عراق مي‌تواند بزرگ‌ترین و مهم‌ترین شریک منطقه‌ای و بهترین شریک تجاری ایران در آینده باشد. از این رو بازار عراق از اهمیت خاصی برای ایران برخوردار است. از طرفی کشور عراق نیز به این رابطه نیاز دارد؛ زیرا این کشور در جنگ‌‌‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی 20 سال گذشته آسیب زیادی دیده و تمام زیرساخت‌‌‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی صنعتی آن نابود شده است. از سوی دیگر به دلیل وجود منابع سرشار نفت و گاز، بالقوه کشور ثروتمندی است. همچنین به دلیل دارا بودن منابع مالی و مرزهای 1400 کیلومتری با ایران، برای کشور ما مزیت نسبی و رقابتی وجود دارد. بنابراین تجارت دو طرف هم مورد نیاز و هم به سود هردو کشور است. از دیرباز همیشه تمدن عربی و عثمانی با تمدن ایرانی گره خورده و با هم آمیخته شده و نفوذ مشترک در این خطه داشته‌اند. همچنین نزدیکی فرهنگی، شیعه بودن دو ملت، وجود مراجع ایرانی در عراق و روابط نسبی و سببی بسیاری از مردمان استان‌‌‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی مرزنشین دلایلی است که ایران مي‌تواند در این بازار حضور داشته باشد. ضمن اینکه در شرایط خاصی که عراق از سوی دنیا تحریم شده بود، ارتباط ایران و عراق شکل گرفت و این کشور مجبور شد مرزهایش را به سوی ایران بگشاید و نوع خاصی از روابط بین دو کشور به وجود آمد. اما این رابطه طبق اصول تجاری بنگاه‌داری بانکی شکل نگرفت. به این معنی که مرزنشین‌‌‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌، پیله‌وران و تجار ایرانی کالاها را به مرز مي‌بردند و با عراقی‌‌‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ یا مبادله کالا به کالا مي‌کردند، یا با ماشین و تجهیزات یا با پول داد و ستد مي‌کردند. بنابراین نتوانستیم روابطمان را براساس اصول تجاری شناخته‌شده دنیا و بر مبنای اصول بانکی بنا کنیم. در حال حاضر از آنجایی که این روش مبادله تبدیل به سنت شده و بازیگران این عرصه زیاد شده‌اند، نمی‌توانیم آن را تغییر دهیم. البته نمی‌توان گفت که در این بازار ناموفق عمل کرده‌ایم. 15 درصد صادرات کشور به عراق انجام مي‌شود و در مجموع دومین مقصد صادراتی ما، عراق است. در پنج ماه گذشته بیش از 2 میلیارد و 600 میلیون دلار کالا به این کشور صادر شده است. ایران محصولات نفتی و یا پتروشیمی به عراق صادر نکرده، اما کالاهای صادراتی محصولاتی بوده است که بعید به نظر مي‌رسد بتواند به سایر کشورها صادر کند. بنابراین مشخص است که ایرانی‌‌‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ توانسته‌اند از مزیت نسبی روابط با عراق استفاده کنند. زمانی که به تراز تجاری عراق در مقایسه با چین و امارات نگاه ‌کنیم، خواهیم دید که اگر ایران 2 میلیارد دلار کالا به این دو کشور صادر كرده، به عنوان مثال 4 میلیارد دلار در ازای آن کالا وارد کشور شده و تراز تجاری ایران در تجارت با آنها منفی است. درحالی که تراز تجاری ایران با عراق به طور قابل توجهی مثبت است.

به نظر مي‌رسد با وجود اینکه این روابط تجاری، در ایجاد اشتغال و کسب درآمدهای ارزی برای کشور مهم است، اما تجارت موضوعی نیست که در اولویت مسئولان کشور باشد. ما در این روابط دچار سه چالش هستیم. مسئولان سیاسی کشور نتوانسته‌اند با روابط سیاسی، فرهنگی و امنیتی بین دو کشور، در جهت رفع مشکلات، کاری انجام دهند. مدتی است اجلاس‌‌‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی سالیانه برگزار نشده، در حالی که بسیاری از مشکلات فی‌مابین مي‌تواند در این اجلاس‌‌‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ حل شود. بسیاری از توافقات و پروتکل‌‌‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ میان دو دولت، گمرک و سازمان استاندارد عراق و ایران نوشته شده، اما اجرایی نشده است. سیستم مدیریتی و اداری کشور نتوانسته سهمی را که باید از بازار عراق داشته باشد نقد کند.

از سوی دیگر 6 یا 7 ارگان در کشور درگیر روابط تجاری هستند که بعضا عدم هماهنگی بین آنها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ وجود دارد. ستاد توسعه روابط اقتصادی با عراق، ستاد ویژه وزارت خارجه، انجمن دوستی ایران و عراق، اتاق مشترک، سازمان توسعه، رایزني و سفارت ارگان‌‌‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی مرتبط هستند. اتاق‌‌‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ به صورت مستقل اقدام مي‌کنند. استانداری‌‌‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ برنامه‌‌‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی مختلفی اجرا مي‌کنند. بدون هماهنگی با یکدیگر مجوزهای نمایشگاهی صادر و اجرا مي‌شود. در مجموع شاهد انسجامی که باید برای سیاست‌گذاری حضور در بازار عراق وجود داشته باشد، نیستیم.

از طرف دیگر شرکت‌‌‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ و برندهای بزرگ کشور وارد بازار عراق نشده‌اند. حتی امکان حضور این کالاها در آن بازار وجود دارد، اما خود این شرکت‌‌‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ حضور فیزیکی و حضور تبلیغاتی در بازار عراق ندارند و کالایشان را در مرز به تاجران عراقی مي‌فروشند و خبر ندارند که میزان رضایت مصرف‌کنندگان چه اندازه است. در حالی که دانستن این مهم باعث مي‌شود حضور بهتری در بازار داشته باشند. حضور نداشتن شرکت‌‌‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ و برندهای بزرگ ایران در این بازار باعث شده نتوانیم سهم بیشتری از این بازار داشته باشیم.

در خدمات درمانی نیز ایران برای عراق اولویت دارد. یک بیمار عراقی اگر بخواهد برای درمان به هر کشوری برود هزینه‌‌‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی رفت و آمدش در مقایسه با ایران چندین برابر است و از آنجایی که ایران از نظر نظام پزشکی در دنیا معتبر و شناخته‌شده است و سیستم‌‌‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی پیشرفته و به‌روز پزشکی در دنیا را داراست، یقینا در زمینه مداوای بیماران و همچنین صادرات دارو، مزیت رقابتی داریم. در مصالح ساختمانی و مواد غذایی به خصوص میوه و تره‌بار و لبنیات به دلیل نزدیکی با عراق به نسبت تمام کشورهای دیگر از مزیت برخوردار هستیم.

عراق از نظر بنادر دچار محدودیت است و تنها بندر بصره را دارد و از طرف دیگر با ترکیه، عربستان و اردن مرز مشترک دارد که هنوز گمرک در آن‌‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ راه‌اندازی نشده است. اما ایران چند گمرک در مرز با عراق ایجاد کرده است. این موارد نیز مزیت‌‌‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌یی برای ایران ایجاد کرده است که نیاز به برنامه‌ریزی جدی و نگاه بلندمدت دارد تا بتواند حضور موثر در این بازار را تقویت کند.