تصور کنید در یکی از کوچک‌ترین اتاق‌های خانه‌تان تَلی از چوب و هیزم جمع کرده و با آن آتش درست کرده‌اید. می‌توانید درها را باز بگذارید تا دود آن بیرون برود اما خبری از فَن نیست تا دودها را بیرون بدهد. این آتش باید یک ساعت روشن بماند. در ضمن روزی سه مرتبه باید این کار را انجام بدهید.

این همان کاری است که فاتو نیدور انجام می‌دهد. او هر روز همین‌طور زندگی می‌کند. آشپزخانه‌اش با آجرهای گِلی و جدا از خانه‌اش ساخته شده و ابعاد آن دو متر در دو متر است. او اغلب داخل همین اتاقک غذا درست می‌کند چون بیرون باد می‌زود و آتش را خاموش می‌کند. این زن در روستایی در سنگال زندگی می‌کند. اگر درباره سیستم تهویه هوا از او بپرسید به سوراخی روی دیوار اشاره می‌کند به شکل مربع در ابعاد ده‌سانتی‌متر. دیگر زنان در این روستا هم برنج و گوشت و سایر اغذیه را به همین شکل می‌پزند. آنها از چوب‌هایی استفاده می‌کنند که از جنگل جمع‌آوری می‌کنند.

چوب و زغال چوب در افریقا؛ زغال در شرق آسیا؛ چوب و کودهای حیوانی در جنوب آسیا؛ اینها سوخت مورد نیاز اکثر افراد در این مناطق برای تهیه غذا است. این آتش‌ها خیلی کوچک هستند اما بر اساس برآورد آژانس بین‌المللی انرژی و همچنین بر اساس مطالعاتی گروهی در پاریس، 5درصدِ تقاضای جهانی در سال 2016 برای انرژی همین منابع سوخت‌رسانی بوده‌اند. توربین‌های بادی و پنل‌های خورشیدی روی‌هم‌رفته میزانی کمتر از این 5 درصد انرژی ایجاد می‌کنند، حتی از نصفِ آن هم کمتر! قابل تأمل است.

بدترین تأثیر این آتش‌ها بر سلامت انسان‌هاست. دود ناشی از آشپزخانه‌ها در جهان به یکی از مهلک‌ترین مسائل در محیط‌زیست تبدیل شده که سالانه 2میلیون و 600هزار نفر را به کشتن می‌دهد. در جایی که چوب و زغال چوب سوزانده می‌شود، جنگل‌ها و درختان محو می‌شوند. برآوردها نشان می‌دهد افریقا 0.5 درصد از جنگل‌هایش را سالانه از دست می‌دهد. این میزان نابودی بسیار زیاد و قابل توجه است. دود ناشی از این آتش‌ها به گرمایش جهانی نیز کمک کرده و به‌ویژه در برخی مناطق اثر خود را به صورت جدی نشان داده‌است. دود سیاهی که از این آتش‌ها بلند می‌شود بر اساس مطالعات صورت‌گرفته، سومین عامل مهم تغییرات آب‌وهوایی و افزایش دی‌اکسیدکربن در جهان به شمار می‌آید. به‌علاوه متان را نیز وارد جو زمین می‌کند.

دودی که به چشم همه خواهد رفت

دولت‌ها و همچنین آژانس‌های خیریه‌ای سال‌هاست که تلاش می‌کنند مردم را وادار کنند از سوخت‌های پاک‌تری نظیر گاز مایع استفاده کنند. برخی نیز مردم را تشویق می‌کنند از برق استفاده کنند. اما به هر حال این افراد فقیر به اجاق گاز نیز نیاز دارند.

پیشرفت‌ها در این زمینه بسیار کم و آهسته بوده‌است. از سال 2000 تاکنون شمار افرادی که در فقر مفرط زندگی می‌کنند از 1میلیارد و 700میلیون نفر به 600میلیون نفر سقوط کرده‌است. این پیشرفت خوبی به شمار می‌آید. با وجود این، هنوز 2.5 تا 2.8میلیارد نفر وجود دارند که اسیر سوخت‌های کثیف هستند. بخشی از ماجرا به خاطر رشد جمعیت در افریقا است. بررسی‌ها نشان می‌دهد این ارقام با سرعت زیادی در حال افزایش است.

تلاش‌ها برای ترغیب مردم برای پخت به شیوه‌ای دیگر اغلب با شکست مواجه می‌‌شود. میزان پیشرفت در این زمینه در آسیا نسبت به آفریقا قدری بهتر است اما باز هم جای تأمل دارد. آشپزی کردن روی آتشی که با چوب و زغال ساخته شده اصلاً چیز جذابی نیست. به‌ویژه اگر قرار باشد این کار به صورت مستمر و روزانه انجام شود. بسیاری از زنان در روستاها همیشه از گرم بودنِ بیش از اندازه آشپزخانه خود گلایه دارند. دود ناشی از آن نیز آنها را آزار می‌دهد. مشکل تازه نیز یافتن چوبی برای آتش زدن است. مردی با نُه بچه در روستایی در افریقا روزانه باید 4ساعت برای یافتن چون برای این کار وقت بگذارد. این مشکلاتی که اصلاً دیده نمی‌شوند در حقیقت معضل‌های جهانیِ بزرگی هستند که همه باید برای حل کردنِ آن به فکر باشند. اگر امروز همه فکری به حال این مشکل نکنند فردا دود این آتش‌ها به چشم همه خواهد رفت.