میدوریگوکا یکی از حومه‌های شهر کوبه ژاپن است که تمام خانه‌هایش را یک شرکت و در یک کارخانه ساخته است. وقتی این خانه‌ها توسط شرکت دایوا ساخته می‌شد، همه می‌دانستند که قرار نیست کسی تا ابد در آنها زندگی کند. دایوا یکی از بزرگ‌ترین سازندگان خانه‌های پیش‌ساخته در ژاپن است و شهر میدوریگوکا را در دهه ۱۹۶۰ میلادی ساخت. در آن زمان، بازار مسکن در ژاپنِ دوران پس از جنگ جهانی دوم در اوج خود به سر می‌برد و شهری که دایوا ساخت نیز بی‌شباهت به خانه‌هایی در حومه شهرها در جهان غرب نبود. اما حالا اکثر این خانه‌ها دیگر وجود ندارند چون عمر مفید خانه در بسیاری از نقاط ژاپن زیر 30 سال است.

موضوع به نظر بسیاری از مردم دنیا عجیب می‌آید، اما در بسیاری از مناطق ژاپن وقتی کسی می‌میرد یا از خانه‌ای نقل مکان می‌کند، آن خانه را خراب می‌کنند. بسیاری از خانه‌ها ارزش دوباره‌فروختن را ندارند و تنها زمینشان ارزش دارد.

این مسئله دلایل مختلفی دارد. اول اینکه بسیاری از خانه‌ها در قرن بیستم در دوران پس از جنگ ساخته شدند و سرعت ساخت آن‌قدر بالا بود که استاندارد مورد نظر ژاپنی‌ها در آن رعایت نشده بود. نکته مهم بعدی این بود که همواره خانه‌ها در ژاپن باید برای مقابله با زلزله ایمن‌سازی شوند و این مسئله در مورد بسیاری از خانه‌های قدیمی ژاپنی امکان‌پذیر نبوده است. تغییر مداوم قوانین ایمن‌سازی خانه‌ها در ژاپن نیز این مسئله را پیچیده‌تر کرده است.

در همان شهر کوچک میدوریگوکا، حتی خانه‌هایی که در دهه‌های ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ ساخته شده‌اند نیز عمرشان رو به اتمام است. اما حالا روند جدیدی در ژاپن به راه افتاده که علاوه بر بازسازی خانه‌ها، آنها را ایمن‌تر و مدرن نیز می‌کند. ژاپنی‌ها به این خانه‌ها نام «خانه دست‌دوم» داده‌اند. حالا در بسیاری از مناطق بزرگ شهری - از توکیو و اوزاکا گرفته تا حومه‌های کوچک- بازار خانه‌های دست‌دوم داغ شده است. کارشناسان می‌گویند این نشان‌دهنده تغییری بزرگ در آینده شهرها در ژاپن است و دلایل مختلفی نیز دارد.

از یک سو، مسئله رشد منفی جمعیت ژاپن مطرح است که انتظار می‌رود تا سال ۲۰۶۵، جمعیت این کشور را از ۱۲۷ میلیون نفر به ۸۸ میلیون نفر کاهش بدهد. مسئله دیگر نیز جمعیت مسن ژاپن است. تا بیست سال آینده، سن یک‌سوم از مردم ژاپن ۶۵ سال یا بیشتر خواهد بود. هرچه جمعیت کمتر می‌شود و سنش بالاتر می‌رود، بیشتر هم به سمت مناطق شهری تمایل پیدا می‌کند و با این ترتیب، خانه‌های زیادی در حومه‌ها و مناطق روستایی خالی می‌مانند. بنا بر آمار موسسه تحقیقاتی نومورا، نرخ خالی‌بودن خانه در ژاپن در حال حاضر ۱۳ درصد است و تا سال ۲۰۳۳ نیز به بالای 30 درصد خواهد رسید.

این وضعیت در کنار رکودی که اقتصاد ژاپن دچارش است، این کشور را به این سمت سوق می‌دهد که ساخت خانه‌های جدید به‌صرفه نخواهد بود.

ژاپنی‌های جوان چه می‌خواهند؟

شرایط جوانان در جامعه ژاپن هم روی گزینه‌های موجود در بازار مسکن این کشور تاثیر زیادی گذاشته است. جوانان ژاپنی به شدت کار می‌کنند اما درآمد خیلی بالایی ندارند و ترجیح می‌دهند پول‌های خود را پس‌انداز کنند. زندگی در خانه‌های دست‌دوم دقیقا این فرصت را به آنها می‌دهد. مثلا در منطقه حومه‌ای تاکاتسوکی که بین دو شهر کیوتو و اوزاکا قرار دارد، اکثر جوانان در خانه‌های بازسازی‌شده زندگی می‌کنند. خیلی‌ها هم برای تامین هزینه مراقبت از والدین سالمند خود به دنبال گزینه‌های مسکن ارزان‌تر هستند و زندگی در خانه بازسازی‌شده را ترجیح می‌دهند. اما نکته جالب این است که اتباع خارجی ساکن در ژاپن هم حالا خانه‌های قدیمی و بازسازی‌شده را برای زندگی ترجیح می‌دهند.

این شرایط باعث شده که شرکت‌های زیادی برای بازسازی خانه‌های قدیمی وارد میدان شوند. مدرن‌بودن جامعه ژاپن در بسیاری از شهرها به این معنی است که باید گزینه‌های مدرنی نیز از دل پروژه‌های بازسازی ساختمان‌های قدیمی بیرون بیاید تا بخشی از جمعیت این کشور را راضی نگه دارد. در این راستا، برخی شرکت‌های ژاپنی سعی کرده‌اند از مسکن متعارف فراتر بروند و گزینه‌های جدیدتری را روی میز بگذارند. این شرکت‌ها آپارتمان‌های قدیمی یا خوابگاه‌های شرکتی و دانشگاهی را می‌خرند و آنها را به فضاهای مشترک کار تبدیل می‌کنند. در چنین ساختمان‌هایی، اجاره پایین‌تر از حد معمول است و در عین حال امکاناتی برای مستاجران وجود دارد که در ساختمان‌های مجزا وجود ندارد.

مهندسی جامعه هم در کار است

در میانه تغییرات شدید جمعیتی در ژاپن، مقامات شهری هم به نوعی مهندسی اجتماعی توجه نشان داده‌اند و روی بازسازی ساختمان‌های مسکونی نیمه‌بلند و بلند در شهرها متمرکز شده‌اند. این ساختمان‌ها مشخصه رویکردی هستند که در دهه ۱۹۶۰ و اوایل دهه ۱۹۷۰ در شهرهای ژاپن دنبال می‌شد. برای احیای زندگی در این ساختمان‌ها، حالا روش‌های مختلفی از سوی مقامات شهری به کار گرفته می‌شود. مثلا برای اینکه خانواده‌های بچه‌دار به اقامت در این خانه‌ها ترغیب شوند، درخواست‌های آنها نسبت به بقیه جمعیت شهری در اولویت قرار داده می‌شود. همچنین افرادی که می‌خواهند برای نزدیکی به والدین سالمند خود در محله‌های خاصی زندگی کنند، می‌توانند برای اقامت در آپارتمان‌های بازسازی‌شده مذکور درخواست بدهند. هیرویوکی ابینا، مدیر برنامه‌ریزی و مسکن در دفتر توسعه شهری ژاپن در این خصوص می‌گوید: «تمام این تلاش‌ها را صورت می‌دهیم تا با جامعه‌ای که رو به سالمند شدن دارد، مواجهه درستی داشته باشیم.»

اما این آپارتمان‌ها مشکل دیگری هم داشته‌اند که به خالی ماندن و عدم رسیدگی به آنها منجر می‌شده است. این ساختمان‌ها از قبل توسط انجمن‌های مستاجران اداره می‌شد و وقتی مستاجران سالمند از دنیا می‌رفتند، پول کمتری برای نگهداری ساختمان و به خصوص تجهیز مجدد آن در برابر زلزله وجود داشت. سالمند شدن جامعه درنهایت باعث شد که این روش به روشی ناکارآمد برای حفظ ساختمان‌ها تبدیل شود. حالا مقامات دولتی ژاپن به دنبال این هستند که جوانان ژاپنی را به زندگی در این ساختمان‌ها ترغیب کنند.

یکی از رویکردهای موفق در این راستا، همکاری با شرکت موجی بوده که به طراحی‌های مینیمالیستی شهرت دارد. این برند ژاپنی که در سطح دنیا شهرت دارد در داخل ژاپن هم فعالیت گسترده‌ای دارد و به خصوص شهرنشینان از محصولات و طراحی‌هایش استفاده می‌کنند. حالا موجی وارد همکاری با اداره نوسازی شهری در ژاپن شده و دارد واحدهای مسکونی مختلفی را با طراحی و دکور کاملا جدید بازسازی می‌کند. هدف از انجام این کار، جذب جمعیت جوان ژاپن است و رویکردی نیز که دنبال شده، برداشتن دیوارها، برداشتن کابینت‌ها و قرار دادن فضاهای قفسه‌مانند به‌جای آنهاست که هردو باعث باز شدن فضا می‌شوند. همچنین در داخل خانه، فضا برای نگهداری دوچرخه ایجاد می‌شود که مورد توجه بسیاری از جمعیت جوان ژاپن قرار دارد.

کوجی کاواچی مدیر فضاهای مسکونی موجی معتقد است که آینده خانه‌های ژاپن با آنچه که قبلا در فضاهای داخلی ارزش محسوب می‌شد، تفاوت زیادی دارد: «پیش‌تر فضاها به شدت پارتیشن‌بندی و کابینت‌بندی می‌شد و اتاق‌های کوچک در نظر گرفته می‌شد و فضا به شدت کوچک می‌شد. اما آنچه که جوانان امروزی می‌خواهند چیز دیگری است. به همین دلیل هم تمام دکورهای اضافی از دیوارها و سقف‌ها برداشته می‌شود و فقط فضاهای سفید خالی و نیز کف چوبی باقی می‌ماند.»

 بنا بر اعلام موجی، خانه‌هایی که به این شکل بازسازی می‌شوند بین پنج تا هفت برابر طرفدار دارند و خیلی‌ها خواهان زندگی در آنها هستند. همچنین بنا بر اعلام اداره نوسازی ژاپن، ۷۵۰ هزار واحد مسکونی در نوبت برای انجام بازسازی‌ها به شیوه موجی قرار دارند.

همچنان که جمعیت ژاپن کم می‌شود و محل زندگی خود را نیز تغییر می‌دهد، تقاضا برای فضای مسکونی نیز تغییر می‌کند و نامشخص‌تر می‌شود. به همین جهت بوده که بسیاری از شهرهای کوچک و نیمه‌کوچک در ژاپن حالا دچار افت شده‌اند. مثلا شهر کوچک کیتاکیوشو با قطار تنها یک ساعت با فوکواکا - پایتخت استارت‌آپ‌ها در ژاپن- فاصله دارد. فوکواکا شهر مهمی است چون هم پنجمین شهر بزرگ ژاپن است و هم به دلیل مشوق‌های مالیاتی و قوانین مهاجرتی برای نیروی کار خارجی، طرفداران زیادی پیدا کرده است. به همین منوال، انتظار می‌رود پتانسیل جذب افراد برای زندگی در شهری نزدیک به آن (مثل کیتاکیوشو) نیز بالا باشد. اما کیتاکیوشو شاهد کاهش ۱.۵ درصدی رشد جمعیت خود بوده است.

این شهر که سابقه صنعتی‌بودن داشته و حالا دچار زوال شده نیز جزو شهرهایی است که در برنامه‌های نوسازی ژاپن مورد توجه قرار دارد. بر این اساس، بسیاری از فضاهای خالی بزرگ - مثل کارخانه‌های متروک- به فضاهای باز و مشترکی برای استفاده‌های مختلف تبدیل شده‌اند و به این ترتیب اجاره داده می‌شوند. از آن جمله می‌توان به دفاتر کار مشترک اشاره کرد که به خصوص برای افرادی مثل طراحان گرافیک و طراحان بازی‌های ویدئویی بسیار مفید واقع می‌شود و گزینه ارزان‌تری را برای اجاره دفتر کار در اختیار آنها می‌گذارد.

پتانسیل شهرهای کوچک و نه‌چندان دورافتاده در ژاپن آن‌قدر بالاست که برنامه‌های گسترده‌ای برای بازسازی و استفاده جدید از ساختمان‌های خالی‌مانده در آنها در جریان است و حتی دوره‌هایی نیز برای آموزش معماران، طراحان داخلی و صاحبان کسب و کار برگزار می‌شود تا این روش به شکل محلی مورد توجه قرار بگیرد. فارغ‌التحصیلان این دوره‌ها سپس پیشنهادهایی برای استفاده از فضاهای خالی‌مانده به هتل‌ها، کافه‌ها و کسب و کارهای مختلف ارائه می‌دهند و پروژه‌های بازسازی به این ترتیب آغاز می‌شوند. در برخی مناطق، صندوق‌هایی نیز از سوی انجمن‌های صاحبان کسب و کار ایجاد شده تا محلات یا خیابان‌های خاصی در این شهرها نیز نوسازی شوند و جمعیت جوان بیشتری را برای استفاده از ساختمان‌های بازسازی‌شده در این محلات جذب کند. این روش تقریبا به نوعی احیای شهری منتهی شده است و آینده بسیاری از شهرهای کوچک ژاپن را تشکیل می‌دهد.