خانوارها در نقاط مختلف دنیا هر روز زباله زیادی تولید می‌کنند و هیچ‌کس زباله غذایی یا زباله پلاستیکی و کارتنی را تا ابد در خانه‌اش نگه نمی‌دارد. اما زباله‌های الکترونیک ممکن است دهه‌ها در انباری یا کشوهای خانه خاک بخورند. وضعیت این زباله‌ها کاملا با بقیه متفاوت است. زباله‌های الکترونیک - مثل موبایل کهنه یا دوربین شکسته یا کامپیوتر قدیمی- عملا گجت‌هایی هستند که نگهداری‌شان در خانه دشوار نیست. واقعیت این است که بخش‌های زیادی از همین وسایل را می‌توان از طریق بازیافت به چرخه اقتصادی برگرداند و با این ترتیب، از صرف‌شدن منابع طبیعی جدید برای ساخت گجت‌های جدید جلوگیری کرد.

این بحثی است که در حال حاضر در سراسر دنیا و به خصوص در اروپا و امریکا مورد توجه قرار دارد. به خصوص پتانسیل بازیافت گوشی‌های موبایل آن‌قدر بالاست که کارشناسان به صورت نمادین از آنها به عنوان معادن طلا نام می‌برند.

اما زباله‌های الکترونیکی که درباره‌شان حرف می‌زنیم دقیقا چه هستند؟ آیا فقط درباره تلفن و باتری حرف می‌زنیم؟ اصولا چه سودی از بازیافت زباله‌های الکترونیک می‌تواند نصیب ما شود؟

درواقع بهترین تعریفی که می‌توان از زباله الکترونیک ارائه داد این است: هر وسیله الکترونیکی که داشته‌ایم و کار می‌کرده و به برق وصل می‌شود و باتری دارد. این تعریف می‌تواند حتی پنل‌های خورشیدی را نیز شامل شود. تخمین زده شده که در هر خانواده‌ای بالغ بر هشتاد وسیله وجود دارد که می‌تواند به تدریج زباله الکترونیک تلقی شود. یک علت اینکه افراد به گجت‌های خود به عنوان زباله‌های الکترونیک نگاه نمی‌کنند این است که آنها به گوشی‌های موبایل و دوربین‌ها و لپ‌تاپ‌های خود وابستگی عاطفی نیز پیدا می‌کنند و دوست ندارند آنها را دور بریزند. در چنین شرایطی، مواد زیادی که قاعدتا می‌توانستند وارد چرخه بازیافت بشوند از آن بازمی‌مانند.

در گزارشی که اخیرا در نشریه علوم و تکنولوژی زیست‌محیطی منتشر شد، پژوهشگران استدلال کرده‌اند که استخراج و بازیابی مواد از وسایل الکترونیک قدیمی می‌تواند توجیه مالی زیادی در مقایسه با استخراج مواد جدید از زمین داشته باشد. به همین دلیل است که نام این روند جدید را «معدن‌کاری شهری» گذاشته‌اند.

اکثر موادی که از زباله‌های الکترونیک به دست می‌آیند، فلزاتی مثل آهن، مس و آلومینیوم و نیز پلاستیک هستند و ممکن است در موارد کمیاب‌تری موادی مثل طلا، نقره، پالادیوم و ایریدیوم نیز به دست بیاید. حتی مواد خاص‌تری که در صنعت وسایل الکترونیک به کار می‌روند - مثل لیتیوم و کبالت- نیز ممکن است از طریق بازیافت زباله‌های الکترونیک به دست بیایند. به صورت اصولی، فلزات از ارزش برخوردارند و همواره می‌توان آنها را بازیافت کرد. در مورد پلاستیک، این مسئله فرق دارد چون پلاستیک در هر نوبت بازیافت ممکن است مشخصات مکانیکی مختلفی پیدا کند.

اما مثلا طلا را در نظر بگیرید. طلا اصولا در طبیعت وجود دارد و به صورت متوسط، در هر تن از موادی که از زمین استخراج می‌شود تنها حدود 0.5 گرم طلا یافت می‌شود. البته در برخی مناطق، این درصد می‌تواند بالاتر باشد و به پنج یا شش گرم برسد. اگر مورد یک گوشی تلفن را در نظر بگیریم، میزان قابل توجهی از طلا یافت نخواهد شد اما مثلا در یک تن گوشی موبایل می‌توان حدود ۳۵۰ گرم طلا استخراج کرد. این مثالی است که می‌تواند توضیح دهد چرا مسئله معدن‌کاری شهری از اهمیت برخوردار است. 

در کشورهای اروپایی مسئله بازیافت وسایل الکترونیک متفاوت است چون در این کشورها، سازنده وسیله الکترونیک هزینه جمع‌آوری و بازیافت زباله‌های الکترونیک مربوط به محصول خود را برعهده می‌گیرد و می‌توانید لپ‌تاپ خود را به فروشگاه یا تولیدکننده‌ای که فروشنده اولیه بوده و یا به مراکز خاصی در شهرداری‌ها بازگردانید. این کار را خیلی راحت می‌کند.

به صورت اصولی، بازیافت صنعتی متعلق به آینده است و مزایای اجتماعی و اقتصادی زیادی دارد. این صنعت می‌تواند فرصت‌های شغلی زیادی تولید کند و در عین حال به محافظت از محیط زیست و نیز عدم نابودی منابع کمک می‌کند. در عین حال برای آنکه قادر به انجام کار بازیافت به صورت دستی باشید، نیازی به مدرک مهندسی نیست و فقط لازم است که برای این کار آموزش مناسب را دیده باشید. مثلا در بازیافت لپ‌تاپ، باید احتیاط زیادی در باب مانیتور به خرج داد چون در مانیتور چراغ‌های پشتی وجود دارند که نباید بشکنند و به جیوه آلوده شوند. اما وسایل الکترونیک دیگر مثل کیبورد، مودم و پرینتر را می‌توان به خوبی جدا کرد. معمولا شرکت‌های مختلفی بخش‌های مختلف زباله‌های الکترونیک را به منظور بازیافت تحویل می‌گیرند. روندی که در این راستا برای بازیابی فلزات ارزشمند دنبال می‌شود، از قبل توسط تیم مهندسی پیش‌بینی و طراحی شده است. حتی مثلا در اروپا، بازیابی فلزات ارزشمند در صفحات ال‌سی‌دی به شکل خودکار انجام می‌شود و دائما تکنولوژی‌های پیشرفته جدیدی برای استفاده در روند بازیافت طراحی می‌شود.

به صورت کلی، در سال‌های اخیر توجه به وسایل کهنه الکترونیک آن‌قدر بالا بوده که مثلا شرکت اپل رباتی به نام دیزی را معرفی کرده که آیفون‌های قدیمی را باز می‌کند و برخی از مواد آنها را بازیافت می‌کند. همچنین یک کارخانه در کره جنوبی مشغول فعالیت است که فلزات ارزشمند را از باتری‌ خودروها استخراج می‌کند. همین پیشرفت‌ها نشان می‌دهند که آینده وسایل الکترونیک ما با گذشته تفاوت زیادی خواهد داشت.