زیتون یکی از محصولات استراتژیک کشاورزی ایران است که در صورت توسعه می‌تواند ارزآوری و درآمدزایی و نیز اشتغال‌زایی زیادی برای کشور داشته باشد. از اوایل دهه 1370 سیاست‌های وزارت جهاد کشاورزی در جهت صنعتی‌سازی محصول زیتون و مشتقات آن حرکت کرد و با وقفه‌ای که در دولت‌های نهم و دهم در این زمینه ایجاد شد، این سیاست‌ها مطابق برنامه پیش نرفت. اکنون سطح زیر کشت زیتون در کشور 105 هزار هکتار است که از این میزان، 20 هزار هکتار به صورت کشت‌ پراکنده در باغ‌ها، شهرها و معابر و 85 هزار هکتار آن، به صورت باغ‌های سامان‌یافته مشخص شده است. تنها نزدیک به 35 هزار هکتار این باغ‌ها در سه استان قزوین، گیلان و زنجان قرار دارند. براساس آمار وزارت جهاد کشاورزی، در سال 96، حدود 70 تا 80 هزار تن زیتون از باغ‌های سراسر کشور استحصال شده است که البته باید گفت سال گذشته به دلیل آفت مگس سفید خسارت زیادی به محصولات زیتون کشور وارد شد و این صنعت را تحت فشار سنگینی قرار داد. دولت نیز به دلیل جلوگیری از همین آفت واردات زیتون را ممنوع کرد اما قاچاق کار خودش را می‌کند و واردات غیرقانونی همچنان ادامه دارد. به گفته رئیس شورای زیتون، سالانه حدود چهار تا پنج هزار تن زیتون قاچاق به کشور وارد می‌شود.

سرانه مصرف دانه زیتون در کشور، طبق آمار رسمی حدود 185 گرم و 2.5 برابر سرانه مصرف زیتون کنسروی در جهان است، اما سرانه مصرف روغن زیتون در سال 96، معادل 135 گرم بوده است که این میزان در مقایسه با سرانه مصرف دنیا رقم بسیار ناچیزی است. باید گفت که در برخی کشورهای مدیترانه‌ای اروپایی، سرانه مصرف روغن زیتون تا سالی 15 کیلوگرم نیز بالغ می‌شود اما باید گفت در کشورهای مدیترانه‌ای به‌طور‌کلی مصرف روغن زیتون بالاست و نمی‌توان مصرف آنجا را با ایران مقایسه کرد. اما حتی در صورت مقایسه نشدن مصرف زیتون ایران با کشورهایی مثل ایتالیا، اسپانیا و یونان نیز باید گفت مصرف روغن زیتون در ایران بسیار پایین است.

 مشکل برندسازی

یکی از مشکلات بزرگ صنعت زیتون در ایران این است که تولیدکنندگان داخلی نتوانسته‌اند تاکنون برند مناسبی برای این محصول ایجاد کنند. برندسازی یکی از نکته‌های مهم کسب‌وکار در هر حوزه‌ای است و در صنعت زیتون، تولیدکنندگان باید با برندسازی موفق با برندهای ایتالیایی و اسپانیایی رقابت کنند. اما از سال 1372 که صنعت زیتون در ایران مرحله جدیدی از شکوفایی صنعتی خود را آغاز کرد،‌ این برندسازی رخ نداده است.

سال گذشته از سوی شورای ملی زیتون پیشنهادی مبنی ‌بر شناسنامه‌دارکردن فعالان صنعت زیتون اعم از تولیدکنندگان نهال، باغداران و غیره به وزارت جهاد کشاورزی ارائه شد اما تاکنون اقدام عملی از سوی این وزارت‌خانه صورت نگرفته است. رئیس شورای ملی زیتون یکی از ضعف‌های مهم صنعت زیتون در کشور را عدم ‌برندسازی می‌داند و می‌گوید: «زیتون ایران، در دنیا با نام زیتون خوش‌طعم ایرانی شناخته می‌شود و از نظر طعم و مزه بهترین نوع زیتون است، اما جایگاه این محصول در میان کشورهای تولیدکننده زیتون به دلیل نداشتن یک برند مشخص، بسیار نازل است. دولت هم هیچ برنامه‌ای برای برندسازی زیتون در نظر ندارد. درحالی‌که با توجه به استراتژیک بودن این محصول و ارتباط مستقیم آن با سلامت جامعه، صنعت زیتون نیازمند برنامه‌ریزی دقیق و هدف‌دار است.»

مهدی عباسی، رئیس شورای ملی زیتون، می‌گوید: «عدم برندسازی از جمله دلایل  موفق نبودن رویکرد تولید محصولات جانبی از زیتون در کشور است. کالای خوب و بد با برندسازی تشخیص داده خواهدشد. ما نمی‌توانیم فراورده‌های جانبی زیتون را تولید کنیم چراکه به‌صورت دقیق برندسازی را انجام نداده‌ایم.» عباسی به فارس می‌گوید: «فعالیت در هر حوزه‌ای به‌صورت برند نیاز به زمان دارد و به مرور زمان این مهم امکان‌پذیر خواهد شد.» به گفته او، یکی از مشکلاتی که ضربه بزرگی به برندسازی زیتون وارد آورده،‌ قاچاق بوده است.

 موانع توسعه اصولی

طی دو دهه‌ای که توسعه صنعتی زیتون جدی گرفته شده، مصرف سرانه روغن زیتون در کشور از 20 گرم به 140 گرم و سطح زیر کشت این محصول از 5 هزار و 620 هکتار به بیش از 100 هزار هکتار رسیده است. همچنین تولید روغن زیتون در کشور از 750 تن به بالای 5 هزار تن رسیده است. هم‌اکنون بیش از 30 واحد روغن‌کشی زیتون در 16 استان کشور فعالیت می‌کنند. با اینکه 26 استان کشور زیتون‌خیز است اما استان‌های گیلان، زنجان، قزوین، گلستان، فارس، سمنان و کرمانشاه جزو استان‌های مطرح در تولید زیتون هستند.

یکی از مشکلات بخش زیتون کشور، پایین‌بودن بهره‌وری در هکتار در بیشتر گونه‌های گیاهی است که زیتون را نیز شامل می‌شود، تا حدی که طبق آمار و ارقام از هر هکتار درخت زیتون 2 تن میوه برداشت می‌شود. اما اگر تلاش برای تحقیقات به خوبی انجام شود، باغداران زیتون به‌خوبی می‌توانند بازده خود را بالا ببرند. دو سال پیش یکی از این باغداران نمونه، فعالیت‌هایش را برای خبرگزاری فارس تشریح کرده بود؛ علی کشاورز هدایت، باغدار نمونه در منطقه‌ طارم سفلای استان قزوین، با بهره‌گیری از تحقیقات نوین توانسته است علاوه بر افزایش سطح زیر کشت، برداشت از هر هکتار را از 2 تن به 10 تن در باغ‌های سنتی و 19.5 تن در باغ‌های متراکم زیتون برساند. او در مورد علت افزایش بهره‌وری باغ‌های زیتون خود می‌گوید که از سال 89 حدود 70 هکتار به عنوان کشت متراکم و گونه جدیدی که با خاک‌های منطقه سازگاری داشته باشد، با هدف روغن‌گیری از کشور ایتالیا در این منطقه کشت کرده است.

او فقط 100 میلیون تومان برای تحقیقات آب و خاک این منطقه هزینه کرده است که البته همه کشاورزان امکان چنین هزینه‌ای را ندارند و دسترسی به تسهیلات نیز چندان آسان نیست. تحقیقات به گروه او نشان داد که خاک زمین‌هایش در برخی موارد دچار کمبود فسفر یا روی یا موارد شبیه به آن است. بنابراین با استفاده از مواد مغذی و کودهای مناسب برای خاک مناسب، سعی کردند خاک را اصلاح کنند و با استفاده از آبیاری قطره‌ای بهره‌وری را نیز افزایش دادند. به گفته این باغدار نمونه کشوری، علی‌رغم آنکه اکثر کشاورزان از کمبود آب گلایه دارند، با بهره‌گیری از آب‌های سطحی و چاه مجاز در ثانیه 75 لیتر آب در دسترس دارد که 6 ماه از سال با آب مازاد مواجه می‌شود. این در حالی است که اکثر باغداران به دلیل پایین بودن عملکرد در هکتار و برداشت دو تن محصول زیتون از هر هکتار با مشکلات فراوانی دست و پنجه نرم می‌کنند. علاوه بر خود محصول، اشتغال‌زایی صنعت روغن‌کشی و کنسروسازی زیتون در کنار باغات نیز بسیار مفید و سودآور است. به گفته کشاورز هدایتی، «اگر این صنعت و تولید محصول زیتون را رونق دهیم، به ازای هر هکتار برای یک نفر اشتغال‌زایی می‌شود چون برداشت ماشینی زیتون برای کنسروسازی مناسب نیست و برداشت زیتون سالم برای کنسرو در همه‌جای دنیا دستی انجام می‌شود.»

باغ‌های این کشاورز نمونه در طارم واقع است. طارم به مرکزیت سیردان در 135 کیلومتری قزوین واقع شده و دومین تولیدکننده زیتون کشور به شمار می‌رود که کیفیت و نوع آن زبانزد خاص و عام است. این منطقه به دلیل ارتفاع بالا از سطح دریا و همچنین آب و هوای مدیترانه‌ای، در گستره ایران‌زمین به عنوان قطب زیتون و سرزمین طلای سبز شناخته می‌شود. اکنون بیشتر تولیدات زیتون طارم به‌صورت تازه‌خوری مصرف می‌شود اما صنایع تبدیلی کوچک و خانگی این بخش در حال تبدیل‌شدن به کارگاه‌های صنعتی هستند. کمک به توسعه ارقام روغنی به روش کشت متراکم با اجرای سامانه آبیاری قطره‌ای از بزرگ‌ترین کمک‌های دولتی است که می‌توان به کشاورزان زیتون‌کار این منطقه ارائه کرد. به گفته مقامات دولتی، این ارقام از نهال‌های وارداتی تامین شده که می‌توان با همین روش، یک‌هزار قطعه نهال را در پنج هکتار کشت کرد و عملکرد آن را بیش از دو برابر باغ‌های سنتی افزایش داد. دولت در نظر دارد با بهره‌وری از اراضی شیب‌دار و کاشت این نهال‌ها، طارم سفلی را به قطب اول تولید زیتون در کشور تبدیل کند که در مرحله اول پنج هزار هکتار از اراضی شیب‌دار بالای 250 متر از سطح دریا مشمول این طرح هستند و سالانه بیش از 300 تا 500 هکتار توسعه باغ‌های زیتون در سال، در برنامه مدیریت جهاد کشاورزی شهرستان گنجانده شده است. 9 هزار و 150 هکتار باغ زیتون در طارم سفلای شهرستان قزوین وجود دارد که بیش از شش هزار هکتار آن بارور است که پیش‌بینی می‌شود 20 هزار تن محصول از آن برداشت شود.

با این حال، کمبود آب بزرگ‌ترین مشکل کشاورزان زیتون کار استان قزوین است و نبود امکانات انتقال آب از رودخانه‌های شاهرود و قزل اوزن و همچنین سد منجیل، مشکلاتی را ایجاد کرده است. به همین دلیل،‌ نهادهای دولتی برای توسعه سامانه‌های آبیاری قطره‌ای در باغ‌های زیتون منطقه تلاش می‌کنند و تعهد کرده‌اند که 85 درصد هزینه طرح‌های آبیاری نوین از طریق تسهیلات تامین شود و همچنین دولت 50 درصد هزینه ایجاد باغ‌های جدید و تهیه نهال را به صورت تسهیلات در اختیار کشاورزان قرار دهد. با ایجاد بازارچه بین راهی در کنار اتوبان قزوین - رشت تا سال 1400، حدود 500 نفر از افراد محلی به کار گمارده می‌شوند که طرح آن امید تازه‌ای در دل مردم منطقه ایجاد کرده است. طارم سفلی دارای 153 روستا است و جمعیتی بالغ بر 25 هزار نفر در آن زندگی می‌کنند. در این منطقه 52 روستای فصلی نیز وجود دارند که معمولا در پاییز و زمستان خالی از سکنه می‌شوند.

 دورنمای تاریک آب

دولت تصمیم گرفته است که برای حمایت از تولید زیتون در ایران،‌ سطح زیر کشت این محصول را افزایش دهد. اما مسئله اینجا است که به دلیل دورنمای تاریک آب در کشور و احتمال ادامه داشتن خشک‌سالی در سال‌های آینده، وقتی که آب نباشد نه‌تنها نمی‌توان سطح زیر کشت زیتون را افزایش داد بلکه همین سطح فعلی را نیز به‌سختی می‌توان حفظ کرد. با اینکه زیتون گیاهی است که کمتر از بسیاری درختان بارده به آب نیاز دارد اما خشک‌سالی باعث شده همین میزان آب نیز با کمبود مواجه باشد. در برخی استان‌ها مانند فارس و زنجان، کمبود آب مسئله اصلی زیتون‌کاران است و بیشترین آسیب زیتون از خشک‌سالی است؛ در استان فارس حدود دو هزار هکتار باغ‌ها به‌طور کامل خشک شده است و در استان‌هایی مانند سمنان و گلستان سرمازدگی مشکل اصلی باغداران زیتون است. دلیل اصلی همه این مشکلات سبقت اجرا از تحقیقات در بخش زیتون‌کاری است به دلیل اینکه ابتدا باید تحقیق انجام می‌شد تا مشخص شود که آیا استانی قابلیت کشت زیتون را دارد یا خیر و حتی اگر این ظرفیت وجود داشت، چه میزان آب برای این کار نیاز بوده و چه ارقامی باید کشت می‌شده است. اما به دلیل کمبود مطالعه و تحقیق درباره اینکه چه ارقامی در چه اقلیمی کاشته شود، صنعت زیتون ایران بیش از گذشته ضربه خورده است. شناسنامه‌دارکردن صنعت زیتون می‌تواند یکی از راه‌های جلوگیری از هدررفت منابع در این زمینه باشد.

یکی دیگر از مشکلاتی که صنعت فراوری زیتون ایران دارد، کمبود تجهیزات و امکانات برای دفع پسماندها و نیز ماشین‌آلات برای تصفیه فراورده‌ها است. به گفته کارشناسان حوزه زیتون، هنوز مشکل پساب فرآوری زیتون برطرف نشده است و عملیات مدیریت پساب زیتون از طریق جداسازی و ته‌نشینی از نظر زیست‌محیطی مورد قبول نیست و باید تصفیه شود تا به چرخه بازگردد. در حال حاضر، تصفیه‌خانه زیتون در کشور وجود ندارد و باید با برندسازی و هویت‌بخشی به صنعت زیتون استان‌ها این تصفیه‌خانه‌ها ایجاد شود.

 پیشنهاد شناسنامه‌دارکردن صنعت

شورای ملی زیتون برای اینکه توسعه کشت زیتون و صنایع مرتبط با آن به‌صورت اصولی و مطالعه‌شده پیش برود، پیشنهاد کرده است که صنعت زیتون در ایران شناسنامه‌دار شود. در طرحی که این شورا ارائه کرده، با ساماندهی تمام مراحل تولید زیتون، ایران می‌تواند در حد کشورهای توسعه‌یافته در این محصول دارای شناسنامه باشد. به دلیل این‌که در بخش‌های مختلف کشت و فرآوری زیتون آمار دقیق در کشور وجود ندارد، شناسنامه‌دارکردن فعالان زیتون از باغدار تا صنعتگر این حوزه، می‌تواند یکی از راهکارهایی باشد که آمارهای دقیق را به دست می‌آورد و با این آمار، می‌توان به‌طور واقعی برنامه‌ریزی‌ها را صورت داد. ردیابی میزان کشت، ارقام مختلف کشت‌شده، نوع بیماری‌های درختان و محصول، نوع آبیاری سنتی یا نوین، نوع خسارت‌های وارده و میزان بهره‌مندی و بهره‌برداری از حمایت‌های دولت، از جمله مواردی است که با شناسنامه‌دارکردن فعالان زیتون کشور قابل ردیابی است.بر اساس برخی آمارها بین ۳۰ تا ۴۰ درصد باغ‌های زیتون کشور تحت آبیاری نوین است و کسب آمارهای دقیق نیازمند بررسی‌های دقیق‌تر برای رونق بیشتر صنعت زیتون کشور است.

 یک تشکل جوان

شورای ملی زیتون ایران در قالب یک تشکل ملی با همکاری فعالان صنعت  زیتون  در سال 1387 تاسیس شد و هم‌اکنون با اجماع تشکل‌های استانی زیتون، به‌صورت غیرسیاسی، غیرانتفاعی و غیردولتی مشغول به فعالیت است. اهداف شورای ملی زیتون ایران به‌طورکلی در سه بخش ساماندهی تولید، ساماندهی تجارت و ساماندهی مصرف زیتون کشور تقسیم می‌شود. اهم اهداف شورا عبارت‌اند از پی‌ریزی یک نظام جامع زیتون و فعالیت‌های مرتبط، حمایت از بهبود فضای کسب و کار،  دفاع از حقوق و منافع مشروع و قانونی اعضای شورا، اشاعه فرهنگ مصرف زیتون، روغن زیتون و مشتقات آن، تصویب سیاست‌های حمایتگرانه از تولید داخلی زیتون کشور،‌ پاسخ‌گویی به مشکلات و نارسایی‌ها در چارچوب قوانین موضوعه کشور، تعامل با مقامات دولتی و مجلس شورای اسلامی جهت بهبود عملکرد شورا، برگزاری دوره‌های آموزشی برای دست‌اندرکاران زیتون با هدف افزایش کیفیت و مرغوبیت محصولات زیتون تولید داخلی کشور، جلوگیری از هرگونه رقابت ناسالم که به زیان دست‌اندرکاران زیتون کشور و کاهش مرغوبیت محصولات زیتون داخلی منجر شود، تدوین و انتشار نشریات علمی و صنعتی و تشکیل کنفرانس‌ها و سمینارهای علمی و عملی و نیز  فراهم‌کردن امکان استفاده و انتقال تجربیات علمی و عملی دست‌اندرکاران زیتون کشور و بهنگام‌ساختن آن با صنعت زیتون جهان.