پسته از مهم‌ترين اقلام صادراتي است كه مي‌تواند در بهبود وضع كسب درآمدهاي ارزي كشور نقش شايان توجهي ايفا كند. با توجه به اهميت صادرات كشاورزي و حفظ سهم صادراتي از بازارهاي جهاني به‌خصوص براي محصول پسته، شناسايي عوامل موثر بر سهم ايران در بازارهاي جهاني ضروري به نظر مي‌رسد. برای رسیدن به همین هدف، تحقیقی تحت عنوان «برآورد عوامل مؤثر بر سهم صادرات پسته ايران در بازارهاي جهاني با تأكيد بر نوسان‌هاي توليد داخلي» به همت حامد رفیعی، مجید محمدی، عمران طاهری ریکنده و صابر کلهری انجام شده که نتایج آن در شماره 98 فصلنامه علمی – پژوهشی «اقتصاد کشاورزی و توسعه» منتشر شده است. نتایج این پژوهش مشخص می‌کند که متغيرهاي نسبت قيمت داخلي به قيمت جهاني پسته و نرخ ارز واقعي اثر مثبت و معنی‌داری بر سهم صادراتی پسته ایران دارند. همچنین متغیرهای نوسانات تولید پسته ایران، متغیر مجازی خشک‌سالی و سهم صادراتی امریکا اثر منفی و معنی‌داری بر سهم صادراتی پسته کشور می‌گذارند. بنابراین لازم است که با توسعه کشاورزی دانش‌محور و گسترش آموزش‌های کشاورزی، در کنار توسعه فناوری‌های نوین و مدیریت مناسب واحدهای تولیدی، حتی‌المقدور از نوسانات تولید در سال‌های آتی جلوگیری کرد.

***

ایران از دیرباز به‌شدت به درآمدهای ناشی از صدور ذخایر زیرزمینی وابسته بوده است که این امر موجب آسیب‌پذیری اقتصاد تک‌محصولی آن در برابر نوسانات قیمت‌های جهانی انرژی شده است. همین وابستگی شدید به درآمدهای ارزی حاصل از صادرات نفت و گاز از یک طرف و کاهش منابع طبیعی از طرف دیگر، لزوم بازنگری در سیاست‌های اقتصادی کشور را متذکر می‌شود. از این رو، محققان و سیاست‌گذاران کلان کشور همواره از افزایش صادرات غیرنفتی به عنوان یکی از مهم‌ترین راهکارهای رهایی از اقتصاد تک‌محصولی یاد می‌کنند و برای این منظور بر روی بخش کشاورزی تاکید ویژه‌ای دارند. در این بخش، وجود اراضی مستعد، تنوع آب‌وهوایی و نیروی کار جوان و ارزان، از مهم‌ترین محورهای اقتصاد کشور است.

در میان انواع محصولات صادراتی بخش کشاورزی ایران، پسته با در اختیار داشتن سهم بیش از 37 درصدی از کل ارزش صادرات محصولات کشاورزی کشور در حدود سه دهه، همواره به عنوان محصولی راهبردی مد نظر بوده است. ایران دارای کثرت تنوع پسته و کیفیت بالاتری نسبت به سایر رقبا است و همچنین جایگاه ویژه‌ای در تولید و صادرات پسته دنیا دارا است. ایران بین سال‌های 1986 تا 2012، حدود 52 درصد کل پسته جهان را تولید کرده که بزرگ‌ترین تولیدکننده این محصول در جهان بوده و همچنین با داشتن سهم بیش از 58 درصد در صادرات پسته، بزرگ‌ترین صادرکننده این محصول نیز به شمار می‌رود.

طبق آخرین آماری که در مهرماه امسال از سوی صادرکنندگان عمده پسته به وسیله خبرگزاری جمهوری اسلامی اعلام شد، سال گذشته 180 هزار تن پسته در کشور تولید و نزدیک 140 هزار تن آن به ارزش 1.2 میلیارد دلار تا اواخر اسفندماه 95 به کشورهای هدف صادر شد. ایران با صادرات تمامی محصول پسته خود، از فروردین‌ماه امسال محصولی برای صادرات نداشت که این به معنای کاهش صادرات نبود اما از ابتدای فصل برداشت مجدداً بازار این محصول رونق گرفته است. همچنین پیش‌بینی شده است که امسال بیش از 240 هزار تن پسته در کشور تولید شود که بین 180 تا 200 هزار تن آن به ارزش بیش از 1.5 میلیارد دلار به کشورهای هدف صادر خواهد شد. در حال حاضر، 60 هزار تن پسته ایرانی به چین، 25 هزار تن به اروپا، 10 هزار تن به روسیه و بقیه به مناطق خلیج فارس و کانادا و امریکای جنوبی صادر می‌شود.

هرچند ایران در بازار جهانی این محصول جایگاه تعیین‌کننده‌ای دارد، اما در طول سال‌های مختلف، با ظهور رقبای جدید، با چالش‌های بسیاری مواجه شده است. طبق آنچه در پژوهش پیش رو آمده و در نمودار یک مشخص شده، در سال‌های اخیر سهم صادراتی ایران از کل پسته جهان کاهش یافته است. از جمله دلایل اثرگذار بر این صادرات، نوسانات در تولید این محصولات است که موجب کاهش اعتماد بازارهای هدف صادراتی پسته می‌شود و آنها را به سمت صادرکننده‌ای دارای ثبات می‌کشاند.

مهم‌ترین رقیب ایران در صادرات پسته، کشور امریکا است که مشاهدات نشان داده یک استراتژی صادراتی منظم و دقیق‌تر نسبت به رقبا دارد. محققان در این پژوهش تلاش کرده‌اند که به سهم صادراتی پسته ایران و عوامل موثر بر این سهم، به‌ویژه نوسانات تولید پسته در ایران به عنوان عاملی مهم، مستمر و موثر بر رفتار کشاورزان داخلی و همچنین کشورهای هدف صادراتی پسته ایران بپردازند. برای رسیدن به این هدف، با استفاده از اطلاعات منابع مختلفی همچون بانک مرکزی، سازمان خواروبار و کشاورزی ملل متحد و بانک جهانی، متغیر سهم صادراتی ایران در بازارهای جهانی محاسبه شد. عمده‌ترین عوامل اثرگذار بر صادرات هر محصول شامل نرخ ارز واقعی، قیمت صادراتی و قیمت در بازارهای جهانی است. علاوه بر این، با توجه به رقابت شدید میان ایران و امریکا، به‌خصوص در سال‌های اخیر، سهم صادراتی امریکا در بازارهای جهانی نیز به عنوان یکی از متغیرهای توضیحی در نظر گرفته شد. متغیر ریسک تولید محصولات کشاورزی که به عوامل جوی، آفات و وضعیت عرضه و تقاضای نهاده‌ها مربوط می‌شود نیز در الگوی برآوردی سهم صادرات ایران در بازارهای جهانی وارد شده است.

در نهایت پژوهشگران به این الگوی کلی رسیدند که سهم صادراتی ایران در بازارهای جهانی محصول پسته تابعی از متغیرهای نسبت قیمت داخلی به قیمت جهانی پسته، نرخ ارز واقعی، سهم امریکا از صادرات جهانی پسته، نوسانات تولید پسته ایران و متغیر مجازی خشک‌سالی و متغیر روَند است. پژوهشگران با بررسی روابط کوتاه‌مدت و بلندمدت بین متغیرها با استفاده از محاسبات ریاضی و آزمون‌های تخصصی علم آمار و اقتصاد، به این نتیجه رسیدند که چنانچه در بلندمدت نسبت قیمت داخلی به قیمت جهانی پسته یک درصد افزایش یابد، با افزایش میزان صادرات ایران، سهم صادراتی پسته ایران 1.001 درصد افزایش می‌یابد. همچنین با افزایش یک درصدی نرخ ارز واقعی، صادرات پسته ایران به جهان افزایش می‌یابد و سهم ایران به اندازه 0.482 درصد بیشتر می‌شود. همچنین آزمون‌ها نشان داد که با افزایش یک‌درصدی سهم امریکا از صادرات پسته، در بلندمدت سهم ایران 0.231 درصد کاهش پیدا می‌کند. همچنین پژوهش نشان داد که افزایش نوسان در تولید پسته ایران، منجر به کاهش اعتماد کشورهای هدف نسبت به تولید و بازار پسته ایران می‌شود و این کشورها به واردات پسته از سایر کشورها روی خواهند آورد. ضریب متغیر مجازی خشک‌سالی سال‌های 2008 و 2009 و همچنین خشک‌سالی سال 1999 نیز نشان می‌دهد که خشک‌سالی اثر منفی و معنی‌داری بر متغیر سهم صادرات پسته ایران داشته است.

در بخش دیگری از تحقیق، تعدیل عدم تعادل‌های کوتاه‌مدت به سمت تعادل بلندمدت ارزیابی شد و تلاش شد که بررسی شود این تعدیل به چه صورت انجام می‌شود. به عبارت دیگر، محققان در پی این بودند که نشان دهند چند دوره کشاورزی طول می‌کشد تا سهم صادراتی ایران به روند بلندمدت خود بازگردد. نتایج نشان داد که در هر دوره، 75 درصد از عدم تعادل در سهم صادراتی پسته ایران تعدیل و به سمت روند بلندمدت خود نزدیک می‌شود. نتایج تحقیق نشان داد که در کوتاه‌مدت، متغیر نسبت قیمت داخلی به متوسط قیمت جهانی بیشترین تاثیر را بر سهم صادراتی پسته ایران دارد.

محققان این پژوهش در انتهای تحقیق خود، پیشنهادهایی برای بهبود روند سهم صادراتی ایران در بازار پسته ارائه کردند:

1- با توجه به رابطه معکوس بین نوسانات تولید و سهم صادراتی پسته، پیشنهاد می‌شود با توسعه کشاورزی دانش‌محور و گسترش آموزش‌های کشاورزی و در کنار آن، توسعه فناوری‌های نوین و استفاده از مدیریت مناسب واحدهای تولیدی، تا جای ممکن از نوسانات تولید جلوگیری شود.

2- رابطه معکوس بین سهم صادرات امریکا و سهم صادرات ایران، این نکته را یادآوری می‌کند که به منظور حفظ بازارهای هدف بین‌المللی، اقداماتی نظیر بسته‌بندی جذاب، بازاریابی مناسب، ثبات در بازاررسانی محصول پسته، شناسایی بازارهای بالقوه هدف و تبدیل آن به بازارهای بالفعل و احیای مشوق‌های صادراتی ضرورت خواهد داشت. ضمن اینکه لازم است همواره به سیاست‌های کشور رقیب (امریکا) در بازارهای جهانی و به‌ویژه در بازارهای مورد هدف ایران، توجه شود تا بتوان در آینده با پیشبرد سیاست‌های مناسب، حضور رقبا در بازار را محدود کرد و بازاری پایدارتر برای صادرات پسته فراهم کرد.

3- نتایج این مطالعه نشان داد که دوره‌های خشک‌سالی اثری معنی‌دار و کاهشی بر سهم ایران در بازارهای جهانی پسته خواهد داشت. بنابراین پیشنهاد می‌شود تا دوره‌های خشک‌سالی برای سال‌های آتی پیش‌بینی شود تا بتوان پیش از رسیدن به این دوره‌ها، سیاست‌گذاری مناسبی برای برخورداری مناسب همراه با خشک‌سالی و کاهش اثرات منفی آن اتخاذ کرد.

4- طبق نتایج این مطالعه، نرخ ارز اثر مثبت و معنی‌داری بر سهم صادرات ایران در صادراتی جهانی پسته دارد. بنابراین اتخاذ سیاست‌های مناسب نرخ ارز در جهت تعدیل نرخ ارز واقعی و رونق صادرات غیرنفتی از جمله محصول پسته، می‌تواند نقش بسزایی در افزایش ظرفیت آینده تولید و دست‌یابی به رشد اقتصادی داشته باشد.

پیشنهاد اصلی این تحقیق مربوط به متغیر تولید است. با توجه به اهمیت تولید داخلی و حمایت از آن در برنامه‌های توسعه پنج‌ساله کشور و به‌ویژه با توجه به تاکید بر مباحث اقتصاد مقاومتی در سال‌های اخیر، لازم است تا علاوه بر بهبود روند تولید، به کاهش نوسان‌های تولید سالانه توجه شود و سیاست‌گذاران علاوه بر ارائه راهکارهای سیاستی در خصوص حمایت از تولید داخلی، این حمایت‌ها را در راستای کاهش نوسان‌های سالانه تولید نیز تبیین و برنامه‌ریزی کنند.

نام پژوهش: برآورد عوامل مؤثر بر سهم صادرات پسته ايران در بازارهاي جهاني با تأكيد بر نوسان‌هاي توليد داخلي