نویسنده: شارلوت هوارد، گزارش‌گر بخش بازار در اکونومیست که از سال 2004 مشغول به کار است.

 در انبارهایی در سرتاسر دنیا انتظار می‌کشند: اسباب‌بازی‌ها، تلفن‌ها، لباس‌ها، تلویزیون‌ها، ملافه‌ها، لپ‌تاپ‌ها و خیلی چیزهای دیگر. خرده‌فروش‌های آنلاین در چین خودشان را برای «روز مجردها» در 11 نوامبر آماده می‌کنند؛ یکی از روزهایی که بیشترین خرید در دنیا در آن صورت می‌گیرد. سال گذشته علی‌بابا به عنوان یکی از غول‌های تجارت الکترونیکِ چین، فروش خود را در این دوره به 18میلیارد دلار رساند. این روزها مردم در اکثر نقاط دنیا خودشان را برای کریسمس آماده می‌کنند. کسانی که هدیه می‌دهند همیشه در مغازه‌های مختلف درگیر بودند. اما حالا به فروشگاه‌های آنلاین هجوم آورده‌اند و از خانه یا محل کار به صورت آنلاین هرچیزی را که می‌خواهند، سفارش می‌دهند.

در یک دهه گذشته حجم تجارت الکترونیک در جهان با متوسط نرخ 20درصد در سال رشد کرده‌است. اما هنوز سهم خرده‌فروشی آنلاین آن‌قدر زیاد نیست، بررسی‌ها نشان می‌دهد سال گذشته سهم خرده‌فروشی آنلاین از کل در سرتاسر جهان، 8.5درصد بوده‌است. کره‌ جنوبی جزو کشورهایی است که بالاترین نرخ خرده‌فروشی آنلاین را دارد اما باز هم حجم آن بر اساس گزارش یورومانیتور به 18درصد می‌رسد. امریکا بزرگ‌ترین بازار مصرف‌کننده را دارد، تنها 10درصد از کل خرید و فروش‌ها به صورت آنلاین صورت می‌گیرد. در بسیاری از کشورهایی که اقتصادِ متوسط یا ضعیفی دارند، حجم خرده‌فروشیِ آنلاین در حداقل است. برای مثال در هند و برزیل سهم خرده‌فروشی آنلاین کمتر از 5 درصد است.

اما دلایل زیادی وجود دارد که نشان می‌دهند سهم بازار خرده‌فروشی آنلاین افزایش پیدا خواهد کرد. مردم در کشورهای ثروتمند به قدری رشد کرده‌اند که وقت خود را صرف خرید حضوری نمی‌کنند و به صورت آنلاین چیزهای مورد نیاز خود را سفارش می‌دهند. در کشورهای فقیرتر، هرروز درآمدها افزایش پیدا می‌کند و افراد بیشتری به اینترنت و تلفن‌همراه دسترسی پیدا می‌کنند که این امر می‌تواند به خریدِ آنلاین کمک کند. گلدمن ساکس انتظار دارد در چین با وجودِ کُند بودنِ نرخ رشد تجارت آنلاین، هزینه‌ها در این بخش بین سال‌های 2016 تا 2020 بیش از دو برابر شود. بر اساس گزارش یورومانیتور، در امریکا سهم تجارت الکترونیک از یک‌دهم در سال گذشته به یک‌ششم در سال 2021 خواهد رسید. در بریتانیا این رقم به یک‌پنجم خواهد رسید.

*عصر غول‌ها

امریکا و چین به عنوان دو اقتصاد بزرگ جهان، موفق شده‌اند دو غولِ بزرگِ این صنعت را ایجاد کنند یعنی آمازون و علی‌بابا. جف بزوس آمازون را به عنوان یک کتاب‌فروشیِ آنلاین راه‌اندازی کرد. نخستین بار نیز ایده را به صورت رسمی در سال 1997 مطرح و اجرا کرد. جک ما نیز علی‌بابا را در سال 1999 راه‌اندازی کرد. از آن زمان تاکنون هردو در این صنعت پیشرفت‌هایی باورنکردنی داشته‌اند. هردو تلاش کرده‌اند امپراتوری خود را به سایر نقاط دنیا نیز گسترش بدهند. آمازون در حال حاضر در 14 بازار، سایت دارد و به دنبال رشدِ بیشتر است. علی‌بابا نیز از جنوب شرق آسیا به برزیل و روسیه رسیده‌است.

البته این غول‌ها تنها نیستند. در امریکا وال‌مارت هنوز بزرگ‌ترین خرده‌فروشیِ حقیقی است و با هزینه‌های بسیار تلاش می‌کند آمازون را کنار بزند. برخی از فعالیت‌ها حتی به خرید سهام نیز رسیده‌است. در چین نیز علی‌بابا با رقبای جدی مثل تن‌سنت همراه است. شرکت‌های کوچک و بزرگِ تجارت الکترونیک در سرتاسر دنیا فعالیت می‌کنند و به شیوه‌های مختلفی حمایت می‌شوند. به لطف پیشرفت تکنولوژی این شرکت‌ها هر روز بزرگ و بزرگ‌تر می‌شوند.

تجارت الکترونیک در ابعاد مختلفی روی اقتصاد و جامعه اثر می‌گذارد و به همین خاطر فراتر از یک صنعت به آن نگاه می‌شود. در اکثر کشورها، خرده‌فروشی یکی از مهم‌ترین بخش‌ها در زمینه اشتغال به شمار می‌آید. در امریکا از هر 9 نفر یکی مشغول به خرده‌فروشی است. خرده‌فروشی آنلاین روی این مشاغل تأثیر می‌گذارد. به‌علاوه کسب‌وکارها به شیوه‌های مختلف از این قضیه متأثر می‌شوند. قضیه از آنجا پیچیده می‌شود که شرکت‌هایی مانند آمازون و علی‌بابا خود را به عنوان خرده‌فروش معرفی نمی‌کنند. آمازون تنها کالا نمی‌فروشد: کارهایی در زمینه حمل‌ونقل هواپیمایی انجام می‌دهد، فیلم تولید می‌کند، دستیارهای صوتی تولید می‌کند و همه این کارها فراتر از خرده‌فروشی است. یکی از مهم‌ترین کسب‌وکارهای آمازون نیز بخش کلاد (ابر) است. علی‌بابا حتی از آمازون هم فعالیت‌هایش وسیع‌تر است. این شرکت نه‌تنها در زمینه خرید و سرگرمی بلکه در زمینه شبکه‌های اجتماعی و پرداخت نیز مشغول است. فعالیت‌های این شرکت‌ها، پول‌های هنگفتی را ایجاد می‌کند.

مصرف‌کنندگان نیز در این میان جای بررسی دارند. آنها به چیزهای تازه‌ای دست یافته‌اند. آنها از انتخاب کالاهای بیشتر و همچنین شفافیت قیمت بهره‌مند شده‌اند. به جای اینکه وقت خود را در مغازه‌ها و صف‌ها به هدر بدهند، با یک کلیک هرآنچه بخواهند انتخاب می‌کنند. شرکت‌ها دیگر آنها را نادیده نمی‌گیرند. کیفیت کالاها بهتر شده و خدمات پیشرفت کره‌است. در این میان، بازار کسب‌وکارهایی که به صورت حقیقی فعالیت می‌کردند نظیر بسیاری از مال‌ها و فروشگاه‌ها راکد شده‌است. همه اینها اثراتی را به دنبال داشته‌است.

*فراتر از خرید

کسانی که در سال 2017 خرید می‌کنند کمتر به خاطر می‌آورند که زندگی در دهه 90 چگونه بود. اینترنت وجود داشت اما اگر کسی نیاز به خرید داشت باید از خانه یا محل کارش بیرون می‌رفت. اما یک روز جف بزوس پی به قدرت اینترنت برد. ایده او ایجاد شرکتی بود که بتواند مصرف‌کننده و تولیدکننده را در هر نقطه‌ای از دنیا در کنار هم قرار بدهد. ایده‌اش را با کتاب آغاز کرد. البته در آن زمان همه راضی نبودند. رقبایی برای آمازون به روی کار آمدند اما هیچ‌کدام به موفقیت چندانی دست پیدا نکردند.

حالا آمازون پول پارو می‌کند. جالب اینجاست که وارد بخش‌های مختلف شده و از بخش‌های دیگرِ کسب‌وکارش به سود بیشتری دست پیدا می‌کند. سال گذشته 74درصد از درآمدِ این شرکت از طریق کسب‌وکار کلاد (ابر) بوده‌است. آقای بزوس به ارزش این بازار پی برده و سعی دارد آن را ارتقا بدهد. در حقیقت او سودهای درازمدت را به سودهای کوتاه‌مدت ترجیح می‌دهد. آمازون مأموریتی دارد «بزرگ‌ترین شرکتِ مشتری‌محورِ جهان» باشد. این اعتقاد جف بزوس است و در این راستا فعالیت می‌کند. به همین خاطر است که زمینه‌های مختلف کاری را امتحان می‌کند. به هر حال آمازون یکی از تأثیرگذارترین شرکت‌ها در زمینه تجارت آنلاین است.

*جهانی شدن

سپتامبر 2014 بود که جف بزوس اعلام کرد قصد دارد در هند سرمایه‌گذاری کند. او در اتوبوسی رنگارنگ در بنگلور می‌چرخید و این خبر را به گوش همه می‌رساند. از همین‌جا بود که سرمایه‌گذاری 5میلیارد دلاری در هند آغاز شد. این بخشی از برنامه آقای بزوس برای جهانی کردنِ آمازون بود. دو ماه بعد سروکله جک مای علی‌بابا هم در دهلی پیدا شد. او اظهار کرد: «ما بیشتر از اینها در هند سرمایه‌گذاری می‌کنیم». یک سال بعد علی‌بابا هم 500میلیون دلار به صورت دیجیتالی در هند سرمایه‌گذاری کرده‌بود. هردو غول به دنبال سودهای کلان در هند هستند و امید بسیاری هم به آن دارند. 

البته آنها در خانه خودشان سعی کرده‌اند از حوزه یکدیگر دور بمانند. آمازون کسب‌وکار بسیار کوچکی در چین برای خودش راه انداخته‌است. علی‌بابا هم استراژی متفاوتی در امریکا دارد. رئیس علی‌بابا می‌گویند: «مردم همیشه از من می‌پرسند پس چه زمانی به امریکا می‌روی؟ و من همیشه به آنها می‌گویم آنجا آمازون کارش را خوب انجام می‌هد؛ چرا باید به آنجا برویم؟» به جای آن، هردو به سایر بازارها نظیر بازارهای اروپایی هجوم آورده‌اند و در آن بخش‌ها با یکدیگر رقابت می‌کنند.

به هر حال اقتصادها رشد می‌کنند و همه می‌خواهند کسب‌وکاری برای خودشان راه بیندازند. آمازون و علی‌بابا موفق شده‌اند موفقیت خود را در زمینه تجارت الکترونیک به عنوان غول‌های این عرصه به دیگران عرضه کنند. البته مدل کسب‌وکار این‌دو غول بزرگ تغییراتی داشته و در بازارهای مختلف به شکل‌های مختلفی ظاهر شده‌است. آن دسته از کسب‌وکارهای تازه‌کاری که مدیر باهوش‌تری داشته‌اند موفق شده‌اند بهترین مدل را برای خود استخراج کنند.

*از تحولات آینده

زمانی یکی از خیابان‌های نیویورک در منهتن، زیباترین بخش شهر به شمار می‌آمد اما حالا به جایی با مغازه‌های خالی تبدیل شده‌است. البته تجارت الکترونیک همه خرده‌فروشی‌ها را معدوم نمی‌کند. مغازه‌ها و فروشگاه‌هایی که خدمات و کالاهای خاص و باکیفیت ارائه می‌دهند احتمالاً فعلاً باقی خواهند ماند و زنده خواهند بود. اما اتفاقات و تحولاتی نیز در حال رخ دادن است. این اتفاقات به‌ویژه در کشوری مانند امریکا کاملاً محسوس است چرا که یک‌دهم از کل تجارت‌ها به صورت آنلاین صورت می‌گیرد. اگر سهم این تجارت الکترونیک افزایش پیدا کند بدون تردید باید منتظر تحولات بزرگ‌تری نیز در این کشور بود. این فقط زندگی فروشگاه‌ها و فروشگاهی‌ها نیست که تغییر می‌کند؛ زندگی مصرف‌کننده‌ها نیز تغییر می‌کند. روزهای آنها شکل دیگری به خود می‌گیرد. همه اینها نگاه‌های جدیدی را شکل می‌دهد.

تجارت الکترونیک عصری طلایی برای مصرف‌کنندگان رقم زده‌است. آنها می‌توانند با خیال راحت از میان انبوه کالاها، آن دسته باکیفیت را برای خود انتخاب کنند. به‌علاوه وقت و هزینه کمتری هم صرف می‌کنند. حالا کسب‌وکارها باید تمرکز خود را بر روی بخش‌های دیگری بگذارند و برای چیزهای دیگری با هم رقابت کنند. البته تأثیرات عمیق تجارت الکترونیک بر بخش‌های فیزیکیِ اقتصاد به تازگی خودش را نشان می‌دهد. فروش‌های حقیقی کوچک می‌شوند و مغازه‌ها شکل جدیدی به خود می‌گیرند. در حالی ‌که تقاضا برای فروشگاه‌های حقیقی کم می‌شود، همه به دنبال انبارهای بزرگ برای نگهداری و ذخیره کالاهای خود می‌گردند. شهرها با مساحت‌های بزرگ به مکانی برای ذخیره کالا در انبار تبدیل شده‌اند. نمی‌توان آینده مغازه‌ها و فروشگاه‌های حقیقی را بدون خریداران و مصرف‌کنندگان به راحتی تصور کرد. اما به نظر می‌رسد این اتفاق بالاخره یک روز می‌افتد. یک روز آنها مجبور می‌شوند مغازه‌ها را ترک کنند. پرسشی که در این میان وجود دارد این است که دولت‌ها چه کار می‌کنند؟ آنها چه بلایی بر سر شرکت‌ها می‌آورند وقتی قدرت گرفتنِ آنها را در شبکه‌های اینترنتی مشاهده کنند؟ به هر حال این صنعت در حال رشد است و غول‌های بزرگی را تحویل داده‌است.