اروپا در فصل تابستان امسال - مثل تابستان‌های چند سال اخیر- شاهد برگزاری تظاهرات عجیبی بود: تظاهرات علیه گردشگران.

خشم مردم محلی در برخی مقصدهای گردشگری اروپا - از جمله در ونیزِ ایتالیا و بارسلونای اسپانیا- نسبت به سیل بی‌حد و حصر گردشگران در شرایطی برانگیخته شده که تا همین چند سال پیش، مزایای گردشگری در بالا بردن درآمد مردم محلی مسئله‌ای کاملا پذیرفته‌شده بود. اما حالا و با استفاده گسترده گردشگران از امکاناتی مانند ایر بی‌ان‌بی برای اقامت و نیز حضور کشتی‌های غول‌پیکر تفریحی در برخی مقصدهای گردشگری، شرایط جدیدی برقرار شده که به تدریج مردم محلی را به ستوه آورده است. آنها می‌گویند اجاره‌ها آن‌قدر بالا رفته که بسیاری از ساکنان این مقصدهای گردشگری دیگر قادر به زندگی در زادگاه خود نیستند. در عین حال، وجود گروه‌های بزرگ گردشگرانی که به دنبال تفریح‌های شبانه هستند، زندگی عادی را در این مقاصد گردشگری به هم زده است. کار به جایی رسیده که مردم محلی در برخی مناطق پُر گردشگر حاضرند قید درآمدی را که از حضور توریست‌ها در شهرشان کسب می‌کنند بزنند و همان زندگی عادی قبلی خود در زادگاهشان را از سر بگیرند. این وضعیت درواقع شهروندان عادی را بیش از هر کس دیگری دچار مشکل کرده است.

واضح‌ترین نمونه این مشکل در ونیز مشاهده می‌شود. ترافیک سالانه گردشگرانی که به ونیز می‌آیند بالای 20 میلیون نفر است. حضور آنها باعث شده اکثر ساکنان ونیز وادار به ترک آن شوند. کمتر از نیمی از ۶۰ هزار ساکن ونیز در حال حاضر در این شهر باقی مانده‌اند. آنها که مانده‌اند هم از اوضاع راضی نیستند و علیه گردشگران بی‌مبالات و کشتی‌های غول‌پیکر تفریحی و قیمت‌های سرسام‌آور در ونیز تظاهرات می‌کنند. حتی سازمان ملل متحد نیز هشدار داده که فرهنگ، هنر و نحوه زندگی در ونیز به وضوح بر اثر توریسم به خطر افتاده است.

اما این وضع مختص اروپا نیست. در کامبوج، عده‌ای از روستاییان وادار به ترک دهکده‌های ماهی‌گیری خود شدند تا هتل‌های زنجیره‌ای بتوانند در سواحل دست‌نخورده این کشور ساخت و ساز کنند. سواحل ریودوژانیروی برزیل که شهرت جهانی داشت، حالا مملو از گردشگرانی است که دردسرهای بزرگی برای محلی‌ها ایجاد کرده‌اند و سواحل را مملو از آشغال کرده‌اند. در مناطق مختلف آمریکای شمالی - از نیواورلئان گرفته تا ونکوور- وضع اجاره مسکن چنان ناهنجار شده که قوانینی برای قانونمند شدن فعالیت سایت‌هایی مثل ایر بی‌ان‌بی تصویب شده تا محلی‌ها از بابت مزاحمت‌های شبانه و نیز افزایش شدید اجاره‌ها ضرر نکنند.

دانکن مک‌کان پژوهشگر بنیاد جدید اقتصاد می‌گوید عوامل مختلفی مثل اقامت‌های مشترک ارزان، وجود تخفیف‌های مختلف در پروازهای هوایی، عدم آشنایی گردشگران با مقاصد خارجی سفر و فرهنگ آنها و مسائل دیگر باعث بروز تنش‌های اخیر در خصوص گردشگری جهانی شده است. به گفته او، بحران اقتصادی به خصوص در جنوب اروپا و نیاز مردم و دولت‌ها به پول گردشگران خارجی باعث شده که معضلات به صورت کوتاه‌مدت پنهان شوند و به همین دلیل هم برای سر و سامان دادن به آن فکری نمی‌شود.

تا مدتی پیش اگر کسی از مضرات و مشکلات ناشی از گردشگری گسترده جهانی صحبت می‌کرد، فورا به ایرادگیری و فاصله‌داشتن از مردم متهم می‌شد. اما اخیرا هجوم گردشگران و مشکلاتشان به نقاط مختلفی از دنیا به مرحله انفجار رسیده است. هریک از گردشگرانی که امروزه خود را به مقاصد معروف گردشگری جهان می‌رسانند، تصور می‌کنند با سایر گردشگران فرق دارند و مثل آنها دردسرساز نیستند. گردشگرانی که برنامه‌های فرهنگی‌تری دارند و با هزینه کمتر سفر می‌کنند، خود را از گردشگران ثروتمندتر در کشتی‌های مجلل تفریحی بهتر می‌دانند و در مقابل، گردشگران ثروتمندتر نیز معتقدند که با سفر به هر منطقه و پول ‌خرج‌کردن در آن، دارند به مردم منطقه کمک می‌کنند و بنابراین، جایی برای گله و شکایت وجود ندارد. اما همچنان سؤال این است که چه‌کسی گردشگر خوب و چه‌کسی گردشگر بد است؟ چه‌کسی حق سفر دارد و چه‌کسی ندارد؟

واقعیت این است که ابعاد صنعت گردشگری آن‌قدر با سرعت گسترده شده که به مسئله‌ مهمی در جهانی‌سازی بدل شده است. کمتر صنعتی در جهان توانسته در قرن بیست و یکم به اندازه گردشگری شکوفا شود. برای اولین بار در تاریخ مدرن، در برخی مناطق دنیا شاهد مرزهای باز هستیم. در عین حال تکنولوژی‌های پرواز و ساخت هواپیما هر روز پیشرفت بیشتری می‌کند و باعث تسهیل سفر هوایی می‌شود. همچنین اوج‌گیری خریدهای آنلاین به این معنی است که رقابت حتی بر سر بلیت‌های لحظه آخری نیز بالاست و قیمت آنها بر اثر رقابت شدید کاملا ارزان‌تر از گذشته است.

نکته دیگر هم این است که طبقه متوسط بسیار بزرگی در کشورهایی مانند چین ایجاد شده که تمایل زیادی به گردشگری خارجی دارند. درواقع تفریح آنها از گردشگری در حوالی محل زندگی‌شان به گردشگری جهانی تغییر یافته و به تدریج آن‌قدر رشد کرده که به نیروی موثری در اقتصاد جهانی بدل شده است. چین که بیشترین جمعیت جهان را دارد، تا بیست سال پیش گردشگر به خارج نمی‌فرستاد و وضعیت مالی چینی‌ها هم طوری نبود که دنبال سفر خارجی باشند. اما وقتی چینی‌ها شروع به گردشگری خارجی کردند، صنعت گردشگری جهان تکان خورد و به شدت گسترش پیدا کرد. چینی‌ها در حال حاضر بیشترین جمعیت توریست خارجی را در دنیا تشکیل می‌دهند. حتی دولت چین و رئیس‌جمهور این کشور، شی جینپینگ به دنبال آن هستند که در ازای توافق‌های بیشتر با دولت‌های دیگر جهان، راه ارائه ویزا توسط آنها به شهروندان چینی را هموار کنند.

به صورت کلی ظرف کمتر از دو دهه، تعداد سفرهای خارجی در جهان دو برابر شده و از ۵۳۶ میلیون سفر در سال ۱۹۹۵ به یک میلیارد سفر خارجی در سال ۲۰۱۲ رسیده است. در زمان جنگ سرد که مرزهای بسیاری بسته بودند و خصومت زیادی بین کشورها در جریان بود، این رقم تنها ۲۵ میلیون سفر بود.

سفر و گردشگری خارجی حالا به غولی تبدیل شده که هم می‌تواند مزایای زیادی داشته باشد و هم آسیب‌های جبران‌ناپذیری به بار بیاورد. صنعت توریسم ارزشی برابر با 8 تریلیون دلار دارد. این صنعت بزرگ‌ترین کارفرمای روی کره زمین است: از هر 11 نفر، یک نفر در بخش گردشگری و سفر مشغول به کار است.

علاقه‌مندی به سفر نیز به شکل قابل توجهی بالاست. مردم به سفر به عنوان راهی برای تفریح، هیجان، یادگیری و ماجراجویی نگاه می‌کنند و ظاهرا هیچ عاملی در این خصوص برای آنها بازدارنده نیست. عوامل اقتصادی مثل رکود بزرگ سال ۲۰۰۸ باعث تضعیف گردشگری نشد و عوامل سیاسی مثل وقوع حملات تروریستی به اقامتگاه‌های تفریحی نیز افراد را از گردشگری بازنداشت. حتی برخی مناطق ناامن در جهان هنوز شاهد حضور گردشگران هستند. همین چند وقت پیش، یک گردشگر که شش سال قبل در مالی توسط القاعده به گروگان گرفته شده بود، آزاد شد.

بنا بر آماری که توسط سازمان گردشگری جهانیِ سازمان ملل متحد ارائه شده، امسال گردشگری جهانی به میزان 10 درصد افزایش پیدا کرده است. این افزایش در خاورمیانه ۱۰ درصد و در اروپا ۶ درصد بوده است. این افزایش شدید طبعا با برخی رفتارهای ناهنجار نیز همراه بوده و واقعیت این است که توریسم خارجی تا حدی به مدیریت دولتی نیز نیاز دارد. قانونمند کردن ارائه مجوز به کشتی‌های تفریحی بزرگ، مقابله با هجوم شدید جمعیت به مناطق خاص و خطرات ناشی از آن، مقابله با ساخت بی‌حد و حصر هتل‌های بزرگ و تخریب طبیعت سواحل توسط آنها و مسائل دیگر همگی در چارچوب کار دولت‌ها قرار می‌گیرد.

این در حالی است که در حال حاضر بیشترین توجهی که از سوی دولت‌ها به مسئله گردشگری می‌شود، ارائه آمار و ارقام است. هرچه آمار بالاتر باشد، احساس موفقیت دولت‌ها بیشتر است. درواقع تاکنون هم بحث قانونمند کردن گردشگری خارجی مورد بی‌توجهی قرار گرفته چون هیچ دولتی نمی‌خواهد گردشگران خارجی در کشورش را کاهش بدهد. دولت‌ها به توریسم به چشم راهی برای پول‌درآوردن و ایجاد فرصت‌های شغلی نگاه می‌کنند. درواقع حضور گردشگران خارجی باعث می‌شود بار مسئولیت دولت‌ها از بابت ایجاد شغل کمتر شود و در عین حال، راه میانبری به سمت توسعه اقتصادی نیز فراهم باشد.

البته استثناهایی هم در این راه وجود دارد؛ یعنی دولت‌هایی که حامی گردشگری پایدارند. فرانسه، بوتان، کاستاریکا و کانادا از جمله کشورهایی هستند که به قانونمند کردن گردشگری توجه نشان داده‌اند و از این بابت ضرر هم نکرده‌اند و همچنان جزو مقاصد پرگردشگر جهان هستند.

در این میان، سازمان گردشگری جهانی هم روش‌هایی را برای مدیریت گردشگری گسترده پیشنهاد داده است. از آن جمله می‌توان به مدیریت جمعیت گردشگران اشاره کرد؛ بدین معنی که گردشگران ترغیب به فاصله‌گرفتن از مکان‌های اصلی و شلوغ گردشگری شوند و فرصت تجربه مکان‌های خلوت‌تر و جدیدتر با فعالیت‌های تفریحی مناسب برای آنها فراهم شود.

برخی مقاصد پُر گردشگر در حال حاضر از رویکردهای کنترلی در این خصوص استفاده می‌کنند. مثلا در دوبرونیک (بندری در کرواسی که ن یکی از پُر گردشگرترین مناطق مدیترانه شناخته شده و محل فیلم‌برداری سریال «بازی تاج و تخت» هم بوده)، کشتی‌های بزرگ تفریحی روزانه شمار زیادی گردشگر با خود می‌آورند که باعث اتخاذ تصمیم‌های محدودکننده‌ای توسط شهرداری آن شده است. بر این اساس، دوربین‌هایی نصب شده که شمار بازدیدکنندگان از مرکز قدیمی شهر (که در فهرست یونسکو قرار دارد) را کنترل می‌کند و در زمان‌های خاصی وقتی تعداد گردشگران بالا باشد جلوی آنها را می‌گیرد. یک شهر دیگر در کرواسی نیز برای گردشگرانی که با مستی فضای شهر را به هم بریزند جریمه نقدی سنگین در نظر گرفته است. در عین حال، در سال‌های اخیر مسئله ضربه سنگین گردشگری بی حد و حصر به محیط زیست مورد توجه بیشتری قرار گرفته و برخی دولت‌ها درصدد مدیریت آن برآمده‌اند. حتی در مواردی ورود گردشگران به برخی مناطق طبیعی ممنوع اعلام شده است. یکی از این موارد، دستور سال گذشته دولت تایلند به ممنوعیت گردشگری در جزیره تاچای در این کشور بود تا طبیعت آن حفظ شود.

به هر ترتیب،‌ رونق شدید گردشگری جهانی چاره‌ای جز کنترل اوضاع برای دولت‌ها باقی نمی‌گذارد و به نظر می‌رسد که آینده سفر خارجی دوباره در آینده تا حدی به دستان دولت‌ها برگردد.