در میان بخش‌های اقتصادی، کشاورزی وفادارترین بخش به شاخص رشد اقتصادی شناخته مي‌شود. در سال‌های گذشته از دهه 1390 که رکود حرف اول را در اقتصاد ایران زده است و در اغلب 6 سال گذشته نرخ رشد اقتصادی در محدوده صفر یا کمتر از آن نوسان کرده است، نرخ رشد تولید کشاورزی مثبت و پایدار بوده است.

طی 6 سال گذشته این بخش رشد 4 تا 6 درصدی را در تولیدات ادامه داده است تا از متعادل‌ترین بخش‌های اقتصادی کشور باشد. این روند موجب شده است تا سهم بخش كشاورزی در رشد اقتصادی و اشتغال تقریبا پایدار بماند. این ثبات در شرایطی اتفاق افتاده است که بخش کشاورزی به عنوان پرمصرف‌ترین بخش اقتصادی در زمینه مصرف آب با چالش‌های جدی در زمینه تامین آب مواجه بوده است.

در میان بخش‌های مختلف کشاورزی، صنایع تبدیلی و تکمیلی برای تقویت زنجیره تولید مورد توجه قرار گرفته است. در سال‌های اخیر بسیاری از صنایع کشاورزی نیز به واسطه بهبود وضعیت تولیدات کشاورزی و برنامه‌ریزی در صنایع وابسته آنها، موفق به خروج از رکود شده‌اند. صنایع غذایی به عنوان تامین‌کننده نیازهای غذایی کشور نیز بیش از گذشته مورد مورد حمایت قرار گرفته که نشانه‌های آن در صنعت قند و شکر، روغن نباتی و مرغداری نمایان شده است.

سیاست خودکفایی در محصولات کشاورزی به خصوص در برخی کالاهای استراتژیک نظیر گندم، شکر، روغن، مرغ و تخم‌مرغ دنبال مي‌شود اما با وجود اين، هنوز محصولات کشاورزی سهم بالایی از واردات دارند. حدود 15 درصد از ارزش واردات کشور مربوط به 10 قلم کالای کشاورزی است. بخش کشاورزی در صادرات غیرنفتی سهمی حدود  13 درصد دارد. در میان بخش‌های کشاورزی، صنعت مرغ و تخم‌مرغ طی سال‌های گذشته با پیشرفت قابل توجهی در کشور مواجه شده است. این صنعت تقریبا کشور را از واردات مرغ و تخم‌مرغ بی‌نیاز کرده و حتی صادرات این محصولات نیز طی سال‌های اخیر تجربه شده است. در ماه‌های اخیر اما این صنعت بزرگ با چالشی بزرگ به نام آنفلوانزا مواجه شده که موجب شد محصولات این صنایع به ویژه در بخش تخم‌مرغ با کمبود همراه شود و واردات را ناگزیر کند.

بیماری آنفلوانزاي پرندگان موجب مرگ بخش مهمی از مرغ‌های مادر به ویژه در بخش تخم‌گذار شد و تولید تخم‌مرغ کشور را با چالشی جدی مواجه کرد. این بیماری همچنان در کشور ریشه‌کن نشده و قرار است تا چندین سال آینده سیاست‌های کنترل این بیماری در میان پرندگان اجرا شود.

صنعت مرغداری در ایران چه جایگاهی دارد؟

صنعت مرغداري در ایران حدود 63 سال سابقه دارد و در دهه‌های اخیر رشد قابل توجهی در این بخش رقم خورده است. در سال‌های پس از انقلاب این صنعت تغییرات مهمی را تجربه کرد و با رشد ۷۰۰ درصدی همراه شد.

پرورش مرغ به شكل صنعتي در ايران از سال 1333 با وارد كردن جوجه‌مرغ‌هاي يك‌روزه يا تخم‌مرغ‌هاي نطفه‌دار از نژادهاي اصلاح‌شده خارجي آغاز شد و توسعه آن در اين مدت به حدي بود كه توانسته است بخش قابل توجهي از پروتئين حيواني كشور را فراهم کند.

با تبدیل شدن گوشت مرغ به پرمصرف‌ترین گوشت در میان خانواده‌های ایرانی، این صنعت در ایران رشد تصاعدی را تجربه کرد تا خودکفایی در این بخش حاصل شده باشد. در صنعت تخم‌مرغ نیز اتفاق رخ داد و همپای صنعت مرغ گوشتی، رشد صنعت مرغ تخم‌گذار نیز پیش رفت.

در شرایط فعلی که با توجه به شیوع بیماری آنفلوانزاي پرندگان، تولید مرغ و تخم‌مرغ کشور به طور کنترل‌شده پیش مي‌رود، سالانه حدود 2.2 میلیون تن مرغ آماده طبخ و حدود 900 هزار تن تخم‌مرغ در کشور تولید مي‌شود.

سرانه مصرف گوشت مرغ در ایران دوبرابر سرانه مصرف جهانی است. براساس آمارهای رسمی، مصرف سرانه گوشت مرغ در دنیا به طور میانگین حدود 11.5 کیلوگرم است، درحالی که سرانه مصرف گوشت مرغ در ایران برای هر نفر ۲۵ کیلوگرم برآورد مي‌شود. صنعت مرغداری گوشتی کشور با ۱۱ هزار میلیارد تومان گردش مالی جایگاه ویژه‌ای در اقتصاد پیدا کرده است. سالانه 14 میلیارد تومان از سوی مردم برای خرید مرغ گوشتی هزینه مي‌شود. صنعت مرغداری صدها واحد جوجه‌کشی، تولید دام، خدمات کشتارگاهی و صدها شرکت خدماتی، بهداشتی و دام‌پزشکی را فعال کرده است.

به طور کلی تولیدات در بخش دام و طیور کشور در سال 95 به 13.7 میلیون تن رسید که بیش از 3 میلیون تن آن مربوط به مرغ و تخم‌مرغ است.

آمارهای مربوط به صنعت مرغداری کشور نشان مي‌دهد که در حال حاضر در بخش مرغ گوشتی 393 میلیون قطعه ظرفیت ساخته‌شده وجود دارد اما ظرفیت در حال بهره برداری در این بخش 300 میلیون قطعه برآورد مي‌شود. در بخش مرغ مادر گوشتی ظرفیتی به اندازه 25 میلیون قطعه ساخته شده است که 14 میلیون آن در حال بهره‌برداری است. همچنین در بخش مرغ اجداد گوشتی ظرفیت 581 هزار قطعه ساخته شده که از 420 هزار قطعه آن بهره‌برداری مي‌شود.

ماهانه معادل 165 تا 175 هزار تن مرغ گوشتی در کشور تولید مي‌شود. پیش‌بینی شده است که این صنعت در خرداد سال آینده به تولید 179 هزار تن برسد.

جایگاه صنعت تخم‌مرغ در ایران کجاست؟

تخم‌مرغ که در سبد کالاهای اساسی کشور جای مي‌گیرد، طی ماه‌های اخیر جایگاهی ثابت میان اخبار روز پیدا کرده است. افزایش قیمت این کالا از شانه‌ای 12 هزار تومان به حدود 20 هزار تومان موجب شد تا توجه مردم و رسانه‌ها به آن جلب شود. ریشه گرانی این کالا در کمبود آن و دلیل کمبود عرضه نیز کاهش تولید به واسطه شیوع آنفلوانزاي  پرندگان در صنعت مرغ و تخم‌مرغ کشور است. در صنعت مرغ تخم‌گذار به اندازه 85 میلیون قطعه ظرفیت ساخه شده که 74 میلیون قطعه از آن مورد بهره‌برداری قرار گرفته است. در بخش مرغ مادر تخم‌گذار ظرفیت 1.2 میلیون قطعه نصب شده است که 800 هزار قطعه از آن مورد بهره‌برداری قرار دارد. در بخش مرغ اجداد نیز ظرفیت 12 هزار قطعه در کشور ساخته شده است که همه آن مورد بهره برداری قرار گرفته است.

مجموع سرمایه‌گذاری ثابت در صنعت مرغ و تخم‌مرغ 40 هزار میلیارد تومان برآورد شده است و ارزش تولیدات این صنعت نیز 20 هزار میلیارد تومان ارزیابی مي‌شود.

آمارهای کمیسیون کشاورزی اتاق ایران نشان مي‌دهد که در سال 1394، 31میلیون و 319 هزار قطعه مرغ تخم‌گذار جوجه‌ریزی شده است در سال 1395 جوجه‌ریزی مرغ تخم‌گذار به 34 میلیون و 86 هزار قطعه افزایش یافته و در 9 ماهه سال 1396 تعداد 30 میلیون و 386 هزار و 449 قطعه جوجه‌ریزی برای مرغ تخم‌گذار صورت گرفته است. در این شرایط پیش‌بینی شده است که در سال 1396 میزان تولید مرغ تخم‌گذار به 938 هزار و 115 تن برسد و در سال 1397 نیز تولید مرغ تخم‌گذار به 942 هزار و 250 تن بالغ شود. از سوی دیگر پیش‌بینی شده است که در سال جاری 950 هزار تن تخم‌مرغ در کشور تولید شود.

واحدهای پرورش مرغ مادر چه وضعیتی دارند؟

بر اساس گزارش مرکز آمار ایران، در سال 1395، تعداد 603 مؤسسه پرورش مرغ مادر در كشور وجود داشته است كه از اين تعداد 466 واحد فعال و 137 واحد غيرفعال است. همچنين از كل تعداد مؤسسات موجود، 562 واحد به فعاليت توليد تخم نطفه‌دار نژاد گوشتي، 18 واحد به فعاليت توليد تخم نطفه‌دار نژاد تخم‌گذار و 23 واحد نيز به فعاليت توليد تخم نطفه‌دار نژاد بومي اشتغال دارند. همچنين استان‌هاي مازندران، آذربايجان غربي و گیلان بيشترين تعداد واحد را در كشور به خود اختصاص داده‌اند.

طبق گزارش مرکز آمار ایران، مؤسسات پرورش مرغ مادر در سال 1394، تعداد 1374 ميليون عدد تخم نطفه‌دار مرغ گوشتي، 59 ميليون عدد تخم نطفه‌دار مرغ تخم‌گذار و 12 ميليون عدد تخم نطفه‌دار مرغ بومي توليد كرده‌اند. همچنين در این مؤسسات طي سال يادشده، مقدار 15 هزار تن تخم‌مرغ خوراكي، 3 هزار تن ضايعات، 22 هزار تن مرغ و خروس حذفي و 135 هزار تن كود توليد شده است. ارزش كل توليدات نيز بالغ بر یک هزار و 345 میلیارد تومان است كه از اين مبلغ یک هزار و 149 میلیارد تومان مربوط به ارزش تخم‌مرغ نطفه‌دار نژاد گوشتي، 55.8 ميليارد تومان مربوط به ارزش تخم‌مرغ نطفه‌دار نژاد تخم‌گذار، 7.7 ميليارد تومان مربوط به ارزش تخم‌مرغ نطفه‌دار نژاد بومي و مابقي مربوط به ساير توليدات اين مؤسسات است.

بر اساس مطالعه‌ای که مرکز آمار ایران انجام داده است، در سال 1394 مقدار 620 هزار تن خوراک مرغ در مؤسسات پرورش مرغ مادر مصرف شده است. ارزش كل خوراک مرغ مصرف‌شده مؤسسات پرورش مرغ مادر طي اين سال، بالغ بر 784 میلیارد تومان است كه از اين مبلغ 31.4 ميليارد تومان مربوط به ساير انواع خوراک مرغ مصرفي است.

تعداد كاركنان شاغل مؤسسات در پرورش مرغ مادر در سال 1394، معادل 10 هزار و 518 نفر بوده است كه از اين تعداد 10 هزار و 204 نفر شاغلان با مزد و حقوق و 314 نفر را شاغلان بدون مزد و حقوق تشكيل مي‌داده‌اند. همچنين بين شاغلان با مزد و حقوق 9727 نفر كاركن مرد و 477 نفر كاركن زن و از مجموعه شاغلان بدون مزد و حقوق 298 نفر كاركن مرد و 16 نفر كاركن زن بوده‌اند. ميزان مزد و حقوق و ساير پرداختي‌هاي كاركنان با مزد و حقوق در مرغداري‌هاي مذكور نيز طي اين سال 159 میلیارد تومان برآورد شده است.

بررسی مرکز آمار ایران از تعداد، مساحت و ظرفيت سالن‌های صنعت مرغداری در سال 1395 نشان مي‌دهد که مؤسسات پرورش مرغ مادر كشور در سال 1395 مجموعاً داراي 4838 سالن پرورش با مساحت 4 ميليون متر مربع و ظرفيت 25 ميليون قطعه مرغ و خروس بوده‌اند. از اين تعداد 4552 سالن به مساحت 3.7 ميليون متر مربع و ظرفيت 23 ميليون قطعه مرغ و خروس به سيستم دانخوري اتوماتيک مجهز هستند.

با توجه به آمارهاي موجود، در ابتداي سال 1394 در مؤسسات پرورش مرغ مادر، تعداد 9 ميليون قطعه مرغ و يک ميليون قطعه خروس نگهداري شده است. همچنين طي اين سال تعداد 8 ميليون قطعه جوجه‌مرغ يك‌روزه و يک ميليون قطعه جوجه‌خروس يك‌روزه به ارزش 141 میلیارد تومان به منظور پرورش در سالن‌ها ريخته شده است. موجودي آخر سال 1394 مؤسسات مرغ مادر در مورد تعداد مرغ و خروس و جوجه‌ يك‌روزه نيز بيش از 9 ميليون قطعه مرغ و جوجه‌مرغ و 1 ميليون قطعه خروس و جوجه‌خروس بوده است.

ویروس آنفلوانزا چیست؟

بیماری آنفلوانزاي پرندگان که ویروسی واگیردار و کشنده برای پرندگان است، اغلب از طریق پرندگان مهاجر وارد مي‌شود و در مرغداری‌های صنعتی کوچک روستایی گسترش پیدا مي‌کند. پرندگان محلی و تالاب‌ها نیز مي‌توانند محلی برای انتقال این ویروس باشند. سوابق اپیدمی آنفلوانزای فوق حاد پرندگان در ایران نشان مي‌دهد این ششمین سالی است که صنعت مرغ و تخم‌مرغ کشور با این بیماری درگیر شده است. اولین بار در سال 1377 آنفلوانزا در تیپ غیرحاد H9N2 وارد ایران شد. 7 سال بعد یعنی در سال 1384 اما آنفلوانزا در تیپ فوق حاد H5N1 به ایران آمد. پس از آن 4 سال بعد در سال 1389 این ویروس تحت تیپ فوق حاد H5N1 در ایران اپیدمی شد اما این بار نیز عمر این بیماری در ایران به همان سال ختم شد. 5 سال بعد در سال 1394 بار دیگر این بیماری تحت تیپ فوق حاد H5N1 به ایران آمد و این بار در کشور ماندگار شد. ریشه‌کن نشدن این بیماری در سال 94 موجب شد که در سال 1395 نیز آنفلوانزا تحت تیپ فوق حاد H5N8 در ایران نمایان شود که وضعیت قرمز را برای صنعت مرغداری ایجاد کرد. در سال 1396 نیز به عنوان سومین سال پیاپی، این بیماری در همان تیپ H5N8 خود را نشان داد و کار را در وضعیت قرمز دشوارتر ساخت.

آنفلوانزا در دو سال اخیر چه خسارت‌هایی به صنعت مرغداری وارد کرد؟

برآوردهای کارشناسی نشان مي‌دهد که از آبان 1395 تا پایان همان سال 397 کانون آنفلوانزا در کشور شناسایی شده است که 156 کانون در بخش‌های صنعتی، 227 کانون در بخش‌های روستایی و 14 کانون وحشی را شامل مي‌شود. پس از دو سال درگیری با این ویروس در اردیبهشت سال 1396 به سازمان بهداشت جهانی دام OIE اعلام مي‌شود که پایان همه‌گیری در کشور اتفاق افتاده است در حالی که هنوز درگیری‌ها در مناطق روستایی و بومی وجود داشت. از شهريور سال 1396 بار دیگر موج جدید بیماری از یک واحد مرغ مادر در مازندران شروع شد و طی 3 ماه و نیم تعداد 18 میلیون و 500 هزار مرغ تخم‌گذار و 930 هزار مرغ مادر معدوم شدند. بررسی‌های کمیسیون کشاورزی اتاق ایران نشان مي‌دهد که در مجموع از آبان 1395 تا پایان 9ماهه سال 1396 معادل 30 میلیون مرغ تخم‌گذار و 2.1 میلیون مرغ مادر معدوم شده‌اند. بنابراین برآورد مي‌شود با وجود سرمایه‌گذاری‌های لازم برای تولید، خسارت‌های سنگینی به صنعت مرغ و تخم‌مرغ وارد آمده است. عدم تولید 150 هزار تن تخم‌مرغ در سال 1396 و  عدم تولید 100 میلیون جوجه یک‌روزه گوشتی و تخم‌گذار در این سال به عنوان خسارت‌های بخش تولید برآورد مي‌شود و ارزیابی خسارت ریالی نشان مي‌دهد که خسارت وارده به صنعت مرغداری کشور در سال 1396 بالغ بر 1500 میلیارد تومان باشد.

متخصصان معتقدند که مقابله با این بحران همچنان با ادامه حذف کانون و معدوم‌سازی با پروتکل‌های دقیق و کامل مقابله با آنفلوانزا، امکان‌پذیر است همچنین باید هم‌زمان واکسیناسیون انجام شود.

چه اقداماتی بعد از شیوع آنفلوانزا صورت گرفته است؟

وزارت جهاد کشاورزی و سازمان دام‌پزشکی کشور طی دو سال اخیر همراه با مرغداران و فعالان بخش خصوصی در این صنعت بزرگ، اقداماتی را برای مقابله با ویروس آنفلوانزا انجام داده‌اند و امیدوار به کنترل آن هستند تا شاید در سال 97 بتوان پایان همه‌گیری را به طور واقعی به سازمان بهداشت جهانی دام اعلام کرد. طی یک سال گذشته برای مقابله با این بیماری از سوی دولت اعتباراتی در نظر گرفته شده و کمیته‌هایی مسئول پیگیری آن شده‌اند. تاکنون مجموعا 150 میلیارد تومان به سازمان دام‌پزشکی و صندوق بیمه کشاورزی به صورت نقد و اوراق خزانه پرداخت شده است. همچنین معدوم سازی کانون‌های آلوده صورت گرفته است و در چند مورد با تغییر در مدیران اجرایی تلاش شده جدیت بیشتری به کار برده شود. طی ماه‌های گذشته که بازار تخم‌مرغ در کشور با کمبود عرضه و افزایش قیمت مواجه شد، دولت مجبور شد مجوز واردات این کالا را صادر کند، بنابراین واردات این کالای اساسی برای کنترل بازار به عنوان اقدامی در پی شیوع آنفلوانزا انجام شده است. از سوی دیگر فعلان بخش خصوصی در اتاق‌های بازرگانی به سازمان دام‌پزشکی کشور پیشنهاد کرده‌اند که واکسیناسیون  گله‌های اجداد، مادر و تخم‌گذار انجام شود اما معتقدند تصمیم راجع به واکسیناسیون با توجه به مخاطراتی که در انجام آن وجود دارد باید با مطالعه بیشتر و تعیین پروتکل‌های اجرایی مشخص و قبول مسئولیت‌های ناشی از اجرای آن اتخاذ شود.

دولت و بخش خصوصی با چه اقداماتی مي‌توانند با آنفلوانزا مقابله کنند؟

غلامعلی فارغی رئیس کمیسیون کشاورزی اتاق ایران معتقد است که راهکارهای مقابله با این بیماری باید با جدیت بیشتری از سوی دولت عملیاتی شود. به گفته فارغی باید ستاد ملی مبارزه با آنفلوانزا با حضور رئیس‌جمهور، مقامات اول هر نهاد و تشکل‌های مرتبط به طور مرتب تشکیل شود. همچنین باید بودجه مورد نیاز برای مقابله با بیماری حداقل 500 میلیارد تومان به طور نقد تامین شود. همچنین تدوین و اعلام استراتژی مقابله با بیماری با حضور متخصصان بیماری‌های طیور و تشکل‌ها، توسط سازمان دام‌پزشکی به عنوان اقدامی ضروری در این زمینه پیشنهاد شده است.

فعالان بخش خصوصی در صنعت مرغداري معتقدند که باید برخورد بدون اغماض با متخلفان در مسیر مبارزه با بیماری اعم از دولتی یا خصوصی در دستور کار باشد. همچنین پیشنهاد شده است که برنامه و اقدام برای اصلاح ساختار صنعت مرغداری به خصوص مرغداری تخم‌گذار و آیین‌نامه حقوقی برای برخورد با واحدهای غیرمجاز تدوین شود. کمیسیون کشاورزی اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی پیشنهاد داده است که در بودجه سال 1397 منابع کافی برای مبارزه و جبران خسارت تولیدکنندگان آسیب‌دیده از همه‌گیری آنفلوانزا تخصیص داده شود.

کمیسیون کشاورزی اتاق ایران پیشنهاد داده است که سازمان محیط زیست از صدور پروانه شکار پرندگان مهاجر در مناطق آلوده خودداری كند و همکاری لازم را با سازمان دام‌پزشکی در پایش تالاب‌ها و طیور بومی غیراهلی انجام دهد. همچنین پیشنهاد شده است که نیروهای انسانی و ماشین‌آلات مورد نیاز توسط سازمان پدافند غیرعامل و نیروهای نظامی تامین شود. فعالان بخش خصوصی در صنعت مرغداری معتقدند که سازمان دام‌پزشکی باید روش‌های مناسب را برای فراوری کود مرغی و ضایعات کشتارگاهی در راستای از بین بردن عوامل بیماری‌زا و جابه‌جایی بین استانی با رعایت اصول قرنطینه اعلام کند.

از سوی دیگر فارغی معتقد است که وزارت کشور، شورای عالی استان‌ها و شهرداری‌ها و همچنین امور اراضی باید نحوه تغییر کاربری اراضی در واحد‌های مجاور شهرها را بررسی و با استفاده از نظر مهندسین مشاور، براي اصلاح ساختار مرغداری‌ها و انتقال واحد‌ها به محل‌های مناسب جدید بدون اخذ عوارض اقدام کنند. همچنین آموزش در تمام سطوح به عنوان مهم‌ترین عامل در در کنترل بیماری آنفلوانزا معرفی شده است.

صنعت مرغداری چه سابقه‌ای در کشور دارد؟

نخستین قدم در مورد توسعه مرغداری و دام‌پروری جدید در سال ۱۳۰۹ شمسی با تاسیس بنگاه دام‌پروری کشور برداشته شد. در سال ۱۳۱۴ موسسه دام‌پروری حیدرآباد در کرج تشکیل شد و با دام‌های بومی و اصیل خارجی فعالیت خود را آغاز کرد. در سال ۱۳۱۶ تعدادی دام اصیل از خارج وارد ایران شده و به موسسه‌های دام‌پروری دولتی منتقل و نگهداری شد. در شروع کار به علت نبود متخصصان داخلی، از متخصص خارجی به‌ویژه فرانسوی‌ها استفاده شد، ولی به مرور با بازگشت دانشجویان اعزامی کشور، متخصصان ایرانی به کار گرفته شدند. در سال ۱۳۳۳ سازمان دام‌پروری کشور تعداد ۶۰هزار جوجه از نژادهای اصیل خارجی مانند «نیوهمشایر»، «ردایلندرد» و «پلیموت روک» وارد ایران کرد. این جوجه‌ها بعدها توسط وزارت کشاورزی بین روستاییان اطراف شهرها پخش شد. هم‌زمان با این عمل در اثر بروز بیماری نیوکاسل که برای نخستین‌بار در ایران ظاهر شده بود، تلفات سنگینی به جوجه‌ها و همچنین گله‌های بومی وارد شد و این امر، لطمه شدیدی به مرغداری بومی ایران و همچنین استقبال کشاورزان از نژادهای اصیل خارجی وارد کرد.

در سال ۱۳۳۴ کارشناسان موسسه رازی موفق به ساختن واکسن موثر علیه نیوکاسل شدند. در سال‌های ۱۳۳۹ تا ۱۳۴۱ جوجه‌های یک‌روزه که اغلب از نژاد تخمی بودند، توسط بخش خصوصی و دولتی وارد ایران شدند. در سال ۱۳۳۹ با تاسیس موسسه جوجه‌کشی نارمک متعلق به وزارت کشاورزی، صنعت مرغداری نوپای ایران با ماشین‌های جوجه‌کشی بزرگ و همچنین تشکیلات تجارتی تولید جوجه یک‌روزه به مقیاس وسیع آشنا شد، موسسه نارمک در تیر۱۳۴۰ با ظرفیت 2 میلیون و 296 هزار و 160 تخم‌مرغ مورد بهره‌برداری قرار گرفت و در سال ۱۳۴۸ ظرفیت آن به 11 میلیون  تخم‌مرغ رسید. این امر موجب تشویق و راهنمایی بخش خصوصی شد و به مرور، تشکیلات عظیم جوجه‌کشی و تولید جوجه یک‌روزه در اطراف شهرهای بزرگ به‌وجود آمد. از سال ۱۳۴۲ وزارت کشاورزی و همچنین بخش خصوصی به جای ورود تخم‌مرغ جوجه‌کشی که اغلب مستلزم پرداخت مبالغ زیادی ارز و اشکالات دیگر بود، شروع به تهیه گله‌های مخصوص تهیه تخم‌مرغ جوجه‌کشی یا به اصطلاح «گله‌های مرغ مادر» کرد. این گله‌ها از نژادهای اصیل و خالص خارجی خریداری و در ایران پرورش داده شد و از آنها تخم‌مرغ جوجه‌کشی تهیه می‌شد.

در سال ۱۳۴۶ صنعت تولید غذای دام در ایران پا گرفت و کارخانه غذای طیور توسط وزارت کشاورزی در سعیدآباد کرج تاسیس شد و هم‌زمان با آن، کارخانه‌های بزرگ نظیر پارس، پرویمی، دانه‌داران و... در رشته تولید صنعتی غذای دام و طیور به فعالیت پرداختند.

در سال‌های ۱۳۵۰ تا ۱۳۵۴مجتمع‌های بزرگ مرغداری توسط بخش دولتی و خصوصی تاسیس شدند و شروع به فعالیت و بهره‌برداری کردند.

در سال ۱۳۵۶ برای نخستین‌بار اجداد تخمی توسط شرکت مرغک وارد ایران شد و مورد بهره‌برداری قرار گرفت و به این ترتیب قسمتی از گله‌های مرغ مادر تخمی در ایران تولید و گامی دیگر در جهت خودکفایی برداشته شد.

در سال ۱۳۶۱ تشکیلات تولید مرغ اجداد (لاین)‌ گوشتی توسط وزارت کشاورزی در بابل‌کنار مازندران شروع به فعالیت کرد. این طرح در سال ۱۳۷۰ به بهره‌برداری رسید و کشور را از نظر تولید گله‌های مرغ اجداد و مرغ مادر گوشتی خودکفا کرد.

در سال ۱۳۶۲ مجتمع پرورش مرغ اجداد گوشتی در موسسه زیاران وابسته به وزارت کشاورزی در نزدیک قزوین به‌وجود آمد و به صورت رضایت‌بخشی به فعالیت پرداخت و در سال ۱۳۷۰ تشکیلات دیگری به منظور پرورش مرغ اجداد گوشتی در تبریز به‌وجود آمد و در سال ۱۳۷۱ به بخش خصوصی نیز اجازه فعالیت در زمینه پرورش اجداد گوشتی داده شد. به طور کلی مي‌توان گفت که در سال‌های پس از انقلاب این صنعت تغییرات مهمی را تجربه کرد و با رشد ۷۰۰ درصدی همراه شد.