نواز شریف دوباره به نخست‌وزیر «سابق» پاکستان تبدیل شده‌است. در روز 28 جولای امسال دادگاه از او سلب صلاحیت کرد و در نتیجه او یکی از مهم‌ترین مقام‌ها را در پاکستان از دست داد و از دفتر نخست‌وزیری بیرون آمد. با وجود همه اینها، او می‌تواند ادعا کند اقتصاد پاکستان از روزی که به نخست‌وزیری رسیده‌بود تا اکنون که دفترش را تحویل می‌دهد، وضعیت بسیار بهتری پیدا کرده‌است. آخرین باری که نظرسنجی‌ها در پاکستان صورت گرفت، رشد تولید ناخالص داخلیِ این کشور حدود 3درصد بود. این نرخ برای کشوری که جمعیت آن به سرعت در حال افزایش است، کاملاً مأیوس‌کننده است. تورم در آن زمان بالای 10درصد بود. کسری بودجه نیز به اوج خود رسیده‌بود. بحران اقتصادی بر سر این کشور سایه افکنده‌بود. اکنون چهار سال از آن زمان گذشته‌است. نرخ تورم تک‌رقمی شده‌است. کسری بودجه به حداقل رسیده و تولید ناخالص داخلی به بالای 4درصد رسیده‌است. رشد تولید ناخالص داخلی نیز به 6درصد رسیده‌است. سرمایه‌گذاران نیز متوجه این مسئله شده‌اند. از سال 2012 تاکنون ارزش سهام در بورس پاکستان به دلار دو برابر شده‌است.

پاکستان، سوئد نیست. این کشور در نقطه‌ای اشتباهی با نهایتِ فساد، عدمِ امنیت و عدم توسعه انسانی قرار دارد. بر اساس آخرین آمار، 30 درصد از مردم این کشور در فقر زندگی می‌کنند. با همه اینها، اقتصادی که در حال نابودی بوده موفق شده قدم‌های محکمی بردارد. پاکستان اکنون به یکی از عزیزدردانه‌های سرمایه‌گذرای تبدیل شده‌است. شرایط نشان می‌دهد وضعیت اقتصاد کلان در این کشور خوب است.

البته چنین قصه‌هایی به ندرت در میان اقتصادها یافت می‌شود. اصلاحات اقتصادی نیز اغلب دردناک و دشوار هستند. معمولاً «بازارهای پیشرو» چنین قدم‌هایی برمی‌دارند. در بازارهای نوظهور نیز چنین قدم‌هایی گاهی به نظر خطرناک می‌آید. کمتر پیش می‌آید کشوری با وضعیت پاکستان، چنین اصلاحاتی را در دستور کار خودش قرار بدهد.

اقتصاد ققنوس

انواع اقتصاد در این زمینه وجود دارد. برای مثال در یک‌سو زیمبابوه‌ای قرار دارد که وارد منطقه فاجعه شده و در آنجا باقی مانده‌است. حتی ونزوئلا نیز وضعیتی مشابه دارد. در سوی دیگر نیز کشوری مانند آرژانتین یا مصر قرار دارد که موفق شده‌است با استراتژی‌های مختلف از فاجعه بیرون بیاید. اما در این بین کشورهای کمی مثل پاکستان هستند. این کشورها تاریخ مدیریتِ غلط را در خود دارند و از همان تاریخ رنج می‌برند. در این کشورها سیاست اغلب شکلی ناپایدار دارد. اما اقتصاد آنها جای تأمل دارد؛ اقتصادی که به «اقتصاد ققنوس» شهرت دارد.

در اقتصاد ققنوس سه مرحله وجود دارد: نخست این‌که بحران رخ می‌دهد. این بخش را مرحله «خاکستر» می‌گویند. رفته‌رفته مشکلات خودشان را نشان می‌دهند و اقتصاد وارد مرحله «واکنش» می‌شود. در این مرحله اغلب سیاستمداران برای اصلاح اقتصادی گام برمی‌دارند. این مسئله در مورد پاکستان به کمک صندوق بین‌المللی پول انجام شده‌است. سومین مرحله نیز «تولد دوباره» است. در واقع سرمایه‌ها روانه اقتصاد می‌شوند و جان آن را نجات می‌دهند.

البته این مراحل در مورد کشورها و اقتصادهای مختلف قدری تفاوت دارد. در واقع الگوی کلی تقریباً مشابه است. اقتصاد اغلب با یک محدودیت مالی روبه‌رو می‌شود. برخی اوقات این محدودیت در قالب کسری بودجه ظاهر می‌شود. سرمایه‌گذاران اغلب منجی اقتصاد می‌شوند. چیزهایی که ممکن است جرقه بحران اقتصادی را بزند در کشورهای مختلف تفاوت دارد. برای مثال برخی از کشورها تکیه بیش از اندازه به نفت دارند و در نتیجه کاهش قیمت نفت یا تغییر در بازار نفت می‌تواند روی وضعیت آنها اثرگذار باشد. گاهی مشکلات ارزی می‌تواند جرقه بحران را بزند.

در اقتصاد ققنوس، همیشه کشورها در خطر هستند. مهم نیست آنها چقدر مهارت دارند تا بتوانند شرایط را مدیریت کنند، هر لحظه امکان بروز بحران وجود دارد. در مورد پاکستان نیز قضیه کاملاً صدق می‌کند. این کشور تا زمانی‌ که حمایت‌های صندوق بین‌المللی پول را دریافت می‌کرد اوضاع بهتری داشت، اکنون باید دید ققنوس پاکستانی‌ها متولد می‌شود یا خیر.