ویلیام میلر در بهار 1899 گروهی برای سرمایه‌گذاری در بروکلین ایجاد و سه نفر دیگر را با خود همراه کرد. او به آنها وعده‌ای برای بازگشت سرمایه داد که فراتر از حد تصور بود. میلر قرار بود هر هفته سود سهام 10درصد به سرمایه‌گذاران بپردازد و برای هر سرمایه‌گذارِ جدیدی که به جمع آنها ملحق شود نیز کمیسیونی در نظر گرفته‌بود. اما طولی نکشید که سیلی از جمعیت روانه منزل او شدند. اما متد او همچنان پابرجا مانده‌است. 20 سال بعد چارلز پانزی کلاه‌بردار معروف امریکایی مانند میلر وعده بازگشت سرمایه کلان به سرمایه‌داران داد تا آنها را به سرمایه‌گذاری ترغیب کند. طرح پانزی این بود که با پول نفر بعدی، سودِ نفر بعدی را بدهد. اما وقتی سهم کم بیاید، سقوط قطعی خواهد بود. طرح‌هایی که مانند میلر سخاوت بیش از اندازه به خرج می‌دهند بدون تردید شکست خواهند خورد. اما می‌توان وعده‌ها را به شکل دیگری داد که شکستی در کار نباشد.

پانزی سعی کرد وعده پول‌های کلان مانند میلر ندهد اما از سرمایه‌گذاران می‌خواست پول خود را در جوانی پس‌انداز کنند و در دوران پیری از آن بهره بگیرند. او می‌توانست در آن زمان پول افراد را نگه دارد و در دوران پیری نیز پول آنها را با سهم کسانی بدهد که در آینده قرار بود در این طرح شرکت کنند و هنوز به دنیا نیامده‌بودند. از آنجا که نسل بعدی همیشه وجود خواهد داشت، این زنجیره نیز هیچ‌گاه متوقف نخواهد شد.

منطق میان‌نسلی در حقیقت ریشه در مستمری‌های «پیش‌پرداخت» دارد که در بسیاری از کشورها رایج است. مردم در دورانی که می‌توانند کار کنند در این طرح شرکت می‌کنند و در دوران بازنشستگی پول‌هایی را که پرداخت کرده‌اند دریافت می‌کنند. بسیاری از مردم تصور می‌کنند پولی که پرداخت می‌کنند پس‌انداز می‌شود تا آنها پیر شوند و در دوران پیری به آنها بازپرداخت شود. اما این‌طور نیست. سهم‌های امروز به عنوان حقوق و مستمری به سهام‌داران دیروز پرداخت می‌شود. پول میان نسل‌ها رد و بدل می‌شود.

از طرح پانزی تا راهکار اقتصادی

اما این طرح‌ها شباهت بسیار زیادی به طرح کلاه‌برداری پانزی دارد و به همین خاطر هرجا که مورد استفاده قرار می‌گیرد، با نقدهایی همراه است. در واقع اکثراً تلاش می‌کنند این طرح را بی‌اعتبار کنند. اما شاید این طرح آن‌قدر هم بد نباشد که قطعاً همین‌طور است. پل آنتونی ساموئلسون از دانشگاه ماساچوست در سال 1958 پژوهش‌هایی در این زمینه انجام داد. این اقتصاددان برای تشریح منظور خود از طرح پانزی، جزیره‌ای را مثال می‌زند که پر از درخت‌های بلندِ کاکائو و مردمِ گرسنه است اما تنها افراد جوان می‌توانند از درخت‌ها بالا بروند و میوه را برای خوردن بچینند. اگر این میوه‌ها به سرعت چیده و خورده نشود نیز فاسد می‌شود. هم‌زمان نیز تنها دو نسلِ پیر و جوان زنده هستند. در این جزیره پیرها ظاهراً باید از گرسنگی بمیرند زیرا نه می‌توانند از درخت‌ها بالا بروند و نه می‌توانند از قبل چیزی را پس‌انداز کنند چون ذخیره آنها بی‌شک فاسد می‌شود. راه‌حلِ آنها طرح پانزی است. جوان‌ها تنها در صورتی به پیرها چیزی می‌دهند که از قبل چیزی دریافت کرده‌باشند یا بدانند در آینده چیزی به آنها می‌رسد. دقیقاً از همین‌جا بده‌بستان‌های میان‌نسلی راه می‌افتد. در واقع آنها اگر می‌خواهند زنده بمانند چاره‌ای جز این ندارند.

ساموئلسون معتقد بود نسل جدید همیشه اهل معامله است و به همین خاطر این طرح کاملاً جواب می‌دهد. هرچند طرح میلر یک سال هم دوام نیاورد و او را به خاک سیاه نشاند اما طرح پانزی سال‌هاست که به شیوه‌های مختلف در کشورها اجرا می‌شود و اقتصاددان‌ها نیز روی آن اتفاق نظر داردند.

پل آنتونی ساموئلسون        Paul Anthony Samuelson

نخستین امریکایی‌اي بود که جایزه نوبل اقتصاد را (در سال 1970) دریافت کرد. نیویورک‌تایمز او را پیشروترین اقتصاددان در قرن بیستم معرفی کرده‌است. ساموئلسون در پانزدهم می 1915 به دنیا آمد و 13دسامبر 2009 از دنیا رفت. آکادمیِ سوئد زمانی‌ که نوبل اقتصاد را به او تقدیم می‌کرد اذعان کرد او یکی از پرکارترین اقتصاددان‌های معاصر است که برای بهبود نظریه‌های اقتصادی تلاش کرده‌است. راندال پارکر که تاریخ اقتصاد را بررسی می‌کند نیز به او لقب «پدر اقتصاد مدرن» داده‌است. او از معدود اقتصاددان‌هایی است که مورد تحسین سیاستمداران نیز قرار گرفته‌است. بیل کلینتون نیز از او بابت سال‌ها تلاش در عرصه علم اقتصاد تقدیر و مدال ملیِ علم را به او اهدا کرد. بسیاری از اقتصاددان‌ها ادعا کرده‌اند که حسرت می‌خورند كاش یک مقاله تأثیرگذار مانند او در کارنامه خود داشتند.