سال‌هاست که گوشه خانه مادربزرگ جا خوش کرده و همدم زمستان‌ها و تابستان‌هایش شده؛ سماوری که نام «عالی‌نسب» هنوز روی آن به چشم می‌خورد. نه‌فقط مادربزرگ بلکه همه قدیمی‌ترها نام «عالی‌نسب» را می‌شناسند. شاید قصه میرمصطفی عالی‌نسب را ندانند اما تقریباً همه قدیمی‌ها و حتی امروزی‌ها با برندی که این اقتصاددان و صنعت‌گرِ ایرانی خلق کرد کم‌وبیش آشنایی دارند. ماجرا از دانستن‌های خودِ عالی‌نسب شروع شد. خودش می‌گفت: «پس از سال‌ها استمرار در مطالعه پیر شدم اما از دانستن سیر نشدم». همین میل به دانستن او را به قله‌های صنعت‌گری در ایران رساند. ماجرا شاید از روزی شروع شد که برای شرکت در دوره‌های آموزشیِ حسابداری به تهران آمد. سال 1316 بود؛ در بخش حسابداری شرکت تجاری اتفاق آغاز به کار کرد و طولی نکشید که به ریاست حسابداری شرکت رسید. البته ریاست او را اقناع نکرد؛ هم‌زمان در دوره‌های آموزشیِ مختلف نیز شرکت می‌کرد از آموزش زبان انگلیسی گرفته تا فرانسه و حتی دوره‌های مختلف حسابداری تا اینکه بالاخره سر از دوره‌های آموزشیِ یک مرکز وابسته بازرگانیِ آلمان در زمینه اقتصاد درآورد. همان‌جا بود که مسیر فکری‌اش از افلاطون به مکاتب اقتصادی آلمان رسید. هدفش فهمِ نیازها، مشکلات و مسائل اقتصادیِ ایران بود و تا به اینجا مسیر را خیلی خوب پیش رفته‌بود. کم‌کم باید وارد مراحل عملی‌تر می‌شد که این اتفاق هم‌زمان با ملی شدنِ صنعت نفت افتاد.

*صنایع، ملی می‌شوند

آن روزها همه از مبارزات مردمی برای ملی کردنِ صنعت نفت می‌گفتند. رهبریِ مبارزات و ریاست دولت ملی هم که به عهده محمد مصدق بود. عالی‌نسب که به دنبال تغییر رویه در فعالیت‌های اقتصادیِ خود بود با این موج همراه شد. همه فعالیت‌های عادی‌اش را متوقف کرد و به عضویت شورای 25نفره مشاوران اقتصادیِ دولت مصدق درآمد. در آن زمان چراغ‌های نفتی که شرکت والورِ انگلیس به ایران صادر می‌کرد با تحریم مواجه شد. اعضای شورای اقتصادی از جمله عالی‌نسب به دنبال راه‌حلی بودند اما شرایط ناامیدکننده بود. عالی‌نسب بعدها در خاطراتش می‌گفت حتی پیشرفته‌ترین دستگاه‌های پرس در کشور تنها برای ساخت قوطی واکس شفق مناسب بودند. میرمصطفی تصمیم گرفت خودش اقدام کند، سرمایه‌اش را به میدان ریخت و نخستین سماور و اجاق خوراک‌پزی نفتیِ عالی‌نسب را وارد بازار کرد. حالا برند عالی‌نسب سال‌هاست که در خانه اکثر ایرانی‌ها پیدا می‌شود اما این تمام آن تغییری نیست که میرمصطفی در حیات اقتصادی ایرانی‌ها ایجاد کرد. او سکان‌دارِ سیاست‌های اقتصادیِ دولت‌های زمان جنگ بود؛ ماجرا از دولت رجایی شروع شد.

تنها 5 روز از پیروزی انقلاب اسلامی گذشته بود که به توصیه آیت‌الله بهشتی، 8 نفر برای تصرف اتاق بازرگانی مأمور شدند، عالی‌نسب یکی از آن 8 نفر بود. رابطه خوبِ او با انقلابی‌ها در نهایت باعث شد به عنوان مشاور اقتصادی دولت موقت آغاز به کار کند. سنگ ‌بنای سیاست‌های اقتصادی را یکی‌یکی می‌گذاشتند. حالا رد عالی‌نسب نه‌فقط در کارخانه خودش بلکه در مدیریت ایران‌خودرو، شورای پول و اعتبار، سازمان صنایع ملی، مجتمع مس سرچشمه و مجتمع فولاد اهواز به چشم می‌خورد. او از تصمیم‌گیران اصلیِ اقتصاد در دوران جنگ بود. زمانی ‌که دولت ناگزیر به انتشار بی‌رویه اسکناس‌های بدون پشتوانه می‌شود و اقتصاد را دچار اختلال می‌کند، عالی‌نسب با تجربه‌هایی که از زمان جنگ جهانی دوم داشت طرحِ سیستم سهمیه‌بندی نیازهای حیاتی مردم را علی‌رغم مخالفت‌های بسیار پیاده کرد و این‌گونه موفق شد شرایط را تا حدودی کنترل کند. او در روزهای سرنوشت‌ساز ایران از ملی شدن صنعت نفت تا انقلاب اسلامی و جنگ تحمیلی در اقتصاد کشور حضور فعال داشت. هرچند بیش از یک دهه است که دیگر در میان ما حضور ندارد اما هنوز هم اثرگذاریِ او بر جنبه‌های مختلف اقتصاد ایران قابل مشاهده است.

میرمصطفی عالی‌نسب

سال 1296 بود که در کاظمین به دنیا آمد. تنها تولدش را در عراق بود، پدرش به ایران آمد و در تبریز به فروش چای مشغول شد. میرمصطفی هم همراه با خانواده به تبریز آمد و آنجا بزرگ شد. سِنی نداشت که پدرش را از دست داد. خودش همیشه می‌گفت هرچه دارد از مادرش است. کسی که زمانی فروشنده چراغ والورِ ساخت انگلیس بود، در سال 1329 «صنایع نفت و گازسوزِ عالی‌نسب» را راه‌اندازی کرد؛ بخاری‌های نفتی‌ای که آن زمان با عنوان «علاءالدین» معروف بود. در 30سالگی به عنوان یکی از بزرگ‌ترین تاجران ایرانی شناخته می‌شد. بنیان‌گذار صنعت نوین ایران در سال 1384 از دنیا رفت.