در ادامه مجموعه مقالات گذشته در خصوص نقش بخش‌های اقتصادی در اقتصاد ایران، در این مقاله یکی دیگر از بخش‌هایی که می‌تواند سهم تعیین‌کننده‌ای در رشد اقتصادی و ایجاد اشتغال داشته باشد، مورد بررسی قرار گرفته است.

بخش گردشگری، اگرچه در طبقه‌بندی‌‌های متعارف به عنوان یک فعالیت یا بخش مستقل محسوب نمی‌شود ولی مشتمل بر طیف گسترده‌ای از فعالیت‌های اقتصادی و انواع صنایع و خدمات است که هریک از آنها می‌تواند ارزش اقتصادی ایجاد کند.

گزارش‌های بین‌المللی نشان می‌دهد که بخش گردشگری یکی از بخش‌های پررونق و اشتغال‌زا در کشورهای گردشگرپذیر است تا جایی که حتی گردش مالی گردشگری و فعالیت‌های مرتبط با آن، قابل مقایسه با ابعاد اقتصادی صادرات نفت و صادرات مواد غذایی در جهان است.

درآمدهای حاصل از گردشگری، در سراسر جهان روندی فزاینده دارد. پنج کشور برتر از نظر تعداد گردشگر خارجی، شامل فرانسه، امریکا، اسپانیا، چین و ایتالیا سالانه بیش از 50 میلیون گردشگر خارجی جذب می‌کنند. به گزارش بانک جهانی، درآمد مستقیم گردشگری کشورهای امریکا، اسپانیا و بریتانیا در سال 2016 به ترتیب برابر با 245، 61 و 56 میلیارد دلار بوده است. در منطقه غرب آسیا، کشورهای ترکیه، امارات و قطر در سال 2016 به ترتیب 27، 19 و 13 میلیارد دلار درآمد مستقیم از گردشگران خارجی کسب کردند.

بر اساس گزارش مجمع جهانی اقتصاد، تعداد گردشگران ورودی به ایران در سال 2017 برابر با 5.2 میلیون نفر و درآمد مستقیم حاصل از گردشگران خارجی 3.5 میلیارد دلار بوده است. در مجموع ارزش افزوده ایجادشده از فعالیت‌های مرتبط با گردشگری بالغ بر 10 میلیارد دلار و اشتغال مستقیم و غیرمستقیم آن فعالیت‌ها بیش از 476 هزار شغل بوده است.  

با وجود درآمد نسبتاً قابل توجه گردشگری در ایران، هنوز عملکرد اقتصادی این بخش متناسب با ظرفیت‌های موجود نیست. کشور ایران به رغم ظرفیت‌های بالقوه برای جذب گردشگر خارجی، هنوز نتوانسته است با کشورهای مطرح در زمینه گردشگری رقابت کند.

مجمع جهانی اقتصاد شاخصی را برای مقایسه وضعیت رقابت‌پذیری 136 کشور جهان در زمینه گردشگری منتشر می‌کند. بر اساس شاخص رقابت‌پذیری گردشگری و مسافرت، کشورهای اسپانیا، فرانسه، آلمان، ژاپن و بریتانیا به ترتیب حائز برترین رتبه‌ها در سال 2017 بودند. ایران با چهار پله بهبود نسبت به سال گذشته، به رتبه 93 بین 136 کشور جهان رسید. بالاترین رتبه بین کشورهای آسیایی به ترتیب مربوط به ژاپن، هنگ‌کنگ، سنگاپور، چین و کره است. در منطقه غرب آسیا نیز بالاترین رتبه‌ها به ترتیب مربوط به امارات، ترکیه، قطر و بحرین است.

مطالعات مختلفی انجام شده که نشان می‌دهد توسعه گردشگری می تواند تاثیر تعیین‌کننده‌ای در رشد اقتصادی و کاهش فقر داشته باشد. اهمیت گردشگری برای اقتصاد ایران از آن جهت بیشتر آشکار می‌شود که این بخش می‌تواند ظرفیت بالایی برای ایجاد اشتغال فراهم و به توسعه صادرات غیرنفتی کمک کند. علاوه بر آن، زیرساخت‌های مربوط به گردشگری ظرفیت مناسبی برای جذب سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی دارد.

کشور ایران به دلیل برخورداری از تنوع اقلیمی و طبیعی و همچنین جاذبه‌های فرهنگی و تاریخی، ظرفیت بالقوه مناسبی برای توسعه گردشگری دارد. برخی ظرفیت‌ها و مزیت‌های خاص موجود در اقتصاد ایران برای توسعه فعالیت‌های گردشگری عبارت است از:

• پایین بودن نسبی سطح قیمت‏ها
• وجود جاذبه‏های تاریخی و فرهنگی
• وجود جاذبه‌های طبیعی
• زیرساخت‌ها و امکانات پزشکی و درمانی مناسب (گردشگری سلامت)
• اماکن مذهبی (گردشگری مذهبی)
• وضعیت مناسب بهداشت عمومی

با وجود اینکه کشور ایران از مزیت‏های متعددی مانند آنچه گفته شد، برخوردار است ولی سهم ایران از گردشگران خارجی نسبت به کشورهای گردشگرپذیر، ناچیز است. علاوه بر آن گردشگری داخلی نیز، ابعاد اقتصادی و گردش مالی نسبتا محدودی دارد. بر اساس نتایج مطالعه، توسعه گردشگری در کشور با مسائل و چالش‌های متعددی مواجه است. یکی از موانع اصلی توسعه گردشگری، ضعف شدید زیرساخت‌های حمل‌ونقل هوایی و کیفیت پایین آن در مقایسه با سایر کشورهاست. علاوه بر ‌ضعف زیرساخت‌های حمل و نقل هوایی، ضعف زیرساخت‌ها و امکانات رفاهی، هزینه بالای هتل‌ها و اقامتگاه‌ها و محدودیت‌های موجود در خدمات ارتباطات، فقدان برنامه‌های مستمر بازاریابی و تبلیغ جاذبه‌های گردشگری در جهان و پوشش ناکافی شبکه بزرگراهی نیز از موانع توسعه گردشگری در کشور محسوب می‌شود. در مجموع می‌توان مهم‌ترین مسائل و چالش‌های بخش گردشگری و فعالیت‌های مرتبط با آن را به ترتیب زیر خلاصه کرد:

• عدم بهره‌گیری از تمام مزیت‌های گردشگری در کشور
• محیط کسب و کار نامساعد
• اولویت نداشتن گردشگری در سیاست‌گذاری‌ها
• ضعف ارتباطات بین‌المللی و بازاریابی
• ضعف در زیرساخت‌های اصلی مانند زیرساخت‌های حمل و نقل، هتل و...
• ضعف در تسهیلات و خدمات گردشگری
• فقدان برنامه‌های یکپارچه مدیریت پایدار محیط زیست

برطرف کردن برخی از این مشکلات نیاز به اصلاح سیاست‌ها دارد و برخی دیگر مستلزم سرمایه‌گذاری‌های گسترده است. در مجموع می‌توان به منظور توسعه گردشگری کشور و بهره‌گیری از مزیت‌ها و فرصت‌هایی که توسعه گردشگری می‌تواند در جهت کمک به رشد اقتصادی و ایجاد اشتغال برای کشور فراهم کند، اولویت‏هایی را در نظر گرفت. نخست لازم است اجماعی در زمینه لزوم توسعه گردشگری در کشور به عنوان یک سیاست بلندمدت شکل بگیرد. دوم اینکه، توسعه گردشگری به زیرساخت‌ها و تسهیلات گسترده‌ای از قبیل زیرساخت‌های حمل و نقل، امکانات اقامتی و رفاهی مناسب و نظایر آن نیاز دارد که لازم است زمینه سرمایه‌گذاری در آنها فراهم شود. سوم اینکه، توسعه گردشگری و اتکا به درآمدهای آن، مستلزم مدیریت پایدار گردشگری، به لحاظ محیط‌زیست و ملاحظات فرهنگی است.

توضیح: در این یادداشت از نتایج یک طرح پژوهشی که توسط نویسنده مقاله با تامین مالی موسسه عالی آموزش و پژوهش مدیریت و برنامه‌ریزی انجام شده، استفاده شده است.