مهم‌ترین عوامل تأثیرگذار بر قیمت جهانی نفت خام در درجه اول عرضه و تقاضای جهانی و در درجات بعد، تحولات ژئوپلیتیکی تأثیرگذار بر عرضه و تقاضا (عمدتاً عرضه) هستند. البته در درجه سوم عواملی مانند طوفان‌ها و حوادث طبیعی و سوانح هم تأثیرات مقطعی می‌گذارند.

تقاضای جهانی نفت بیشترین تأثیر را از نرخ رشد اقتصادی می‌پذیرد (80 درصد همبستگی بین دو پارامتر وجود دارد)، که البته در این میان تأثیر نرخ رشد اقتصادی کشورهای موسوم به اقتصادهای در حال ظهور بسیار بیشتر است، چراکه این کشورها اولاً هنوز ازنظر کارایی انرژی در سطح کشورهای توسعه‌یافته قرار ندارند و ثانیاً در جوامع این کشورها هنوز نیازهای اشباع‌نشده انرژی وجود دارد که با تداوم رشد اقتصادی و افزایش درآمد سرانه، خود را بروز می‌دهد.

روند رشد اقتصادی

سازمان همکاری اقتصادی و توسعه (OECD) به‌عنوان یک مرجع معتبر در آخرین پیش‌بینی خود، برآورد از رشد اقتصادی جهان در سال 2018 میلادی را نسبت به برآوردهای قبلی خود قدری کاهش داده و نرخ رشد 3.5 درصدی را برای اقتصاد جهان پیش‌بینی کرده است که در این صورت از نرخ رشد برآوردی این سازمان برای سال 2017 یعنی نرخ 3.6 درصد قدری کمتر خواهد بود.

صندوق بین‌المللی پول (IMF) نیز در جدیدترین چشم‌انداز اقتصادی خود که در ماه اکتبر 2017 منتشرشده است برآورد از رشد اقتصادی جهان را نسبت به آخرین گزارش خود قدری بهبود داده و ارقام رشد را برای سال 2017، 3.6 و برای 2018، 3.7 پیش‌بینی کرده است که تفاوت بارزی با ارقام OECD ندارد. شاید ارقام OECD قابل‌اعتمادتر باشد چراکه در چند سال اخیر با توجه به بحرانی بودن اقتصاد جهانی، گزارش‌های IMF قدری خوش‌بینانه و در جهت تأثیرگذاری روانی مثبت بر اقتصاد جهانی بوده است. اما نکته مهم‌تر این است که هم گزارش OECD و هم IMF اذعان دارند که درحالی‌که نرخ رشد اقتصادی در کشورهای عضو OECD (شامل اروپا، ژاپن و امریکا) افزایش بیشتری خواهد داشت، نرخ رشد اقتصادهای در حال ظهور چین و روسیه که رشد تقاضای انرژی‌شان همبستگی بیشتری با رشد اقتصادی‌شان دارد، قدری کندتر خواهد شد. درهرحال به نظر می‌رسد که تأثیرگذاری نرخ رشد اقتصاد جهان بر رشد تقاضای جهانی انرژی در سال 2018 فراتر از سال 2017 نباشد.

روند عرضه، تقاضا و ذخیره‌سازی‌های نفتی

دبیرخانه سازمان اوپک در جدیدترین گزارش ماهانه خود در دسامبر 2017 برآورد خود از میزان تقاضای روزانه نفت خام در سال 2018 را نسبت به آخرین گزارش خود تغییری نداده و میزان آن را 98.12 میلیون بشکه در روز برآورد کرده است که در صورت تحقق حدود 1.51 میلیون بشکه در روز (1.56 درصد)، از تقاضای سال 2017 بیشتر خواهد بود. بر اساس پیش‌بینی آژانس بین‌المللی انرژی با توجه به سرمایه‌گذاری‌های انجام‌شده در کشورهای غیراوپک، تنها این کشورها در سال آتی حدود 1.3 میلیون بشکه افزایش تولید خواهند داشت که عمده رشد تقاضای مذکور را پاسخ‌گو خواهد بود، درحالی‌که بعضی از اعضای اوپک هم می‌توانند تولیدشان را افزایش دهند. بیشترین افزایش تولید نفت خام نیز در بین کشورهای غیراوپک، از محل نفت‌های خام‌ غیرمتعارف در امریکا و کانادا خواهد بود که تحولات تکنولوژیک هزینه‌های تولید آنها را کاهش داده است و تولید آنها بار دیگر در مسیر افزایشی قرارگرفته است. در سال 2017 نیز با تغییر مسیر قیمت جهانی نفت حدود 700 هزار بشکه در روز به تولید غیراوپک اضافه شد. علاوه بر این بر اساس گزارش ماه دسامبر دبیرخانه اوپک، تولید میعانات گازی کشورهای عضو اوپک (نوعی نفت خام بسیار سبک تلقی می‌شود) که مشمول نظام سهمیه‌بندی اوپک نیست نیز در سال 2018 حدود 200 هزار بشکه در روز افزایش خواهد یافت.

نباید فراموش کرد که بازار جهانی نفت در سال‌های 2015 و 2016 با مازاد عرضه روبه‌رو بوده است و این مازاد عرضه در سه‌ماهه‌های اول و دوم سال 2017 نیز تداوم داشته و طبعاً این مازاد عرضه جذب ذخیره‌سازی‌ها شده و سطح ذخایر راهبردی و نیز ذخایر تجاری را به‌صورت قابل‌توجهی افزایش داده است.

نمودار فوق نشان می‌دهد سطح ذخیره‌سازی‌های کشورهای صنعتی عضو OECD در سال‌های 2016 و 2017 همواره بالاتر از متوسط پنج‌ساله آن بوده است.

عوامل ژئوپلیتیکی

پیش‌بینی عوامل ژئوپلیتیکی تأثیرگذار بر قیمت جهانی نفت بسیار دشوار است، اما به‌طور اجمال می‌توان گفت که با توجه به شکست‌های سنگین داعش و تحولات بعد از برجام حرکت منطقه خاورمیانه به سمت آرامش نسبی است. علاوه بر این مشکلات بعضی از کشورهای عضو اوپک مانند لیبی و نیجریه نیز رو به کاهش است و افزایش تولید آنها انتظار می‌رود.

پیش‌بینی قیمت

طی چهار سال گذشته قیمت نفت خام روندی کاهشی داشته و بیشترین کاهش مربوط به سال 2015 بوده است. اما در سال 2017 قیمت نفت در مسیر افزایشی قرار گرفت که عمدتاً ناشی از بهبود نسبی نرخ رشد اقتصادی در سطح جهان و اقدام اوپک به کنترل تولید با همکاری بعضی از غیراوپکی‌ها و خصوصاً روسیه بود.

اقدام اوپک مازاد عرضه را که مهم‌ترین دلیل کاهش قیمت نفت در سال‌های گذشته بود کنترل کرد ولی باید توجه داشت که کاهش تولید اعضای اوپک به معنای افزایش ظرفیت مازاد تولید این کشورها است که به‌نوعی فشار پشت بازار تلقی می‌شود.

همچنین باید توجه داشت که با توسعه فناوری‌های استخراج از منابع غیرمتعارف نفت خام، اوپک قادر نخواهد بود که با کاهش تولید بیشتر قیمت نفت خام را بیش‌ازحد افزایش دهد چراکه متناسب تولید نفت غیرمتعارف افزایش می‌یابد و اقدام اوپک را خنثی می‌کند. به‌عبارت‌دیگر بخشی از تنظیم بازار از کنترل اوپک خارج‌شده و در کنترل غیرمتعارف‌ها قرارگرفته است.

با همه این اوصاف نمی‌توان قیمت‌های خیلی بالا را انتظار داشت.

متوسط پیش‌بینی سیزده مرجع معتبر که در جدول فوق آمده است دامنه بین حداقل 45 تا حداکثر حدود 61 دلار را برای قیمت نفت خام برنت دریای شمال برای سال 2018 پیش‌بینی می‌کند و متوسط برآوردها حدود 53 دلار است. جالب است دامنه اختلاف برآورد این مراجع از حدود 40 دلار در برآوردهای ابتدای سال به کمتر از 6 دلار برای سال 2017 و به حدود 16 دلار برای سال 2018 کاهش‌یافته است که اطمینان بیشتری را ایجاد می‌کند.

اداره اطلاعات انرژی امریکا نیز در جدیدترین چشم‌انداز کوتاه‌مدت انرژی خود که در اکتبر 2017 منتشرشده است متوسط قیمت 52 دلار را برای سال 2017 و متوسط 54 دلار در بشکه را برای سال 2018 برای نفت خام برنت دریای شمال پیش‌بینی کرده است که البته قدری خوش‌بینانه به نظر می‌رسد.

وضعیت قیمت در بازار آتی‌ها

قیمت معادلات آتی نفت خام در بازارهای بورس منعکس‌کننده انتظارات بازیگران و عوامل بازار از قیمت‌های آینده نفت خام است. در هفته‌های پایانی سال 2017 بازار آتی‌ها در وضعیت پیش‌بهین قرار داشته است، به این معنا که معاملات نفت خام برای تحویل در ماه‌های آینده پایین‌تر از قیمت روز و ماه‌های نزدیک است.

نمودار فوق وضعیت معاملات در بازار بورس آیس لندن را نشان می‌دهد. بنابراین قیمت‌های قدری بالاتر در معاملات روزانه هفته‌های آخر سال میلادی نباید ما را دچار اشتباه کند. ضمن اینکه درروند سال‌های اخیر قیمت‌های ماه‌های پایانی سال قدری افزایش داشته است.

نتیجه‌گیری و جمع‌بندی

با توجه به مجموعه آنچه ذکر شد، وضعیت اقتصادی و وضعیت انرژی‌های جایگزین و روند عرضه و تقاضای نفت خام، پتانسیلی را برای افزایش قیمت جهانی نفت پدید نمی‌آورد. و حتی در غیاب مسائل ژئوپلیتیکی، پتانسیل تزلزل قیمت نیز وجود خواهد داشت. بنابراین متوسط قیمت 53 دلار برای نفت برنت قابل تحقق به نظر می‌رسد و با این وصف با توجه به اینکه قیمت سبد اوپک بین 2 تا 3 دلار در هر بشکه پایین‌تر از برنت و قیمت نفت خام ایران نیز 1 تا 1.5 دلار کمتر از سبد اوپک است در نظر گرفتن قیمت 48 دلار تا حداکثر 49 دلار در بشکه برای متوسط قیمت نفت خام صادراتی ایران در سال 1397 منطقی و قابل تحقق به نظر می‌رسد.

 منابع

• Oil Market Report 2017; Analyses and Forecasts to 2022; IEA/OECD
• World Oil Outlook 2016: OPEC
• OPEC Monthly Oil Market Report – October 2017, Decmber 2017,
• Short-Term Energy Outlook (STEO) - October 2017; EIA
• World Economic Outlook- October 2017; IMF
• بولتن‌های ماهانه تحولات بازارهای نفت و گاز؛ موسسه مطالعات بین‌المللی انرژی.