بحران دیپلماتیک قطر چهار ماه پیش و با طرح اتهام حمایت از تروریسم توسط عربستان سعودی علیه قطر آغاز شد و تحریم تجاری این کشور از سوی عربستان سعودی، امارات متحده عربی، مصر و بحرین از آن زمان تاکنون ادامه دارد؛ اما به نظر می‌رسد که در داخل قطر، این بحران به اوج‌گیری ناسیونالیسم منتهی شده باشد.

امیر قطر، شیخ تمیم بن حمد آل ثانی، که ۳۷ساله است فعلا از حمله سنگین اقتصادی دشمنانش در منطقه - یعنی عربستان سعودی و متحدانش- جان به در برده است. این در حالی است که در آغاز تحریم‌ها علیه قطر، بسیاری از رسانه‌ها از هجوم مردم به فروشگاه‌ها و هراس از بروز قحطی در این کشور سخن می‌گفتند و معتقد بودند که این وضع می‌تواند زمینه را برای بروز کودتا در قطر یا حمله نظامی علیه این کشور فراهم کند.

اما ظاهرا مقامات قطری به روش خودشان بحران را کنترل کرده‌اند. آنها با خریدهای بزرگ از غرب توانسته‌اند وضعیت مناسبات خود با غرب را حفظ کنند. از آن جمله می‌توان به خرید جت‌هایی از ارتش امریکا به ارزش ۱۲ میلیارد دلار، خرید کشتی‌های نیروی دریایی از ایتالیا و نیز قرارداد نیمار، ستاره برزیلی فوتبال اشاره کرد. نیمار که گران‌قیمت‌ترین بازیکن فوتبال دنیاست در دوم آگوست توسط تیم پاری‌سن‌ژرمن (که در مالکیت قطر است) به قیمت ۲۸۴ میلیون دلار خریداری شد. قطر حتی به دنبال خرید سهام از شرکت هواپیمایی امریکن ایرلاینز هم بوده است.

همچنین دیپلمات‌هایی از اروپا و امریکا در ماه‌های اخیر به دوحه رفت و آمد داشته‌اند و اوضاع حاکی از آن است که این کشورِ دارنده سومین ذخایر گاز طبیعی دنیا چندان هم در مرحله جداافتادگی از دنیا قرار ندارد.

کشورهای منطقه مثل ترکیه و ایران نیز برای تجارت با قطر مشکلی نداشته‌اند و با ارسال محموله‌های مختلف - از مصالح ساختمانی گرفته تا شیر و سبزی‌جات و کالاهای دیگر- انبارهای قطر را پر نگه داشته‌اند و به نوعی تحریم تجاری عربستان سعودی و متحدانش علیه قطر را محدود کرده‌اند.

در عین حال، قطر در اوایل ماه جولای یک معاهده جدید ضدتروریسم با امریکا به امضا رساند که به نوعی خنثی‌کننده اتهامات عربستان سعودی و نیز موضع دونالد ترامپ رئیس‌جمهور امریکا در حمایت اولیه از تحریم قطر به شمار می‌آمد.

در این میان، بانک‌های قطر نیز برای تامین مالی به شرق نظر دارند. از آنجا که بازیگران سابق در این عرصه -که عموما از کشورهای حوزه خلیج فارس بودند- به دلیل تحریم از عرصه خارج شده‌اند، ذخایر خارجی قطر کاهش یافته است. برای پر کردن این خلأ، قطر از بانک‌های خود خواسته که به دنبال سرمایه‌گذاران آسیایی باشند. مثلا گفته می‌شود که بانک اسلامی قطر که دومین بانک بزرگ این کشور است، اخیرا موفق شده تامین مالی در واحد پول ین ژاپن و دلار استرالیا را به دست بیاورد. البته خود بانک هنوز این مسئله را تایید نکرده است.

ماجراهای قطر با عربستان سعودی و امارات متحده عربی ریشه‌های مختلفی در گذشته دارد. جدا از مسئله حمایت عربستان سعودی از تغییر خاندان حاکم بر قطر، این اختلافات همواره جنبه اقتصادی نیز داشته‌اند. مثلا در سال ۱۹۷۴، وقتی که تنها سه سال از استقلال قطر از بریتانیا گذشته بود، عربستان سعودی و امارات تلاش کردند مشکل مرزی خود را به شکلی حل و فصل کنند که قطر در مذاکرات حضور نداشته باشد. در نتیجه این کار، عربستان به حق استفاده از میدان نفتی ۱۴ میلیارد دلاری در منطقه مورد مناقشه رسید و قطر نتوانست کاری در این خصوص بکند جز اینکه حقوق خود را برای استفاده از میدان گازی شمال -که با ایران مشترک است و بزرگ‌ترین میدان گازی دنیا به شمار می‌آید- حفظ کند.

همین ذخیره گازی بزرگ باعث شد کاهش قیمت نفت که بسیاری از کشورهای صادرکننده نفت در حوزه خلیج فارس را به زانو درآورد، روی قطر تاثیر کمتری بگذارد. اقتصاد عربستان سعودی سال آینده احتمالا تنها 0.5 درصد رشد خواهد کرد و اقتصاد امارات نیز رشدی 2 درصدی خواهد داشت. اقتصاد قطر هم از شوک تحریم ضربه خورده اما اقتصاددانان در بلومبرگ پیش‌بینی کرده‌اند که در سال ۲۰۱۸ این کشور بتواند رشد تولید ناخالص داخلی خود را به 3.2 درصد -که مطابق پیش‌بینی‌های قبلی است- برساند.

در این میان، شیخ تمیم امیدوار است که ماجرای تحریم اقتصادی کشورش را به نوعی مزیت درازمدت تبدیل کند؛ به طوری که مسئله تکیه بر خود و عدم وابستگی به همسایگان به موضوع مهمی در عرصه اقتصادی این کشور بدل شده است. او ماه گذشته در سخنرانی خطاب به مردم قطر گفت: «ما به سخت‌کوشی، خلاقیت، تفکر مستقل، برنامه‌های سازنده و توجه به دستاوردهای آکادمیک در تمام رشته‌ها نیازمندیم. اهداف ما واقعی و عمل‌گرایانه هستند و بر اساس قاطعیتی شکل گرفته‌اند که مردم قطر در جریان این بحران از خود نشان داده‌اند.»

با این اوصاف به نظر می‌رسد که قطر فعلا با جذب حمایت‌های دیپلماتیک خارجی و نیز تقویت حس ناسیونالیسم در داخل، بحران را پشت سر بگذارد اما مشخص نیست که با تداوم تحریم چه تحولاتی در انتظار این کشور خواهد بود.