دغدغه از همان نخستين ثانيه‌های جشن فارغ‌التحصيلي شروع می‌‌‌‌‌‌‌‌شود؛ اگر تا قبل از آن دانشجويان از پشت صندلي‌های كلاس به رقابت افراد براي دست‌يابي به شغلي مناسب نگاه می‌كردند حالا خود مدعي‌اند و به صف طويل متقاضيان كار پيوسته‌اند. تامين درآمد، تشكيل خانواده، بالا رفتن عزت نفس و پيشرفت آنها در گروي دست‌يابي به شغلي متناسب با مدرك تحصيلي‌شان است اما آيا چنين موقعيتي خارج از محيط دانشگاه انتظار آنها را می‌‌‌‌‌‌‌‌كشد؟

بر اساس آخرين آمار مركز ملي آمار ايران، كشور ما حدود 3 ميليون و 360 هزار نفر بيكار دارد كه يك ميليون و 800 هزار نفر آنها را افراد بين 15 تا 29 سال تشكيل می‌دهند؛ ميانگين سني خاصي كه پاي فارغ‌التحصيلان دانشگاه‌ها را هم به ميان می‌كشد. در سال‌های اخير با توجه به افزايش ظرفيت دانشگاه‌های كشور و آسان شدن تحصيل در مدارج بالاي علمي، تعداد دانشجويان نيز با رشد چشم‌گيري همراه بوده و در مقايسه با يك دهه اخير بيش از دو برابر شده و به رقم 5 ميليون نفر رسيده است. حدود نيمي از اين افراد در رشته‌های علوم انساني درس می‌خوانند و 30 درصد نيز رشته‌های فني را انتخاب كرده‌اند. به گفته مسئولان وزارت علوم، 80 درصد جمعيت داوطلبان كشور تنها در 20 درصد رشته‌‌ها علاقه‌مند به ادامه تحصیل هستند که در صدر آن پزشکی و سپس رشته‌های مهندسی برق، کامپیوتر، عمران و رشته‌های حقوق و روان‌شناسی قرار دارد. علت اين انتخاب‌ها، در كنار علاقه، به بازار كار آنها و تلاش جوانان براي دست‌يابي به شغلي مناسب در آينده برمي‌گردد. با اين حال آخرين بررسي‌‌ها نشان می‌دهد، رشته‌های علوم رايانه با 40 و معماري و ساختمان‌سازی با 26 درصد فارغ‌التحصيل بيكار در رتبه‌های دوم و چهارم بيكارترين رشته‌های كشور قرار دارند در حالي كه بسياري از دانشجويان، علاقه‌مند به تحصيل در رشته‌هایی نظير كامپيوتر، معماري و عمران هستند. رتبه نخست بيكارترين رشته‌‌ها به حفاظت محيط زيست با 49 درصد اختصاص دارد و بهترين آمار نيز از آنِ خدمات پزشكي با 19 و رياضيات و آمار با 18 درصد است.

البته تمام 5 ميليون دانشجوي كشور پس از اتمام تحصيلات روانه بازار كار نمي‌شوند و بخشي از آنها نيروهاي غيرفعال نام دارند؛ به اين مفهوم كه صرف تحصيل برايشان اولويت داشته است؛‌ زنان در صدر اين دسته‌اند. با اين‌همه، نرخ بيكاري 12.6 درصدي باعث شده تا دانشجويان نسبت به آينده شغلي خود نگراني‌هایی داشته باشند. در اين‌باره با 8 نفر از دانشجويان رشته‌های مختلف دانشگاه‌های تهران هم‌كلام شده‌ايم؛ آنها كه در دانشگاه‌های معتبر درس می‌خوانند بيشتر از روي علاقه دست به انتخاب رشته زده و به وضوح اميدوارتر از آنهايي‌اند كه در دانشگاه‌های ديگر مشغول تحصيل‌اند.

رشته: عمران/ دانشگاه: صنعتي شريف/ علت انتخاب: كار/ اميدوار

مهدي 23 ساله است. او در سال 91 در رشته عمران جذب دانشگاه صنعتي شريف تهران شد و تاكنون به ادامه تحصيل مشغول است. می‌‌گويد: «من براي اينكه شغل مناسبي در آينده داشته باشم روي درسم تمركز كردم و با رتبه مناسبي در كنكور قبول شدم. پس از مشورت با خانواده به اين نتيجه رسيدم كه بايد براي دست‌يابي به شغل مناسب، رشته عمران را انتخاب كنم. البته به اين درس علاقه هم داشتم اما از سال دوم به بعد اين حس را از دست دادم و اكنون فقط براي اينكه در آينده بيكار نباشم و به هدفم كه شغل مناسب بود برسم، دانشگاه را ادامه می‌‌دهم.» مهدي به اشتغال پس از فارغ‌التحصيلي اميدوار است.

رشته: علوم سياسي/ دانشگاه: تهران/ علت انتخاب: علاقه/ نااميد

«تقريبا هيچ اميدي براي پيدا كردن كار در حيطه رشته‌ام، حداقل در چند سال آينده ندارم.» اين خلاصه ذهنيت زهرا درباره بازار كار مرتبط با رشته تحصيلي‌اش، علوم سياسي، پس از سه سال تحصيل در دانشگاه تهران است. می‌‌گويد: «در سال 93 به خاطر علاقه‌اي كه به علوم سياسي داشتم اين رشته را انتخاب كردم و وارد دانشگاه شدم. من دوست داشتم بيشتر درباره اين علم بدانم و صرفا از روي علاقه آن را انتخاب كردم اما مقداري هم به آينده شغلي‌اش اميد داشتم. الان اما هيچ اميدي ندارم. من از سال دوم به بعد نسبت به پيدا كردن شغل مرتبط با رشته‌ام نااميد شدم. زماني كه می‌‌خواستم علوم سياسي را انتخاب كنم، بعضي‌‌ها گفتند اين كار اشتباه است و بازار كار ندارد اما اولويت من، انتخاب رشته از روي علاقه بود.» زهرا حرفش را اين‌گونه تمام می‌كند: «با همه اينها، هيچ وقت حس نكردم تلاشم بيهوده بوده چون علاقه‌ام را به علوم سياسي از دست ندادم.»

رشته: زيست‌شناسي دريا/ دانشگاه: شهيد بهشتي/ علت انتخاب: - / نااميد

سهيلا در 19 سالگي براي تحصيل در رشته زيست‌شناسي دريا وارد دانشگاه شهيد بهشتي شد. می‌گويد: «من انگيزه خاصي براي انتخاب رشته‌ام نداشتم و صرفا به دانشگاه رفتن و ادامه تحصيل فكر مي‌كردم. حتي به شغل آينده‌ام هم فكر نكرده بودم. رتبه من در كنكور طوري بود كه فقط می‌توانستم شيمي يا زيست‌شناسي قبول شوم و از آنجايي كه از دوران دبيرستان به درس زيست علاقه داشتم، در نهايت زيست‌شناسي دانشگاه شهید بهشتي را انتخاب كردم.» او نسبت به ورود به بازار كار پس از فارغ‌التحصيلي اميدوار نيست و می‌‌گويد اگر شغلي پيدا نكند، تحصيلاتش را در خارج از كشور ادامه می‌‌دهد.

رشته: معماري داخلي/ دانشگاه: سوره/ علت انتخاب: علاقه و كار/ اميدوار

«از همان اول مطمئن بودم رشته‌ام بازار كار خوبي دارد به نحوي كه پس از اتمام تحصيلات كارشناسي بلافاصله وارد بازار كار شدم.» تهمينه 26ساله است و سال 89 در رشته معماري داخلي وارد دانشگاه سوره شد. می‌گويد: «علاقه‌اي كه به اين رشته داشتم باعث شد انتخابش كنم. البته از همان اول هم می‌‌دانستم بازار كار خوبي دارد.» او كه سال 93 تحصيلات خود را در مقطع كارشناسي ارشد همين رشته در دانشگاه سوره آغاز كرده است ادامه می‌دهد: «بلافاصله پس از قبول شدن در کارشناسی ارشد، وارد بازار كار شدم. البته من هميشه اميدوار به اين موضوع بودم چون رشته خوبي را انتخاب كردم.»

رشته: كامپيوتر/ دانشگاه: صنعتي شريف/ علت انتخاب: علاقه / اميدوار

«افرادي كه در دانشگاه شريف درس می‌خوانند، معمولا به راحتي جذب بازار كار می‌شوند و موقعيت‌های متعددي برايشان وجود دارد. براي همين بيشترشان اميدوار هستند. البته اكثرشان به ادامه تحصيل در دانشگاه‌های معتبر خارجي فكر می‌كنند.» سعيد 23ساله و ترم ششم رشته كامپيوترـ سخت‌افزار است. می‌گويد: «من هميشه به فعاليت‌های مرتبط با رشته رباتيك علاقه زيادي داشتم و در اين زمينه فعاليت می‌كردم. براي همين رشته كامپيوترـ سخت‌افزار را در دانشگاه صنعتي شريف انتخاب كردم. آن زمان اصلا به بازار كار فكر نمي‌كردم و انتخابم صرفا از روي علاقه بود. اما الان به فكر اشتغالم هستم و پيشنهادهاي زيادي هم دارم چون دانشگاهِ محل تحصيل خيلي تعيين‌كننده است.»

رشته: جامعه‌شناسي/ دانشگاه: پيام نور/ علت انتخاب: علاقه / نااميد

حسين 29 ساله است. رشته او جامعه‌شناسي است و در دانشگاه پيام نور تهران درس می‌خواند. می‌گويد: «پدر و مادر من جفتشان جامعه‌شناسي خوانده‌اند و خانه ما پر از كتاب‌های آنها بود. يادم هست هميشه درباره جامعه حرف می‌‌زدند و من را هم در بحث‌هايشان شريك می‌‌كردند. همين موضوع باعث شد به اين رشته علاقه‌مند شوم و در دانشگاه انتخابش كنم. البته من يك بار وقتي 18 ساله بودم، علوم كامپيوتر قبول شدم اما چون آن را دوست نداشتم از دانشگاه انصراف دادم و به سربازي رفتم.» حسين شغل جداگانه‌اي دارد و به بازار كار رشته‌اش اميدوار نيست. می‌‌گويد: «جامعه‌شناسي را فقط از روي علاقه انتخاب كردم. بازار كار اين رشته با ليسانس چندان خوب نيست و فقط می‌‌توان معلم يا مددكار مراكز آموزشي شد. البته اگر تا مقاطع بالا مثلا دكتري ادامه بدهيد اوضاع فرق می‌كند. من خودم شغل آزاد دارم براي همين جامعه‌شناسي را فقط به خاطر علاقه‌ام ادامه می‌‌دهم.»

رشته: مديريت مالي/ دانشگاه: شهيد بهشتي/ علت انتخاب: كار/ اميدوار

اشتغال، نخستين انگيزه ناهيد براي انتخاب رشته مديريت مالي بود. او 24ساله است و تا چند وقت ديگر از دانشگاه شهيد بهشتي فارغ‌التحصيل می‌شود. می‌گويد: «در دبيرستان رشته رياضي را انتخاب كردم و می‌خواستم در دانشگاه در رشته مهندسيِ اسم و رسم‌داري ادامه تحصيل بدهم. در كنكور رتبه‌ام دو هزار شد. برخي از اطرفيان پيشنهاد كردند رشته مديريت مالي را انتخاب كنم. من چون آشنايي چنداني با اين رشته نداشتم، در ابتدا مخالفت كردم اما بعد از تحقيق متوجه شدم آينده شغلي خوبي دارد و می‌تواند هدف من را كه رسيدن به كار مناسب بود محقق كند. از طرفي من به كاركردن و پول و اقتصاد علاقه داشتم براي همين در نهايت رشته مديريت مالي را انتخاب كردم.» او که اميدوار است پس از فارغ‌التحصيلي شغل متناسب با رشته‌اش را به دست آورد، حرفش را اين‌گونه پايان می‌‌دهد: «من همين الان هم در يك شركت به عنوان مدير مالي مشغول به كارم. مسلما بعد از اتمام تحصيلاتم هم به كارم ادامه می‌‌دهم. از رشته‌اي كه انتخاب كردم راضي‌ام.»

رشته: فيزيك/ دانشگاه آزاد/ علت انتخاب: علاقه/ نااميد

داود در رشته فيزيك دانشگاه آزاد درس می‌‌خواند. او اين رشته را از روي علاقه انتخاب كرده بود اما حالا می‌گويد اميد چنداني ندارد كه بتواند پس از اتمام آن سر كار برود. «وقتي فيزيك را انتخاب می‌كردم، 18ساله بودم. بعضي از دوستان و آشنايانم گفتند اين رشته بازار كار خوبي ندارد اما من به خاطر علاقه‌اي كه به آن داشتم انتخابش كردم. البته فكر شغل آينده هم بودم اما الان از اينكه بتوانم شغلي متناسب با رشته‌ام داشته باشم نااميد شده‌ام.»