در چهار دهه گذشته، ارتباط قوی‌تر و مستحکم‌تر با همسایگان  و کشورهای مسلمان منطقه در دستور کار جمهوری اسلامی ایران قرار گرفت. با توجه به همسایگی پاکستان با ایران و همچنین با توجه به اینکه پاکستان یک کشور مسلمان است، این کشور به یکی از بازارهای مهم در عرصه اقتصاد، همچنین به یکی از کشورهای مهم در عرصه سیاست خارجی در همسایگی کشور تبدیل شده است. بنابراین به نظر می‌رسد با این شرایط و با توجه به اهمیت موضوع، باید روابط اقتصادی ایران با پاکستان در شرایط مناسب باشد و بازار 200 میلیونی آن کشور برای ایران فراهم باشد، اما آمارها چنین چیزی را نشان نمی‌دهد.

با اِعمال تحریم‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی متعدد در مجامع بین‌المللی علیه ایران، روابط تجاری و بانکی کشور با بسیاری از کشورها کاملا قطع شد و این موضوع ضربه شديدي به اقتصاد وارد آورد. با امضای توافق‌نامه برجام و آغاز روابط اقتصادی و دیپلماتیک، بسیاری از کشورها به برقراری روابط تجاری با ایران پرداختند. در شرایط تحریم روابط اقتصادی ایران با پاکستانی‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ در سخت‌ترین شرایط قرار گرفت. پاکستان یکی از کشورهایی بود که می‌توان گفت تقریبا تمام روابط بانکی آن با ایران قطع شد. هرچند این کشور روابط با ایران  را  ممنوع نکرد، اما روابط دو کشور به شدت محدود شد و در نتیجه سطح تجارت خارجی ایران و پاکستان، نسبت به ظرفیت‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌یی که در این کشور وجود دارد و با توجه به ارتباطات خوبی که بین دو کشور برقرار است، در پایین‌ترین حالت خود قرار گرفت.

آمارهای 4 ماهه اول سال 96 حاکی از تجارت 411 میلیون دلاری بین ایران و پاکستان است. بیش از 230 میلیون دلار صادرات از ایران به کشور پاکستان و 181 میلیون دلار واردات از این کشور به ایران صورت گرفته است و تراز تجاریِ حدود 50 میلیون دلار را به نفع ایران رقم زده است. به اعتقاد نگارنده با توجه به شرایط این‌دو کشور و سیاست‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی تجاری ایران، عدد کمتر از نیم میلیارد دلار تجارت بین پاکستان و ایران به هیچ عنوان قابل قبول نیست.

به نظر می‌رسد باید هدف‌گذاری‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی مشخصی برای افزایش تجارت خارجی بین دو کشور، توسط وزارت امور خارجه ایران و همراهی و پیگیری وزارت امور خارجه کشور پاکستان، در جهت ارتقاي تجارت و افزایش سهم صادرات و واردات صورت گیرد.

با نگاه به آمارها درمی‌یابیم که واردات ایران از پاکستان بیشتر شامل برنج، کنجد و گاو گوشتی مولد است و صادرات به این کشور بیشتر به محصولات  قیر، روغن‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی سبک و کاشی و سرامیک اختصاص دارد. کشور ایران ظرفیت‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی زیادی برای افزایش تجارت با پاکستان دارد که آمارها  نشان می‌دهد به نوعی از این موضوع غفلت شده است. یکی از بندهای مهم اقتصاد مقاومتی تنوع بازار با افزایش صادرات است. پس اگر به دنبال اجرایی شدن اقتصاد مقاومتی هستیم و به تنوع بازار به صورت گسترده می‌اندیشیم، باید از بازار کشورهای پیرامونی و همسایه شروع کنیم.

در این شرایط به نظر می‌رسد این میزان از تجارت خارجی با پاکستان به هیچ عنوان قابل قبول نیست و این امر نشان‌دهنده کم‌کاری ایران برای افزایش تجارت با این کشور بوده است. بعد از توافق هسته‌ای، کشورهای بزرگ اروپایی تحریم‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی ایران را لغو کردند و روابط بانکی آنها حداقل در حد بانک‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی خرد و کوچک برقرار شد و کارگزاری‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی آنها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ در کشور  با همکاری بانک‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی خصوصی شکل گرفت. کشورهایی مانند ترکیه، فرانسه، آلمان و ایتالیا فعالیت‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی اقتصادی خود را در ایران آغاز کردند، با وجود اين، پاکستان جزو کشورهایی است که به هیچ عنوان حاضر نشد روابط بانکی و کارگزاری خود را با ایران از سر بگیرد.

بعد از توافق برجام، رئیس بانک مرکزی ایران دو بار و رئیس‌جمهور یک بار برای برقراری مبادلات تجاری دوباره، به این کشور سفر کرده‌اند و توافقاتی نیز صورت گرفت؛ اما باز هم این توافقات اجرایی نشد و همچنان صادرات به این کشور از طریق کشورهای ثالث انجام می‌گیرد که این کم‌لطفیِ پاکستانی‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ را نشان می‌دهد. قطعا با تعامل سازنده و گفت‌وگو می‌توان این مشکلات را برطرف کرد، اما تا به امروز به دلایل متعدد و شاید هم به دلیل غفلت مسئولان، این اتفاق نیفتاده است.

بازار پاکستان برای ایران در بحث خدمات فنی و مهندسی بازار مهمی است. ایران برای ایجاد نیروگاه در پاکستان ظرفیت‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی بسیار خوبی دارد که می‌توان از این فرصت‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ نهایت بهره‌برداری را داشت؛ اما تا زمانی که روابط بانکی مجددا برقرار و ضمانت‌نامه‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی بانکی صادر نشود، به طور قطع استفاده از این ظرفیت‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ و امکانات، شدني نیست. به اعتقاد نگارنده باید هرچه سریع‌تر کارگزاری‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ی بانکی دو کشور شکل بگیرد.

در آخرین جلسه کارگروه شورای عالی صادرات در سازمان توسعه و تجارت، مسئولان بانک مرکزی اعلام کردند که در شرف تاسیس و راه‌اندازی کارگزاری با همکاری پاکستان هستند، اما کماکان شرایط به همان صورت است.

به نظر می‌رسد تا زمانی که روابط بانکیِ مستقل و مشخصی شکل نگیرد، امکان افزایش صادرات وجود نخواهد داشت. سخت‌گیری‌ها‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌یی که امروز پاکستان درباره اسناد کالاهای ایرانی اعمال می‌کند، بدترین و سخت‌ترین مسئله در روابط تجاری این‌دو کشور است که باید برطرف شود تا به سمت افزایش سهم تجارت خارجی ایران با کشور دوست و همسایه پاکستان حرکت کنیم.