

ظاهرا راه‌حل این مشکل، شارژ بی‌سیمی است. تکنولوژی مورد استفاده در آنها اینداکشن الکترومغناطیسی است؛ مشابه قراردادن گوشی موبایل روی پد شارژ یا قراردادن مسواک برقی روی شارژر. نصب شارژر بی‌سیم برای خودروهای برقی در تمام خیابان‌های شهر اصولا بسیار گران درخواهد آمد اما شارژ بی‌سیم اتوبوس برقی خیلی راحت‌تر است چون اتوبوس برای سوار و پیاده‌کردن مسافر در مکان‌های ثابتی توقف می‌کند و بنابراین می‌تواند در همان مکان‌ها نیز شارژ شود. اگر این روش به نتیجه برسد، اختلالی در عملکرد روزانه اتوبوس‌های برقی پیش نمی‌آید و حتی شاید این اتوبوس‌ها بتوانند از باتری‌های کوچک‌تری استفاده کنند. کشورهایی مثل کره جنوبی و سوئد در این عرصه در سال‌های اخیر پیشرفت‌های زیادی داشته‌اند.

اما برقی‌شدن تنها یک بخش از انقلاب اتوبوس در عصر ماست. واقعیت این است که هرچه برنامه‌ریزی‌های شهری بهبود پیدا می‌کند، احتمالش هست که شهرهای بیشتری و خیابان‌های بیشتری در آنها خطوطی را منحصر به اتوبوس‌ها کنند؛ یعنی همان وضعیتی که در مورد ترامواها یا قطارهای داخل شهری وجود دارد. در چنین شرایطی، اتوبوس‌ها در ترافیک نمی‌مانند و استفاده از تکنولوژی‌های پرداخت موبایلی نیز می‌تواند پرداخت سریع هزینه بلیت اتوبوس توسط مسافر را تسریع کند، به شکلی که دیگر نیاز نباشد در لحظه سوار شدن مسافران، زمان هدر برود.

در عین حال، اتوبوس‌ها به خاطر ماهیت ساده‌تر و مشخص‌تر حرکتشان در شهر، گزینه خوبی برای امتحان‌کردن حرکت بی‌راننده هستند و نسبت به خودروهای بی‌راننده می‌توانند امن‌تر به شمار بیایند. مثلا در شهرهایی مثل هلسینکی در فنلاند و استکهلم در سوئد، برخی اتوبوس‌های بدون راننده آغاز به کار کرده‌اند. الگوریتم‌های یادگیری ماشینی می‌توانند در این راستا برای بهینه‌سازی مسیرهای حرکت اتوبوس‌ها به کمک برنامه‌ریزان شهری بیایند. همچنین با پیشرفت تکنولوژی و استفاده از سنسورهای بسیار هوشمند، حرکت اتوبوس‌ها می‌تواند با وضعیت ترافیکی به شکل موثری هماهنگ شود و جلوی اتلاف وقت را بگیرد؛ به طوری که حتی مسیرها با توجه به مسافرانی که درخواست اتوبوس کرده‌اند تغییر کند. در چنین شرایطی هم مسافران راضی‌ترند، هم کیفیت هوای شهرها بهتر است و هم سوخت فسیلی بسیار کمتری مصرف می‌شود.

البته برخی کارشناسان معتقدند که سیستم به‌هم‌پیوسته اتوبوس‌های برقی و بی‌راننده ممکن است ریسک‌هایی را نیز در آینده با خود به همراه بیاورد. یکی از مهم‌ترین آنها مسئله امنیت سایبری است. اصولا پیش‌تر موارد زیادی از ورود هکرها به چنین سیستم‌هایی و در کنترل‌گرفتنِ هدایت خودروهای بی‌راننده پیش‌ آمده است. اگر فیلم «سرعت» با بازی کیانو ریوز را به یاد داشته باشید، می‌توانید تصور کنید که در آینده کنترل آن اتوبوس (بی‌راننده) ممکن است از راه دور و با شرایطی متفاوت از قبل انجام شود و اصولا نیازی به قرار دادن بمب در آن وجود نداشته باشد! حتی امروزه مواردی از هک مدارهای نیروی یک کشور توسط یک کشور دیگر گزارش می‌شود و همه اینها می‌توانند تصویری از چالش‌های آینده را نیز به دست بدهند. به هر حال، هر پیشرفتی نکات مثبت و منفی در خود دارد و شاید مسئله امنیت سایبری نیز نکته منفی استفاده از خودروهای بی‌راننده و برقی باشد؛ اما اگر این مسئله در کنار نکات بسیار مثبتی مثل کاهش آلودگی هوا، کاهش مصرف سوخت‌های فسیلی، کاهش ترافیک و بهبود کیفیت زندگی در شهرها قرار بگیرد، ماجرا جنبه دیگری پیدا می‌کند. به همین دلیل است که ظاهرا برنامه‌ریزان شهری در نقاط مختلفی از دنیا در تلاش‌اند که از اتوبوس پیشرفت‌های آینده جا نمانند؛ و این راهی است که به وضوح با استفاده از اتوبوس‌های برقی محقق خواهد شد.