دوربین رسانه‌ها شاید بد شدن وضع آسفالت خیابان‌ها و جمع‌شدن گداها در شهرهای بزرگ برزیل را نشانه واضح وخامت اوضاع سیاسی و اقتصادی این کشور بدانند؛ اما نشانه‌های غیرواضح‌تر و بدتری هم در کار است. قطع ناهار مدارس، کاهش بودجه تحقیقات مهم پزشکی و کاهش بودجه مبارزه با جرم که به رونق جرم و جنایت در برخی مناطق و کوتاه‌شدن دست دولت از بسیاری امور انجامیده، از جمله این نشانه‌ها است.

حالا سه سال از دوران کاهش قیمت نفت در جهان می‌گذرد و برزیل در این مدت مجبور شده کمربندش را سفت ببندد. اما این وضع، بودجه دولت برای تحصیلات، سلامت و برقراری نظم و امنیت را نیز به شدت تحت تاثیر قرار داده است.

از سوی دیگر، طبقه نخبه حاکم بر برزیل دائم با رسوایی‌های مالی مواجه بوده و این وضع باعث برانگیخته‌شدن نفرت مردم از این طبقه و نیز سیاست ریاضت اقتصادی تصویبی آنها برای برزیل شده است. در برزیل نیز مثل بسیاری از نقاط دیگر جهان حالا احتمالش وجود دارد که در جریان انتخابات سال آینده، افراد غیرخودی که به طبقه نخبه متعارف در این کشور تعلق ندارند، به قدرت برسند.

کارلوس لانگونی یکی از مدیران سابق بانک مرکزی برزیل که حالا رئیس مرکز اقتصاد جهانی در موسسه ختیو بارگاس در ریودوژانیرو است در این خصوص می‌گوید: «احیای توسعه‌ای که در سال‌های اخیر در برزیل از دست رفته، حداقل به یک دوره کامل ریاست جمهوری نیاز دارد. ناراحتی بزرگ من به عنوان یک اقتصاددان و یک برزیلی این است که کشور ما می‌توانست الان هم در سطح دیگری از توسعه و رفاه اجتماعی قرار داشته باشد اما این‌طور نشد و زمان را هم داریم از دست می‌دهیم.»

اقتصاد برزیل در سال ۲۰۱۰ میلادی ۷.۵ درصد رشد کرد که سریع‌ترین رشد آن در بیش از یک دهه بود. اما همین اقتصاد تقریبا به همین مقدار در هریک از دو سال اخیر کوچک شد. حالا نرخ بیکاری در برزیل حدود ۱۳ درصد است و تولید سرانه ناخالص داخلی در سال گذشته به سطحی برابر با سال ۲۰۰۹ رسید. همچنین کسری بودجه برزیل حدود ۱۰ درصد از تولید ناخالص داخلی است.

این وضع برای کشوری که در کنار روسیه، هند، چین و افریقای جنوبی یکی از اعضای بریکس (بازارهای نوظهور) بوده و سال‌ها مورد توجه وال‌استریت قرار داشته، بسیار دشوار است. از همه بدتر اینکه سه موسسه رتبه‌بندی، موقعیت این کشورِ بزرگِ امریکای لاتین را در عرصه سرمایه‌گذاری تقلیل داده‌اند و به نظر نمی‌رسد که برزیل قادر باشد به این زودی‌ها نظر آنها را در این خصوص مثبت کند.

معضلات اخیر باعث شده آن امید و آرزوهایی که در دهه ۲۰۰۰ در میان مردم برزیل برای بهبود اوضاع این کشور به وجود آمده بود نقش بر آب شود. در آن زمان، افزایش شدید قیمت دانه سویا، قهوه و شکر باعث سه برابر شدن صادرات آنها توسط برزیل شد و دست دولت را از پول پر کرد. لوئیس ایناسیو لولا دا سیلوا که در آن زمان رئیس‌جمهور برزیل بود، از سوی جامعه بین‌المللی با تعریف و تحسین‌های زیادی مواجه شد چون به نظر می‌آمد که دولت او برخی از نمادهای عقب‌ماندگی برزیل از جمله سوء‌تغذیه و نابودی بخش‌هایی از جنگل آمازون را متوقف کرده است. در دوران ریاست جمهوری دا سیلوا بسیاری از مردم برزیل از فقر درآمدند و توانستند سبک زندگی به سیاق طبقه متوسط را در پیش بگیرند.

اما امروزه بالا رفتن از نردبان ساختار اجتماعی- اقتصادی برزیل بسیار سخت است. همه می‌دانند که درس ‌خواندن با شکم گرسنه چقدر کارکرد افراد را پایین می‌آورد و آینده آنها را حتی پیش از آنکه شروع شده باشد، تمام می‌کند.

در ایالت باهیا در شمال شرقی برزیل، مقامات محلی از قطع‌شدن ناهار مدارس که ناشی از کاهش بودجه دولت فدرال بوده گله دارند و می‌گویند در برخی مناطق دورافتاده، این ناهار تنها غذایی بوده که به بچه‌ها می‌رسیده و حالا بی‌پولی دولت باعث از دست ‌رفتن آن شده است.

کاهش بودجه در عین حال پژوهش‌ها را در حوزه‌های پزشکی متوقف کرده. مثلا بنیاد اسوالدو کروز در شهر ریو که تیمی 20‌نفره برای تحقیق روی هپاتیت داشت دیگر نمی‌تواند بودجه این تیم را تامین کند. این در حالی است که در برزیل 2 میلیون نفر به هپاتیت مبتلا هستند و تداوم این پژوهش ضروری است.

با این اوصاف، به نظر می‌رسد انتخابات آینده برزیل در سال ۲۰۱۸ کاملا متمرکز روی مسئله فقر و وضعیت اقتصادی در این کشور باشد. در این انتخابات، باید جانشینی برای میشل تمر رئیس‌جمهور کنونی برزیل پیدا شود، چهره‌ای که دولتش هرازگاهی با اتهام فساد مالی نیز مواجه بوده است. آیا رئیس‌جمهور بعدی برزیل از طبقه‌ای کاملا متفاوت برخواهد خاست؟ احتمالش زیاد است.