۱.قطر را بهتر بشناسیم

قطر در منطقه خلیج فارس و در همسایگی آبی ایران قرار دارد و در سال‌های اخیر موضوع مباحثات دیپلماتیک و تجاری زیادی بوده است.

نزدیکی جغرافیایی ایران و قطر و نیز وجود ذخایر گاز مشترک بین آنها به این معنی بوده که دو کشور مناسبات خود را در درجات مختلف طی سالیان حفظ کرده‌اند. اما در ماه‌های اخیر و به دنبال بروز بحران دیپلماتیک قطر با کشورهای عربی همسایه‌اش، نقش ایران در مناسبات با قطر به وضوح افزایش یافته است. این مسئله به خصوص از این جهت اهمیت دارد که عربستان سعودی به عنوان طراح تحریم‌های اخیر علیه قطر، خواهان قطع مناسبات این کشور با ایران نیز هست.

قطر از آغاز تا امروز

تا پیش از قرون هیجدهم و نوزدهم میلادی، قطر منطقه‌ای که قبایل صحرانورد را در خود جا داده، شناخته می‌شده است. این منطقه از لحاظ تجاری تنها در حوزه تجارت مروارید و نیز غذاهای دریایی فعال بود. در قرن نوزدهم، خاندان آل‌ثانی که قدرتمندترین قبیله در این منطقه بود، به تدریج اتحادی را با انگلیس تشکیل داد تا رقبای خود را شکست دهد. این وضع تا قرن بیستم و در تقابل با امپراتوری عثمانی نیز ادامه یافت. درواقع حکمرانی خاندان آل‌ثانی در قطر با تحت‌الحمایگی انگلیس انجام می‌شد؛ تا اینکه در سال ۱۹۷۱ میلادی قطر استقلال یافت و کنترل سیاست خارجی خود را به دست گرفت. از آن زمان تاکنون، قطر به تدریج نفوذ منطقه‌ای خود را بیشتر و ثروت حاصل از ذخایر نفت و گاز این کشور نیز پایه‌های این هدف را تقویت کرده است.

مهم‌ترین تحول سیاسی قطر در سال‌های اخیر، بحران دیپلماتیکی بوده است که در ماه ژوئن سال جاری میلادی رخ داد و بر مبنای آن، گروهی از کشورهای عربی به رهبری عربستان سعودی، قطر را تحت تحریم دیپلماتیک و تجاری قرار دادند. برخی از کشورهای حامی موضع عربستان سعودی در این خصوص، امارات متحده عربی، مصر و بحرین هستند. آنها قطر را را به حمایت از تروریسم متهم کردند و سفرای خود را از این کشور فراخواندند و مرزهای زمینی، هوایی و دریایی خود با قطر را بستند. در مقابل، قطر این اتهامات را رد و کشورهای تحریم‌کننده را متهم کرده که خواهان نقض حاکمیت ملی و استقلال این کشور هستند. این بحران همچنان ادامه دارد و قطر با همکاری کشورهایی مثل ایران و ترکیه در منطقه توانسته خود را در موقعیت تحریم حفظ کند.

ثروت در قطر

قطر یکی از کشورهایی است که بالاترین سرانه تولید ناخالص داخلی جهان را دارند و این مدیون ذخایر بزرگ نفت و گاز این کشور و نیز سرمایه‌گذاری‌های گسترده و متنوع در دهه‌های اخیر بوده است. سرانه تولید ناخالص داخلی قطر در سال ۲۰۱۶ بیش از ۱۲۹ هزار دلار بود. در مقام بعدی این رتبه‌بندی در سال ۲۰۱۶، لوکزامبورگ قرار داشت که سرانه تولید ناخالص داخلی‌اش ۲۰ هزار دلار کمتر از قطر بود.

ذخایر گاز و نفت قطر امروزه اقتصاد این کشور را تحت اختیار خود دارند اما همین ذخایر در اواسط دهه ۱۹۹۰ برای این کشور دردسرساز شده بودند؛ چون درآمد اصلی آنها به افرادی از خاندان حاکم می‌رسید که اصولا ساکن اروپا بودند و بنابراین چنین درآمدهای عظیمی در رشد اقتصاد قطر تاثیر زیادی نداشتند. اما از سال ۱۹۹۵ تاکنون، اوضاع قطر رو به تغییر گذاشته است. در این سال، حمد بن خلیفه آل‌ثانی علیه پدرش کودتا کرد و قدرت را به دست گرفت و از آن پس، تحولات سیاسی و نیز سرمایه‌گذاری در این کشور مورد توجه قرار گرفت. قطر همچنین سعی کرد نفوذ خود را در منطقه به تدریج بالا ببرد و به خصوص در سال‌‌های آینده در همین راه از تاسیس شبکه الجزیره سود زیادی برد. حمد در سال ۲۰۰۳ قدرت را به پسرش تمیم بن حمد آل‌ثانی منتقل کرد که امیر فعلی قطر است. این انتقال آرام قدرت در میان کشورهای عربی حوزه خلیج فارس کمیاب بوده است. امیر قطر به برقراری رفاه و بهبود خدمات درمانی در میان مردم این کشور توجه نشان داده است و به نظر می‌رسد که این رفاه باعث شده این کشور دستخوش ناآرامی‌هایی که در برخی کشورهای عربی دیگر رخ داد، نشود.

مردمان قطر

جمعیت قطر 2 میلیون و 300 هزار نفر است و ۶۷ درصد از مردم آن مسلمان هستند. اما ادیانی مثل هندوئیسم و مسیحیت نیز به دلیل وجود تعداد زیادی نیروی کار خارجی (به خصوص از کشورهای آسیای جنوب شرقی) در این کشور حضور پررنگی دارند و  هریک تقریبا ۱۷ درصد از دین ساکنان قطر را تشکیل داده‌اند. در قطر، جمعیت غیرشهری تقریبا وجود ندارد و 99.5 درصد از جمعیت در مناطق شهری زندگی می‌کنند. دوحه پایتخت قطر است و در شرق این کشور واقع شده و اکثر ساکنان قطر را در خود جا داده است.

نکته دیگر درباره جمعیت قطر این است که تعداد زنان نسبت به مردان در این کشور به شدت پایین است. در جمعیت 2.5 میلیون نفری قطر تنها ۷۰۰ هزار زن وجود دارند. علت این عدم تعادل، تعداد زیاد مهاجران کاری است که اکثرا مرد و جوان هستند. سرازیر شدن این جمعیت کار به قطر به خصوص از سال ۲۰۰۳ به بعد افزایش یافته است؛ به طوری که جمعیت این کشور از ۷۰۰ هزار نفر در سال ۲۰۰۳ به 2.5 میلیون نفر در سال ۲۰۱۶ رسید.

شبکه الجزیره و سیاست خارجی قطر

یکی از مشخصه‌هایی که قطر با آن در سطح دنیا شناخته می‌شود شبکه ماهواره‌ای الجزیره است. در سال ۱۹۹۶ قطر قوانین محدودکننده در عرصه رسانه‌ها را تغییر داد و به دنبال آن، شبکه تلویزیونی ماهواره‌ای الجزیره توسط یکی از اعضای خاندان حاکم تاسیس شد. این شبکه در میان کشورهای عربی خاورمیانه اقبال پیدا کرد و در سال ۲۰۰۱ نیز به دلیل پخش مصاحبه‌ها و سخنرانی‌های اسامه بن‌لادن توجه جهانی را به خود جلب کرد. این شبکه به تدریج نفوذ منطقه‌ای زیادی پیدا کرد، تا این حد که در مسائلی مثل حضور اخوان‌المسلمین در قدرت در مصر مواضع مشخصی اتخاذ کرد. یکی از مسائلی که کشورهای تحریم‌کننده قطر هم به شدت روی آن پافشاری کرده‌اند، تعطیلی این شبکه بوده است. قطر در عرصه سیاست خارجی در سال‌های اخیر سعی کرده راه مخصوص به خود را داشته باشد و این مسئله در سیاست خارجی این کشور در قبال کشورهایی مثل ایران، عربستان سعودی، مصر، فلسطین، سوریه و یمن خود را نشان داده است. درواقع قطر در مقایسه با سایر کشورهای عربی شورای همکاری خلیج فارس سیاست خارجی مستقل‌تری داشته است.

اقتصاد قطر

نفت و گاز موتورهای اصلی اقتصاد قطر به شمار می‌آیند و منبع اصلی درآمد دولت هستند. قطر دارنده سومین ذخایر بزرگ گاز طبیعی دنیا است و دومین صادرکننده بزرگ گاز طبیعی در جهان به شمار می‌رود. طبیعتا این منابع به رشد فزاینده اقتصاد قطر و نیز سطح بالای درآمد سرانه در این کشور منتهی شده‌اند. البته دولت قطر با تداوم پایین‌ماندن قیمت نفت، با دردسرهایی در سال‌های اخیر مواجه شده و در سال ۲۰۱۶ کسری بودجه ۱۲ میلیارد دلاری داشته که بالغ بر 7.8 درصد از تولید ناخالص داخلی این کشور می‌شده است.

به گفته کارشناسان، ‌وابستگی شدید قطر به منابع نفت و گاز طبیعی احتمالا در آینده نزدیک نیز تداوم خواهد داشت. ذخایر گاز طبیعی این کشور بیش از ۲۵ تریلیون متر مکعب است که ۱۳ درصد از کل ذخایر جهان را تشکیل می‌دهد و در میان کشورهای دنیا، رتبه سوم را از این بابت به قطر داده است. ذخایر نفت این کشور نیز بالای ۲۵ میلیارد بشکه است و به این کشور اجازه می‌دهد که تا ۵۶ سال دیگر به استخراج و درآمدزایی از آن ادامه دهد. به رغم غلبه بخش نفت و گاز در اقتصاد قطر، این کشور در تقویت بخش غیرنفتی خود نیز موفقیت کسب کرده و انتظار می‌رود که سهم این بخش در تولید ناخالص داخلی قطر افزایش بیابد. اما به هر حال نفت و گاز همچنان بخش اعظم صادرات قطر را تشکیل می‌دهد.

یکی از بخش‌های مهم غیرنفتی که در اقتصاد قطر رونق داشته، بخش ساخت و ساز است که نیروی کار خارجی زیادی را نیز جذب کرده است. این موضوع به خصوص به دلیل برگزاری رقابت‌های جام جهانی به میزبانی قطر در سال ۲۰۲۲، اهمیت دارد. بعد از آنکه قطر موفق شد میزبانی جام جهانی ۲۰۲۰ را به خود اختصاص دهد، برنامه‌های زیادی برای گسترش زیرساخت‌ها، جاده‌سازی، حمل و نقل، بندرسازی و استادیوم‌سازی آغاز شد که هم‌زمان انتقادات بین‌المللی را نیز در خصوص شرایط کاری کارگران این پروژه‌ها به همراه داشت.

بخش‌های فعال صنعتی دیگر در قطر را نیز می‌توان تولید کود و مواد شیمیایی، سیمان و تعمیر کشتی دانست. در عین حال، تنوع‌بخشی در عرصه صنعت توسط قطر از راه‌های مختلفی دنبال شده است. به طور معمول، شرکت‌های بزرگی در قطر فعال هستند که مالکیت آنها هم داخلی و هم خارجی است. مثلا بخش اعظم شرکت پتروشیمی قطر در اختیار یک هلدینگ دولتی است ولی یک شرکت فرانسوی هم در آن سهم کوچکی دارد.

تجارت نیز در اقتصاد قطر اهمیت زیادی دارد و ارزش مجموع صادرات و واردات این کشور بالغ بر ۹۱ درصد از تولید ناخالص داخلی آن می‌شود. سرمایه‌گذاری خارجی در قطر در برخی حوزه‌ها دارای محدودیت‌هایی است و بخش دولتی در آنها دست بالا را دارد. بخش بانکی قطر باثبات و رقابتی است و قوانین سرمایه‌گذاری نیز در حال تغییر بوده‌اند تا سرمایه‌های خارجی بیشتری جذب شود. بانک مرکزی قطر در سال ۱۹۹۳ تاسیس شده و بانک‌های مختلف تجاری، توسعه‌ای و اسلامی نیز در این کشور فعال‌اند اما برخی بانک‌های خارجی نیز در قطر مجوز فعالیت دارند. بر اساس آمار سال ۲۰۱۶، نرخ بیکاری در قطر 0.7 است و نرخ تورم نیز 2.7 درصد بوده است.

۲.دورنمای رشد اقتصادی قطر از دید بانک جهانی

بانک جهانی در گزارش اکتبر ۲۰۱۷ خود درباره قطر نوشت: دورنمای رشد اقتصادی قطر به دلیل بحران تجاری و دیپلماتیک با همسایگان عربی این کشور دستخوش تغییراتی شده است. البته زیرساخت‌های قوی و تداوم فزاینده درآمدهای نفت و گاز باعث شده‌اند که قطر از بابت تحریم‌ها زمین نخورد. با وجود این، پیش‌بینی می‌شود که رشد اقتصادی قطر در سال جاری میلادی 0.2 درصد کاهش یابد و از 2.2 درصد در سال ۲۰۱۶ به ۲ درصد در سال ۲۰۱۷ برسد.

آن دسته از کشورهای عربی که قطر را تحریم کرده‌اند -‌ به خصوص عربستان سعودی، بحرین، امارات متحده عربی و مصر- سهم کوچکی از بازار مقصد صادرات قطر را تشکیل می‌دادند و غیبتشان در گردش مالی و سرمایه‌گذاری مستقیم نیز قطر را فلج نکرده است. با وجود این، وقتی که بحران آغاز شد قطر دچار کاهش شدید در واردات شد. این مسئله در برخی حوزه‌ها مثل مواد غذایی اهمیت بیشتری داشت و قطر وادار به تنوع‌بخشیدن به منابع واردات خود در میان کشورهای همسایه شد.

از سوی دیگر، بحران دیپلماتیک و تجاری باعث شده که رویکرد سرمایه‌گذاران به قطر دستخوش تغییر منفی شود. حتی در پایان ماه آگوست امسال، بازار بورس قطر هم افت ۱۱ درصدی را در مقایسه با پایان ماه ژوئن نشان داد. همچنین موسسات رتبه‌بندی اعتباری از جمله فیچ، رتبه اعتباری قطر را به دلیل بی‌ثباتی در چشم‌انداز آینده اقتصادی کاهش دادند.

در این میان، قطر تلاش زیادی کرده که خود را با اوضاع جدید تطبیق دهد. مثلا این کشور در ماه سپتامبر بندر 7.4 میلیارد دلاری حمد را افتتاح کرد که یک راه جایگزین تجاری برای این کشور محسوب می‌شود. از همه مهم‌تر اینکه قطر توانسته درآمدهای خود را از بخش نفت و گاز همچنان حفظ کند و بنابراین ثبات درآمدی و مالی آن ادامه دارد.

۳.مشوق‌های سرمایه‌گذاری در قطر

قطر به طور کلی مشوق سرمایه‌گذاری خارجی است. در اکتبر ۲۰۱۶ قانونی در این کشور تصویب شد که بر اساس آن، افراد غیرقطری می‌توانند تا ۱۰۰ درصد سرمایه‌ پروژه‌های اقتصادی در همه حوزه‌ها را تامین کنند فقط به این شرط که کارگزار قطری داشته باشند. اما در زمینه مالکیت، اصولا خارجی‌ها می‌توانند تا ۴۹ درصد مالکیت شرکت‌های محلی را در دست داشته باشند، مگر در بخش‌هایی خاص که با دریافت مجوز دولتی می‌توانند مالکیت ۱۰۰ درصد هم داشته باشند. این حوزه‌ها عبارت‌اند از: کشاورزی، صنعت، بهداشت، آموزش، توریسم، بهره‌برداری و توسعه منابع طبیعی.

طبق قانون، دولت قطر موقعی اجازه مالکیت بالای ۴۹ درصد را به خارجی‌ها می‌دهد که ۱) از مواد خام و محصولات محلی استفاده کنند؛ ۲) از تکنولوژی‌های پیشرفته برای تولید محصولاتی جدید بهره بگیرند؛ و ۳) تکنولوژی‌ها و دانشی را به قطر بیاورند که باعث توسعه منابع انسانی این کشور شود.

شرکت‌های خارجی برای سرمایه‌گذاری در بخش‌های بانک و بیمه این کشور باید مجوز دولتی بگیرند. سرمایه‌گذاری خارجی در دیگر حوزه‌های مالی و مسکن قطر مجاز نیست.

عوارض واردات روی اکثر محصولات غذایی پروسس‌شده ۵ درصد است. واردات دام زنده، میوه و سبزی تازه، غذای دریایی، غلات، آرد، چای، شکر، ادویه و بذر گیاهان مشمول معافیت گمرکی است. صادرات هرچیزی به قطر آزاد است به‌جز سلاح و تجهیزات امنیتی بدون مجوز.

۴.آیا تجارت با قطر دشوار است؟

بانک جهانی در تازه‌ترین رتبه‌بندی خود (مربوط به سال ۲۰۱۸) قطر را به لحاظ آسانی بازرگانی و راه‌اندازی کسب و کار تازه، در رده ۸۳ از ۱۹۰ قرار داده است.  

۵.فرصت‌های سرمایه‌گذاری در قطر

در کدام حوزه‌ها سرمایه‌گذاری کنیم؟

در قطر می‌توانید هم سرمایه‌گذاری سنگین انجام دهید و هم کسب‌وکار کوچک راه بیندازید، اما این دو شکل سرمایه‌گذاری در هر حوزه متفاوتی جواب می‌دهند.

*سرمایه‌گذاری سنگین در قطر

بهترین فرصت‌های سرمایه‌گذاری‌های بزرگ در قطر در تازه‌ترین گزارش وزارت بازرگانی امریکا در این حوزه‌ها هستند: زیرساخت‌ها، فناوری اطلاعات و ارتباطات، تولیدات غذایی، بهداشت و درمان، هواپیمایی و صنایع دفاعی. طبق برآوردها دولت قطر در سال ۲۰۱۷ حدود 12.83 میلیارد دلار قرارداد با شرکت‌های مختلف داخلی و خارجی امضا کرد. در سال ۲۰۱۷ حدود ۱۲ درصد هزینه‌های دولتی در حوزه بهداشت و درمان، ۱۰ درصد در آموزش و ۲۱ درصد در زیرساخت‌ها بوده است.

 زیرساخت‌ها: فرصت‌های این بازار در میان‌مدت مربوط به توسعه بنادر تازه، پروژه‌های سنگین زیربنایی و همچنین جام‌جهانی ۲۰۲۲ قطر است.

فناوری اطلاعات و ارتباطات: در این حوزه قطر در مارس ۲۰۱۷ برنامه «اسمارت نیشن» را رونمایی کرد که بر اساس آن بیش از 1.5 میلیارد دلار هزینه خواهد شد تا دوحه به یکی از آنلاین‌ترین شهرهای دنیا مبدل شود. شهری که تمام بخش‌هایش به صورت دیجیتال به هم متصل است. سرمایه‌گذاری در حوزه‌های ورزشی، بهداشت و درمان، حمل و نقل، و محیط‌زیست از بخش‌های این برنامه خواهد بود.

تولیدات غذایی: فقط ۷ درصد مواد غذایی مصرفی مردم قطر در این کشور تولید می‌شود. قطر بیشتر از ۹۰ درصد غذای خود را وارد می‌کند.

بهداشت و درمان: قطر در طول دهه اخیر رشد بسیار سریعی را تجربه کرده و این باعث افزایش بیماری‌های مربوط به تغییر در سبک زندگی مردم شده است. دولت قطر قصد دارد تا سال ۲۰۲۰ بودجه بخش بهداشت و درمان خود را دو برابر کند و به ۸.۸ میلیارد دلار برساند. ساخت بیمارستان‌های تازه یکی از مهم‌ترین اهداف دولت در این حوزه است.

هواپیمایی و دفاع: قطر به دنبال نوسازی ارتش خود و همچنین تقویت و گسترش خط هوایی ملی این کشور است. فرصت‌های این بازار در حوزه تجهیزات دفاع هوایی و تجهیز ناوگان زمینی هم بالاست.

*سرمایه‌گذاری سبک در قطر

قطر را یکی از مناسب‌ترین کشورها برای راه‌انداختن کسب‌وکار کوچک (Small Business) می‌دانند. اگر به دنبال سرمایه‌گذاری کم‌هزینه‌تر و کم‌ریسک‌تر در این کشور هستید این حوزه‌ها مناسب به نظر می‌رسند:

 ۱- تولید مصالح ساختمانی

قطر کشوری به سرعت در حال رشد است و ایجاد ساختمان و زیرساخت‌ها لحظه‌ای در آنجا متوقف نمی‌شود. به همین خاطر صادرات مصالح ساختمانی جزو سرمایه‌گذاری‌های کم‌خطر در این حوزه است.

 ۲- مغازه رخت‌شویی، خشک‌شویی

این کسب و کاری است که در قطر همیشه جواب می‌دهد! قطری‌ها کمتر در خانه لباس می‌شویند و اکثرا مشتری این سرویس‌ها هستند. راه‌انداختن کسب‌وکار در این حوزه بسیار آسان است و نیاز به دانش و سرمایه خاصی ندارد.

 ۳- آی‌تی

افراد متخصص در حوزه آی‌تی در قطر زیاد نیستند و در این حوزه فرصت بسیار خوبی برای متخصصان خارجی وجود دارد.

 ۴- کارواش

راه‌انداختن کارواش هم مثل خشک‌شویی جواب می‌دهد چون قطری‌ها وقت و حوصله ماشین‌ شستن ندارند.

 ۵- باشگاه ورزشی

قطری‌ها در طول سال‌های اخیر بیشتر نگران سلامتی و تناسب بدنی خود شده‌اند و به این علت باشگاه‌های ورزشی کنونی در این کشور جواب‌گوی تقاضای بالای کنونی نیست.

 ۶- غذای آماده و اسنک

تولید و فروش غذاهای فراوری‌شده و کنسروی جزو مشاغل پرتقاضا در قطر است.

 ۷- فروش محصولات تکنولوژیک

علاقه به خرید اسمارت‌فون، تبلت و کامپیوتر در قطر بالاست اما تعداد فروشگاه‌هایشان آن‌چنان بالا نیست.

 ۸- خدمات تخصصی

قطر به طور مداوم نیازمند مهندس، حسابدار، متخصص ساخت‌ساز و ساختمان، متخصص خدمات درمانی و مشاغل مشابه است.

 ۹- رستوران

بخش اعظم نیروی کار در قطر خارجی‌ها هستند و یکی بزرگ‌ترین مشکلات آنها کمبود رستوران‌های مخصوص ملیت‌های مختلف است.

 ۱۰- خدمات نگهداری و تعمیرات

قطر کشوری به شدت در حال توسعه است و میزان نصب تجهیزات الکترونیکی و مکانیکی در آنجا بالاست. نگهداری و تعمیر این تجهیزات - از دستگاه‌های تهویه گرفته تا لوازم الکترونیک خانگی - جزو مشاغل به شدت مورد نیاز در قطر است.

۶.تراز تجاری قطر

در سال ۲۰۱۶ تراز تجاری قطر مثبت و صادرات این کشور 23.2 میلیارد دلار از وارداتش بیشتر بود. همان‌طور که در نمودار می‌بینید تراز تجاری قطر در سال ۱۹۹۵ هم مثبت بوده اما میزان مازاد تراز تجاری‌اش ۸۰۴ میلیون دلار بوده است.

۷.به قطر چه صادر کنیم؟ چه از آن وارد کنیم؟

قطر در سال ۲۰۱۶ حدود 55.1 میلیارد دلار صادرات داشت و در رده سی و نهم به لحاظ بیشترین صادرات در دنیا قرار گرفت. در طول ۵ سال گذشته میزان صادرات قطر به طور میانگین سالانه ۲۶ درصد کاهش داشته و از ۱۰۸ میلیارد دلار در سال ۲۰۱۱ به رقم کنونی رسیده است.