خاک به قشر بسیار نازک و سطحی گفته می‌شود که در اثر متلاشی‌شدن سنگ‌ها در زمانی بسیار زیاد و تحت‌تأثیر عوامل طبیعی تشکیل‌شده است. خاک، حاوی موجودات زنده و مواد آلی و بستر طبیعی برای رشد و تولید گیاهان است. خاک، اساس و زیربنای کشاورزی است و ادامه حیات و بقای انسان، حیوانات و گیاهان بدون آن ممکن نیست. خاک، از منابع مهم پالاینده و تصفیه‌کننده طبیعت است. آب ‌و خاک از ملزومات جدایی‌ناپذیر حیات انسانی و جانوری و گیاهی است.

عواملی مانند رشد شهرنشینی، ازدیاد زباله‌های شهری و صنعتی و جذب‌شدن برخی مواد شیمیایی در خاک، حفاری‌های معادن، چرای بی‌رویه دام‌ها، استفاده از سموم و آفت‌کش‌ها و مصرف بیش‌ازحد کودهای شیمیایی به فرسایش و آلودگی خاک و تخریب سطح زمین می‌انجامد. خاک یکی از مهم‌ترین منابع طبیعی هر کشور و یکی از عوامل اصلی تولید بخش کشاورزی است. به‌جرئت می‌توان اذعان کرد فرسایش خاک خطری تهدیدکننده برای حیات و رفاه انسان حال حاضر و نسل‌های آینده به شمار می‌رود. در مناطقی که فرسایش خاک کنترل نمی‌شود، خاک‌ها به‌تدریج فرسایش می‌یابند و حاصلخیزی خود را از دست می‌دهند. چنانچه قابلیت نفوذ آب یا هوا در خاک، براثر کم‌شدن یا از بین‌رفتن ماده آلی و تأثیر سایر عوامل کاهش یابد، خاکدانه‌ها متلاشی و از هم جدا، و درنتیجه، ساختمان خاک متراکم می‌شود. این وضعیت در فصل مرطوب، محیط نامساعدی ایجاد می‌کند و خاک قادر نیست آب را برای فصل خشکی در خود ذخیره کند و شرایط خاک از نظر شیمیایی و بیولوژیکی بسیار نامساعد می‌شود. در چنین محیطی به‌تدریج موجودات کوچک خاک‌زی (میکروارگانیسم‌ها) و مواد آلی خاک از بین می‌روند. با این فعل‌وانفعالات صورت‌گرفته خاک، حاصلخیزی خود را از دست می‌دهد. حاصلخیزی خاک نه‌تنها براثر فرسایش کاهش می‌یابد، بلکه براثر جاری‌شدن آبرفت‌های نامرغوب و شور و بادرفت‌های شور در سطح زمین‌های دایر نیز در معرض خطر قرار می‌گیرد. همه این فعل‌وانفعالات، حاصلخیزی خاک را کاهش می‌دهد و ادامه این روند بدون مدیریت بهینه، زمین حاصلخیز را به زمین بایر تبدیل می‌کند. به دلیل فقر خاک، نهاده‌های تولید به کار گرفته‌شده که بابت آن هزینه پرداخت‌شده است، بازده و عملکرد محصول کمی را به بار می‌آورد و ارزش کاهش عملکرد ناشی از فقیر شدن خاک به دلیل فرسایش، یکی از خسارت و زیان‌هایی است که به کشاورز و اقتصاد ملی وارد می‌شود؛ به‌طوری‌که درآمد کشاورز و ارزش تولید بخش کشاورزی را کاهش می‌دهد و از طرف دیگر به دلیل کاهش تولید داخلی، وابستگی به واردات و خروج ارز از کشور را به دنبال دارد. علاوه بر این با فرسایش خاک و عدم جذب آب در خاک سفره‌های آب زیرزمینی کاهش می‌یابد که اصلی‌ترین منبع آبیاری گیاهان در مناطق خشک است. ادامه روند فرسایش در طول زمان و به‌طور مستمر باعث خواهد شد آب ‌و خاکی وجود نداشته باشد که کشاورز بتواند درآمدی برای گذران ابتدایی زندگی خود داشته باشد و به‌ناچار به سایر مناطق مهاجرت می‌کند. فرسایش خاک بحران افزایش مهاجرت برای جست‌وجوی شغل را به‌خصوص در کشوری مانند ایران که بحران بیکاری یکی از پدیده‌های نامطلوب اقتصادی کشور است، تشدید می‌کند و مهار بحران بیکاری را نیز با مشکل مواجه می‌سازد و از طرف دیگر کشاورزِ مجبورشده به مهاجرت را که فردی فعال و تولیدکننده و بانشاط بوده، تبدیل به فردی سرخورده و غیرفعال می‌کند. از سوی دیگر کانون‌های تولیدی کشور که امنیت غذایی و سیاسی کشور را تأمین می‌کردند خالی از سکنه می‌شوند و هزینه‌های اقتصادی و سیاسی و امنیتی فراوانی برای کشور به ارمغان می‌آورند. نگاهی به آمار مهاجرت در کشور نشان می‌دهد که توجه ناکافی به مسئله آب ‌و خاک که دو نهاده اصلی تولید بخش کشاورزی و روستایی کشور هستند، می‌تواند تأثیر بسزایی در افزایش مهاجرت‌های روستایی به شهر و یا شهرهای بر پایه اقتصاد کشاورزی داشته باشد. بر اساس اطلاعات مرکز آمار ایران در سال 1395 کل مهاجران کشور در حدود 4.7 میلیون نفر بودند که در حدود 3.9 میلیون نفر یعنی حدود 84.4 درصد مهاجرت‌ها با مقصد شهری بوده و 15.6 درصد با مقصد روستایی بوده است. در سال 1390 تعداد مهاجران کشور در حدود 5.5 میلیون نفر بوده که در حدود 77.7 درصد مقصد شهری و 22.3 درصد مقصد روستایی داشته‌اند. ملاحظه می‌شود که طی دوره پنج‌ساله 1390 تا 1395 از میزان مهاجران کشور در حدود 826 هزار نفر کاسته شده اما در کنار آن عمدتاً مقصد مهاجران به‌سوی مناطق شهری بوده است و از مقصد مهاجرت روستایی کاسته شده است. در سال 1395 استان تهران بیشترین سهم از مهاجران را داشته و بعدازآن استان خراسان رضوی با 7.3 درصد و اصفهان با 6.8 درصد قرار دارد. یعنی شهرهای بزرگ مأمن مهاجران از مناطق مختلف کشور بوده است. آنچه مسلم است افزایش جمعیت شهرهای بزرگ به دلیل مهاجرت به آن، مدیریت شهری و توسعه پایدار آن را با مشکل مواجه می‌سازد. در صورت افزایش بی‌رویه جمعیت و عدم برنامه‌ریزی و ایجاد زیرساخت‌های مناسب اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی و محیط‌زیستی و توزیع متعادل آن در سراسر نقاط کشور، شاهد تراکم بی‌رویه جمعیت در چند کلان‌شهر بزرگ خواهیم بود. بروز این اتفاق حرکت به سمت توسعه اقتصادی پایدار را دشوار می‌سازد.

از سوی دیگر مهاجرت روستاییان به شهر تنها تغییر مکان جغرافیایی نیست، بلکه پیامدها و آثار دیگری نیز دارد. با مهاجرت، روستایی شغل کشاورزی را رها می‌کند و به‌جای آن به شغل و حرفه‌ای که در شهر وجود دارد مشغول می‌شود (که عموماً خدماتی است). بنابراین مهاجرت روستاییان به شهر همواره با ترک زمین و عدم کشت و تولید محصولات کشاورزی همراه است. یعنی یک روستایی که قبل از مهاجرت تولیدکننده کالا و محصول کشاورزی بوده، پس از مهاجرت به شهر به یک مصرف‌کننده کالای بخش کشاورزی تبدیل می‌شود. به مفهومی دیگر از دست رفتن تولید و اضافه شدن به مصرف‌کننده کالا یکی از پیامدهای مهاجرت است. اگر تولید بخش کشاورزی افزایش نیابد طبیعتاً برای تأمین تقاضا باید متوسل به واردات محصولات کشاورزی شد و افزایش واردات برابر با خروج ارز از کشور و تهدید امنیت غذایی است. با مهاجرت جوانان، در آینده زادوولد در مناطق روستایی کاهش می‌یابد و به دنبال آن جمعیت فعال در روستاها کاهش می‌یابد و تولید محصول و اقتصاد روستایی نیز دچار افت می‌شود. حفظ امنیت منطقه‌ای که روستاهایش خالی از سکنه شده‌اند، نیازمند تأمین بودجه است و هزینه‌های گزافی را بر دولت تحمیل می‌کند و مخاطرات بی‌شماری را برای امنیت سیاسی کشور خصوصاً در مرزهای کشور پدید می‌آورد. تأمین بودجه و نیروی انسانی برای برقراری امنیت برای مناطق خالی‌شده از سکنه در ایران گاه غیرممکن است و کیان کشور را با خطر جدی مواجه می‌سازد.

 موارد برشمرده گوشه‌ای از آثار نامطلوب مهاجرت‌های منطقه‌ای در کشور و خصوصاً مناطق مرزی کشور است که همه این موارد این نکته را گوشزد می‌کند که کنترل مهاجرت نیاز به برنامه‌ای مطلوب و منطبق با شرایط هر منطقه دارد. در این میان توجه به کاهش بحران آب ‌و خاک می‌تواند مؤثر در کاهش مهاجرت‌ها، و طی کردن مسیر توسعه پایدار باشد. در کنار این هزینه‌های فردی و اجتماعی سنگین، فرسایش خاک در مناطق جنگلی و مرتعی هزینه‌های زیست‌محیطی فراوانی را به دنبال دارد. در ایران روند تخریب جنگل‌ها روند سریعی بوده به‌طوری‌که دامنه شمالی کوه‌های البرز که در روزگاری نه‌چندان دور پوشیده از جنگل و بیشه بوده اکنون به خاطر عدم مدیریت صحیح و مناسب منابع طبیعی که بخشی از آن به خاک برمی‌گردد، در معرض نابودی کامل قرار گرفته است. محاسبه هزینه‌های فرسایش خاک از نظر کشاورزی، اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی می‌تواند تصویر روشنی از زیان واردشده به هر کشوری را نشان دهد و عمق فاجعه و بحران را با عدد و رقم به تصویر بکشد که عدم توجه به آن و مدیریت مناسب و صحیح فرسایش خاک چه منافعی از کشور را به نابودی می‌کشاند که جبران آن،‌ هم نیاز به زمان زیاد و هم صرف مبالغ هنگفت دارد. مطالعه‌ای توسط اسچاو گلر در سال 2014 نشان می‌دهد که در جهان محاسبه هزینه فرسایش بین دامنه 0.3 تا 331.7 دلار امریکا برای هر هکتار برآورد شده است که حداقل و حداکثر را نشان می‌دهد. مطالعه گلر در سال 2011 در برزیل نشان می‌دهد که هزینه فرسایش خاک در هر هکتار برای هر سال بین 28.32 تا 72.65 دلار امریکا بوده است. هین در سال 2007 در مورد اسپانیا محاسبه کرده که هزینه فرسایش خاک در هر هکتار برای هر سال بین 5.12 تا 66.54 دلار امریکا بوده است. این ارقام حاکی از آن است که هر هکتار فرسایش خاک چه زیان‌هایی به کشور وارد می‌کند که اگر مدیریت صحیح و علمی به همراه نداشته باشد طبیعتاً این ارقام بیش از این خواهد بود و هزینه عدم مدیریت صحیح خاک نیز به این هزینه‌ها اضافه خواهد شد. از همین رو به دلیل هزینه‌های بالای اقتصادی و زیست‌محیطی، متخصصان حفاظت از خاک با نگرانی‌های شدیدی خواهان مقابله با فرسایش خاک هستند.

هدف متخصصان حفاظت خاک اطمینان از این است که از زمین به نحوی بهره‌برداری شود که بتواند به‌طور مستمر و برای نسل‌های فعلی و آتی ادامه یابد. یعنی هیچ‌گونه تخریب تدریجی خاک صورت نپذیرد. این هدف زمانی تحقق می‌یابد که سرعت از دست رفتن خاک بیشتر از سرعت تشکیل آن نباشد. سرعت تشکیل خاک را نمی‌توان به‌دقت اندازه‌گیری کرد ولی بهترین تخمین خاک‌شناسان این است که در شرایط طبیعی، حدود 300 سال طول می‌کشد تا 25 میلی‌متر خاک سطحی تشکیل شود (بنت، 1939). سرعت تشکیل 25 میلی‌متر خاک در 30 سال تقریباً برابر است با 5/12 تن در هکتار در سال و این رقمی است که اغلب به‌عنوان حدی که فرسایش نبایستی از آن بیشتر شود پذیرفته‌شده است. البته واضح است که میزان قابل‌قبول خاک ازدست‌رفته ثابت نیست و به شرایط خاک بستگی دارد. طبق محاسباتی که صورت گرفته است، به‌طورکلی برای تشکیل یک سانتی‌متر خاک 500 تا 800 سال زمان لازم است، و اگر حساب شود که خاک زراعتی 25 سانتی‌متر عمق داشته باشد، پس این ضخامت خاک، طی 20 هزار سال‌ کار مداوم طبیعت به وجود آمده است، به‌شرط اینکه طبیعت دست‌نخورده و بدون دخالت انسان اجازه و قدرت انجام این کار را داشته باشد. بنابراین فرسایش خاک را نمی‌توان در بازه زمانی کوتاه جبران کرد. در حال حاضر بر اساس اطلاعات ارائه‌شده توسط کارشناسان و متخصصان، فرسایش خاک در ایران هر سال 15 تن در هکتار است که زیان آن در حدود 3 هزار و 500 میلیارد ریال برآورد شده است که رقم بسیار بالایی است. اگر نرخ دلار امریکا در بازار آزاد را 35 هزار ریال در نظر بگیریم در حدود 100 میلیون دلار هرسال هزینه فرسایش خاک در ایران است. حال با توجه به اهمیت توجه به خاک، این سؤال پیش می‌آید که چه باید کرد؟ به نظر نگارنده مهم‌ترین مشکل موجود کشور در همه بحران‌ها و مشکلات، کمبود مطالعات و تحقیقات کاربردی (آمایش سرزمین) و خصوصاً در بحث فرسایش و اندازه‌گیری و برآورد مستمر و پایدار هزینه‌های تحمیل‌شده حاصل از آن بر اقتصاد، اجتماع و محیط‌زیست کشور است که لازم است بودجه تحقیقات افزایش یابد و تحقیقات نه راه ایجاد درآمد و رانت برای عده‌ای، بلکه توسط محققان واقعی برای دست‌یابی به هدفِ مشخص باشد. درواقع اقدامات مناسب و بهینه برای کنترل فرسایش خاک بایستی با مطالعات و بررسی‌های دقیق و توجه به وضع اقلیمی و جغرافیایی و حتی اجتماعی منطقه مربوط صورت گیرد، نه آنکه یک دستورالعمل برای مبارزه با فرسایش برای کلیه نقاط جغرافیایی به کار برده شود. آنچه مسلم است طی سالیان گذشته خطاهای مدیریتی در بخش اقتصادی و آبی و منابع پایه و طبیعی باعث بروز مشکلات امروز شده است. بنابراین لازم است برای جبران این خطاهای مدیریتی به دنبال راهکارهای کارشناسی و علمی باشیم و از نظرات متخصصان برای برون‌رفت از این بحران استفاده کنیم. تنها راه چاره برگشت به علم و تعقل و تدبیر است و استفاده از نظرات کارشناسان متخصص و تأمین مالی طرح‌هایی که بایستی به‌سرعت و ضربتی اجرا شود و در کنار آن ‌یک مدیریت مسئول و پاسخ‌گو و دارای روحیه مشارکت و مدبر. در این میان آمایش سرزمین یعنی داشتن برنامه و مدیریت فضایی توسعه پایدار می‌تواند همان راهکار مدبرانه برای برون‌رفت از مشکلات فعلی و پیش رو باشد.