* استیون پینکر، استاد کانادایی-امریکایی دانشگاه هاروارد و یکی از چهره‌های سرشناس در حوزه علوم شناختی، روان‌شناسی و زبان‌شناسی و نویسنده کتاب‌هایی در حوزه علم برای عموم (پاپیولار ساینس)

 کتاب اخیری که استیون پینکر با عنوان «اینک روشنگری: مسئله استدلال، علم، انسان‌گرایی و پیشرفت» منتشر کرده، جر و بحث‌های آکادمیک و رسانه‌ای مختلفی را به دنبال داشته است. پینکر در این کتاب علیه روشنفکران و دانشمندانی که دنیای آینده را تیره و تار می‌بینند موضع‌گیری کرده و دلایل خود را برای خوش‌بینی به آینده در حوزه‌های مختلف ارائه داده است. از نظر پینکر، اکتشافات و ابداعات علمی و تکنولوژیک مهم‌ترین عامل برای خوش‌بینی به آینده هستند و بنابراین، آنها که از سرعت و جامعیت پیشرفت تکنولوژی ابراز نگرانی می‌کنند دچار فوبیا از پیشرفت هستند. او مسئله پیشرفت تکنولوژیک و نقش‌آفرینی آن در دنیای آینده - چه در کشورهای توسعه‌یافته و چه در حال توسعه- را در کتابش بررسی می‌کند ولی تنها اشاره‌ای گذرا به تاثیر منفی انتخاب چهر‌ه‌هایی مثل دونالد ترامپ در توسعه اجتماعی حال و آینده این کشورها دارد. پینکر در حوزه هوش مصنوعی هم خوش‌بین به آینده است و آن را تهدیدی برای آینده بشر نمی‌داند. همین مواضع پینکر انتقاد برخی از چهره‌های موثر در حوزه تکنولوژی‌های آینده - از جمله ایلان ماسک- را به دنبال داشته است. ماسک برخلاف پینکر معتقد است که هوش مصنوعی جامع و کامل می‌تواند به فرا رفتن ماشین از انسان و حتی جنگ و نابودی منجر شود. بخشی از دیدگاه‌های استیون پینکر را در خصوص نقش هوش مصنوعی در آینده بشر بخوانید.

‫************

در نیم قرن اخیر، تصور آخرالزمانی بر این بوده که عواملی مثل افزایش شدید جمعیت زمین، نایاب‌شدن منابع، آلودگی و جنگ هسته‌ای احتمالا بشر را به نقطه پایان خواهند رساند. اما در سال‌های اخیر، کاروان جدیدی از دغدغه‌های بدبینانه و عجیب‌ در خصوص آینده بشر به راه افتاده است: اینکه نانو ربا‌ت‌ها زندگی بشر را احاطه خواهند کرد، هوش مصنوعی باعث خواهد شد ما به مواد اولیه بی‌استفاده‌ای بدل شویم، ربات‌ها ما را به بردگی خواهند کشاند، و هکرها قادر خواهند بود با کامپیوترهایشان حمام خون راه بیندازند.

تفاوت تصورات آخرالزمانی جدید و قدیم این است که حالا دانشمندان و چهره‌های تکنولوژیک هستند که درباره خطر نابودی جهان توسط ربات‌ها و هوش مصنوعی هشدار می‌دهند. این موضوع کاملا بی‌سابقه است. حتی موسسات تحقیقاتی مختلفی به راه افتاده که چنین عناوین عجیبی را یدک می‌کشند: انستیتو آینده بشر، انستیتو آینده حیات، مرکز مطالعات خطرات اگزیستانسیال، انستیتو بلایای جهانی.

پرسشی که اینجا مطرح می‌شود این است: با تهدیدهای اگزیستانسیالیستی که در پس پیشرفت بشر نهفته‌اند، چه برخوردی باید کرد؟ بسیاری از فجایع بزرگ روی زمین را شاید نتوان پیش‌بینی کرد؛ اما چالش‌هایی مثل گرم‌شدن زمین و جنگ هسته‌ای و موارد مشابه همگی راه‌حل دارند و با مذاکره و برنامه‌ریزی و مسئولیت‌پذیری می‌توان جلویشان را گرفت. درواقع همین‌طور هم شده است. مثلا مسئله کاهش‌ آزادسازی دی‌اکسید کربن برای مقابله با گرم‌شدن زمین یکی از مواردی است که بسیاری از کشورهای جهان یا به آن متعهد شده‌اند یا کم‌کم دارند ضرورت آن را درک می‌کنند.

اما سناریوهای شبهه‌برانگیز دیگری هم در دنیا مورد بحث قرار گرفته‌اند. مثلا گروهی از صاحب‌نظران در عرصه تکنولوژی‌های پیشرفته دائم در خصوص خطرات هوش مصنوعی برای آینده بشر هشدار می‌دهند و نام آن را هم آخرالزمان رباتی گذاشته‌اند. ساده‌ترین توضیح این موضع، وضعیتی شبیه آن چیزی است که در فیلم‌های «ترمیناتور» (نابودگر) رخ می‌داد و ماشین می‌توانست با تمام قدرت علیه انسان عمل کند. حتی چهره‌ سرشناسی مثل ایلان ماسک (که شرکتش روی خودروهای بی‌راننده و متکی بر هوش مصنوعی محدود کار کرده) هم تکنولوژی‌های هوش مصنوعی را خطرناک‌تر از تکنولوژی هسته‌ای خوانده‌ و استیون هاوکینگ هم معتقد بود که هوش مصنوعی می‌تواند پایان نژاد بشر را رقم بزند.

اما بسیاری از چهره‌هایی که در حوزه هوش مصنوعی کار می‌کنند چنین نظریاتی ندارند و آنها را برآمده از درک علمی نمی‌دانند. اینکه هوش مصنوعی پایان‌بخش نژاد بشر باشد به این معنی خواهد بود که هوش یک معجون پرقدرت است و موجودات مختلف به اندازه‌های متنوعی از آن برخوردارند. مثلا انسان هوش بیشتری از حیوان دارد و کامپیوتر یا رباتِ دارنده هوش مصنوعی نیز از هوش بیشتری نسبت به انسان برخوردار است. از آنجا که انسان شروع به اهلی‌کردن و استفاده از حیوانات کرده و حتی گونه‌هایی از آنها را به انقراض کشانده، می‌توان سناریوی مشابهی را نیز در خصوص رفتار دارندگان هوش مصنوعی با هوش انسانی تصور کرد. در چنین چارچوبی، هوش مصنوعی که بسیار سریع‌تر و موثرتر از هوش انسانی عمل می‌کند مقهور انسان نخواهد بود و عملا اراده خودش را بر انسان تحمیل خواهد کرد.

اما قبول چنین سناریویی مثل این است که بگوییم از آنجا که هواپیماهای مصنوع بشر می‌توانند سریع‌تر از عقاب پرواز کنند، قابلیت حمله به زمین هم در آنها موجود است. این یعنی مخلوط کردنِ بی‌دلیل هوش و انگیزه. یعنی به‌هم‌زدنِ تعادل بین تفکر و اراده. حتی اگر هم ما ربات‌های اَبرانسانی و بسیار هوشمندی تولید کرده باشیم، چه دلیلی دارد که آنها در آینده علیه ما به پا خیزند و دنیا را تصرف کنند؟

برای توضیح بیشتر مسئله، اول باید مفهوم هوش را بررسی کنیم. هوش یعنی توانایی به‌کارگیری روش‌های نوین برای تامین یک هدف. اما خود اهداف عملا موضوعی خارج از مسئله هوش به شمار می‌آیند. مثلا هوموسیپین‌ها در راه تکامل، اهدافی مثل مرعوب‌کردنِ رقبا و در اختیار گرفتنِ منابع موجود را محقق کردند. این با سیستم هوش مصنوعی که از ابتدا به شکل دقیق طراحی شده و تکاملی در آن صورت نگرفته، فرق دارد. هیچ قانونی وجود ندارد که ثابت کند عوامل هوشمند - مثل ماشین هوشمند- قرار است در آینده لزوما به فاتحان بی‌رحم جوامع انسانی تبدیل شوند.

نکته بعدی این است که نباید هوش را اکسیر معجزه‌گری دانست که قدرت حل هر مشکلی را به حد بی‌نهایت دارد. چنین تصوری باعث خواهد شد دیدگاه‌های غیرمنطقی مثل پیشی‌گرفتنِ ماشین از انسان و رسیدن به قدرت تمام‌عیار پا بگیرند. واقعیت این است که هوش مجموعه‌ای از اسباب‌ها و گجت‌هاست؛ نرم‌افزارهای طراحی‌شده‌ای که بلدند در حوزه‌های مختلف به تامین اهداف خاصی بپردازند. در مقابل، ابزارها و توانایی‌هایی که انسان‌ها به آنها مجهزند عبارت‌اند از توانایی یافتن غذا، دوست‌ پیدا کردن، جفت پیدا کردن و تربیت فرزندان، زندگی در جهان و وقت‌گذرانی در آن. کامپیوترها شاید برای انجام برخی کارهای مشابه برنامه‌ریزی شوند (مثل تشخیص چهره) اما به دنبال برخی دیگر (مثل یافتن جفت) نباشند. اما آنها می‌توانند برخی مشکلاتی را که انسان‌ها از عهده حلش برنمی‌آیند (مثل حل میلیون‌ها معادله) با سرعت به انجام برسانند.

 آنچه که خیلی‌ها را در مورد قدرت‌گیری هوش مصنوعی به هراس انداخته، این است که طراحی هوش مصنوعی جامع (ای‌جی‌آی) به نتیجه برسد. ای‌جی‌آی که به عنوان هوش مصنوعی کامل هم شناخته می‌شود، کامل‌ترین هوش ماشینی است؛ به طوری که می‌تواند هر کار فکری‌ای را که از انسان برمی‌آید با موفقیت انجام بدهد. یعنی چنین هوش ماشینی‌ای باید آن قدر پیشرفته باشد که به شعور و خودآگاهی انسانی هم مجهز شود. اما چنین چیزی تاکنون ساخته نشده و بنابراین هراس از آن هم بی‌مورد است. دیتایی که در اختیار هوش مصنوعی قرار می‌گیرد محدود است و کاری که از آن برمی‌آید هم برای حوزه‌های مشخصی برنامه‌ریزی می‌شود که هیچ‌کدامشان حاکی از غلبه ماشین بر انسان نیست؛ بلکه افزایش شدید سرعت الگوریتم‌ها را به نمایش می‌گذارد.

انسان در دهه ۲۰۱۰ میلادی با پیشرفت‌هایی در حوزه هوش مصنوعی مواجه شد که تعجب زیادی را به دنبال داشت. از آن جمله می‌توان به توانایی راندن خودروی بی‌راننده، توانایی توصیف تصاویر توسط ماشین، توانایی تشخیص صدا و توانایی مغلوب‌کردن انسان در بازی‌هایی مثل گو اشاره کرد. این پیشرفت‌ها از شناخت بیشتر هوش ناشی نشدند، بلکه قدرت، سرعت و فراوانی چیپ‌ها و دیتاهای موجود به ماشین‌ها اجازه داد قدرت جست‌وجو و نتیجه‌گیری خود را بالا ببرند. هر سیستم کامپیوتری درواقع یک نادانِ دانا است؛ چون اگر برای حوزه‌ای برنامه‌ریزی نشده باشد اصلا نمی‌تواند وارد آن شود و در چارچوبش عمل کند. این یعنی در آینده نزدیک با هیچ تهدیدی از سوی هوش مصنوعی مواجه نیستیم.

درواقع حتی اگر هم هوش مصنوعیِ کامل (ای‌جی‌آی) ساخته شود، بدون همکاری انسان کاری از پیش نخواهد برد. بنابراین آنها که ربات‌های شیطانی را حاکمان آینده بشر می‌بینند و از آن هراس دارند، این بخش از قضیه را نادیده گرفته‌اند. با هوش مصنوعی باید مثل هر تکنولوژی دیگری رفتار کرد. هوش مصنوعی مثل سایر تکنولوژی‌ها به تدریج بهبود پیدا می‌کند و قابلیت عمل‌کردن در موقعیت‌های متنوع‌تر را به دست می‌آورد و دائم باید روی امنیت و کارآمدی آن نیز کار کرد. استوارت راسل یکی از چهره‌های سرشناس حوزه هوش مصنوعی در توضیح مسئله می‌گوید: «وقتی در حوزه مهندسی عمران کار می‌کنید، درباره ساختنِ پلی که نریزد حرف نمی‌زنید؛ بلکه راجع به ساختن پل صحبت می‌کنید. با هوش مصنوعی هم باید به همین شکل برخورد کرد.»

به صورت خلاصه، تهدیدی که از بابت هوش مصنوعی علیه جهان وجود دارد اصلا آخرالزمانی نیست؛ بلکه مسئله از دست رفتن فرصت‌های شغلی انسانی را شامل می‌شود. اتوماسیون و سپردن امور به دست ماشین‌هایی که بی‌نقص‌تر و سریع‌تر از نیروی کار انسانی عمل می‌کنند، مسئله‌ای است که در تحقق آن در آینده تردیدی وجود ندارد و اگر هم کسی نگران آینده بشر است، درواقع باید به این تحول در دورنمای مشاغل توجه کند. سایر نگرانی‌ها درباره تاثیر منفی هوش مصنوعی بر آینده بشر موضوعیت ندارند.