هوازدگی و قابلیت فرسایش از مهم‌ترین عوامل ایجاد گردوغبار در نواحی خشک سیاره زمین مانند نوار خشک شمال افریقا تا صحرای گبی[i] در کشور چین شناخته‌شده است. بخش عمده‌ای از فرسایش زمین، ناشی از فرسایش باد یا عمل باد در کندن و همراه بردن ذرات میکرومتری خاک از سطح زمین‌های بایر، بیابانی، بدون پوشش گیاهی و رطوبت خاک است. در اثر این عمل باد توده‌های عظیم گردوغبار در ارتفاعات بالا به فواصل دورتر حمل می‌شوند و فضا را تیره‌وتار می‌کنند.

پیشینه

سال‌هاست که پهنه ایران‌زمین از دو سو مورد هجوم ریزگردها یا طوفان‌های گردوغبار قرارگرفته است. یکی از سمت سیستان و بلوچستان در دوره بادهای معروف 120 روزه که زندگی را بر مردم ناحیه به‌ویژه اهالی زابل بسیار سخت و توان‌فرسا کرده است. دیگری از ناحیه غرب و جنوب غربی کشور با منشأ کشورهای مختلف مانند شمال افریقا از مصر و لیبی، عربستان، عراق، سوریه و اردن. هجوم ریزگردها از این نواحی زندگی مردم خوزستان و سایر نواحی کشور را مختل کرده و به تعطیلی مدارس، کندی و توقف کسب‌وکار و فعالیت مردم منجر شده است. برای مثال، تراکم و انباشت ذرات گردوغبار روی مقرهای ایستگاه‌های توزیع برق اهواز در طوفان ریزگردهای بهمن 1395، سبب قطع برق و به‌تبع آن قطع آب و از کار افتادن دستگاه‌های خنک‌کننده منازل، بیمارستان‌ها و اماکن عمومی و ادارات شد. در این طوفان 11 شهر و روستاهای خوزستان با دشواری‌های گوناگون روبه‌رو شدند.

خوزستان در جنوب غربی ایران با دو پدیده ماسه‌های روان و پدیده ریزگردها روبه‌رو بوده است. نگارنده در دهه‌های 1340 1350 به‌دفعات انسداد جاده اندیمشک - اهواز توسط حرکت تپه‌های ماسه روان و هجوم ریزگردها را در خاطر دارد. خوزستان شدیدترین طوفان ریزگردها با تراکم زیاد را در تیرماه 1346 که کمتر از 24 ساعت به طول انجامید شاهد بوده است. انسداد جاده اندیمشک - اهواز در شمال غرب اهواز در دهه 1340 با کاشت نوعی بوته یا درختان سازگار با اقلیم گرم و کم‌آب مانند کهور، تا امروز برطرف شده است. گفتنی است که آثار مخرب طوفان ریزگردها در دهه 1340 و 1350 به شدت طوفان‌های ده سال اخیر نبوده است (ازنظر تراکم غبار و طول مدت طوفان).

اولین طوفان گردوغبار در جنوب غرب ایران و کشور عراق بعد از انقلاب در بین سال‌های 1363 تا 1367 گزارش‌شده است. این ریزگردها مناطق وسیعی از عراق و مرزهای جنوب‌غرب کشور را تحت تأثیر قرار داد. ریزگردها برای مدت طولانی ظاهر نشدند تا اواخر زمستان 1384 و سال 1386. در سال‌های 1387 و 1388 هجوم طوفان‌ها اوج گرفت و مناطق وسیعی را دربر گرفت. در طوفان گردوغبار بهمن 1393 خوزستان خیابان‌های اهواز از مردم تهی شد و آنها به خانه‌های خود پناه بردند اگرچه درون منازل هم از شدت گردوغبار در امان نماندند. شدت طوفان ریزگردها در بهمن 1395 به حدی رسید که آب و برق شهر قطع شد و بیمارستان‌ها با هجوم آسیب‌دیدگان تنفسی و قلبی روبه‌رو شدند.

ریزگردها دانه‌های بسیار ریز با قطر کمتر از بیست میکرون و غالباً با منشأ رسی است که در فرآیند بیابان‌زایی و فرسایش خاکی صورت می‌گیرد. بادهای غرب به شرق از کشورهای شمال افریقا، عربستان، عراق و سوریه حامل بیشترین گردوغبار به نواحی غربی و جنوب غربی ایران بوده‌اند.

بعد از ورود ریزگردها به جریان‌های هوا، دیگر نمی‌توان از انتشار و صدمات آن جلوگیری کرد. بنابراین باید پیش از شروع فرسایش بادی و بلند شدن گردوغبار از سطح زمین، آن را زمین‌گیر و تثبیت کرد. مانند پاشیدن مالچ، کاشت بوته‌ها و درختان سازگار با محیط‌های کم‌آب و یا در صورت امکان پوشش سطح کانون‌های تولید گردوغبار با لایه رسی متراکم و یا لایه شنی که در پی عملیات گسترده وگران‌قیمت با ماشین‌آلات سنگین میسر خواهند بود.

علت پیدایش ریزگردها

علت اصلی پیدایش ریز گردها گرم شدن اقلیم، کاهش باران ناشی از تغییرات اقلیمی، کاهش پوشش گیاهی، از دست رفتن رطوبت خاک در شمال خاورمیانه و منطقه میان‌رودان، رشد بیابان‌زایی با ازکارافتادن زمین‌های کشاورزی در هلال حاصل‌خیز به دلیل بی‌آبی و نابودی پهنه‌های آبی شناخته‌شده است. از دست دادن رطوبت خاک، سبب لق شدن و جدا شدن ذرات خاک از یکدیگر شده و به‌آسانی در اثر باد از جا کنده و همراه جریان بادها به علت ریزی دانه‌ها و سبکی وزن به فواصل دورتر حمل می‌شوند.

کانون‌های پیدایش ریزگردها

بر اساس گزارش برنامه محیط‌زیست سازمان ملل، خاورمیانه و شمال افریقا کانون‌های ریزگردهاست. از بخش‌هایی از شمال کرانه‌های خلیج‌فارس و دریای عمان، جنوب دریاچه ارومیه، تالاب خشک‌شده هامون، تالاب هورالعظیم در مرز ایران و عراق و بخش‌هایی از دشت کویر و دشت لوت به‌عنوان کانون‌های داخلی ریزگردها نام‌ برده‌اند.

ایران از نظر جغرافیایی، در مدار بیست ‌تا چهل درجه نیم‌کره شمالی قرارگرفته است. در نواری که از صحرای شمال افریقا شروع می‌شود و پس از دربر گرفتن صفحه عربستان و ایران تا صحرای تاک لامان[ii] و صحرای گبی چین ادامه پیدا می‌کند. و جزو مناطق خشک و نیمه‌خشک جهان طبقه‌بندی‌شده است.

بنا به نظر کارشناسان منشأ برون‌مرزی تولید ریزگردها بیابان‌های عراق، عربستان و یا بستر خشکیده تالاب‌های بین‌النهرین شناخته‌شده و این بحث پیچیده‌ای است که حتی تصاویر ماهواره‌ای هم نتوانسته به آن پاسخ دهد. چراکه در برخی تصاویر، منشأ غبارها، عربستان و شمال افریقا و در زمان دیگر بیابان‌های عراق و سوریه و گاهی نیز بستر خشک به‌جامانده از تالاب‌های بین‌النهرین است. تالاب‌های بین‌النهرین در منتهی‌الیه رودخانه کرخه و دجله و فرات قرار دارند و در 40 سال گذشته ترکیه و عراق بیش از 32 سد بزرگ روی دو رودخانه دجله و فرات احداث کردند و پروژه‌های بزرگ انتقال آب مانند کانال صدام، نیز وسعت این مجموعه تالاب‌ها را به یک‌دهم مقدار طبیعی خود تقلیل داد.[iii]

ناامنی و آشوب از سوریه تا لبنان و عراق، مهار ریزگردها با کانون خارجی را دشوار کرده است. از سال ۲۰۰۸ به این ‌سو ۹ موافقت‌نامه بین ایران و کشورهای عراق، ترکیه و سوریه برای کنترل ریزگردها امضاشده است. با توجه به وضعیت حاکم بر منطقه، بعید به نظر می‌رسد که سیاست‌گذاران کشور قادر باشند ابتکار عمل را به دست ‌گیرند و سران کشورهایی را که کانون اصلی ریزگردها هستند پای میز مذاکره بکشانند. نقشی که ۴۲ سال پیش ایران در مهار بیابان‌گستری در منطقه ایفا کرد امروز به خاطره‌ها پیوسته است.

آثار مخرب ریزگردها در سلامت جامعه

بنا بر خبرنامه فرهنگستان علوم[iv] مهم‌ترین آثار زیان‌بار طوفان ریزگردها عبارت‌اند از:

• اثرات زیست‌محیطی و بهداشتی
• هر گرم از ذرات گردوغبار، محتوی یک‌میلیون سلول از باکتری‌هایی است که می‌تواند خطراتی جدی در سیستم تنفسی ایجاد کند و حتی منجر به اپیدمی‌های مرگبار جهانی شود.
• ایجاد اختلال در ناوبری زمینی و هوایی
• پیامدهای مخرب اقتصادی و اجتماعی
• اثرات زیان‌بار در بخش‌های کشاورزی، مراتع و دامداری
• اثر متقابل بر پدیده‌ها و پارامترهای جوی

سیاست‌گذاری و اتخاذ تصمیمات مورد نیاز برای مقابله با ریزگردها

برای مبارزه با پدیده زیان‌بار ریزگردها و آثار جانبی آن در تخریب محیط‌زیست، تندرستی مردم، بهداشت جامعه، کاهش تلفات جانی به سبب حملات تنفسی و ریوی، خسارات اقتصادی و غیره می‌توان با تشکیل «ستاد اجرایی دائمی پایش ریزگردها» اقدامات گوناگونی ازجمله محورهای زیر را بنا بر خبرنامه فرهنگستان علوم در دستور کار قرار داد:

• گسترش همکاری‌های بین‌المللی با کشورهای همسایه برای رهیافت‌های مناسب کنترل ریزگردها
• شناخت سامانه‌های جوی مؤثر بر پدیده ریزگرد
• بررسی ویژگی‌های اقلیمی منطقه و محیط‌زیست
• بررسی شدت و دوره تناوب خشک‌سالی
• بررسی اثرات طولانی‌مدت و اقلیمی ریزگرد
• بررسی عوامل انسانی مؤثر در ایجاد ریزگرد
• ایجاد شبکه دیده‌بانی و دسترسی به داده‌های منطقه‌ای و جهانی
• ایجاد سامانه مدل‌سازی عددی برای پیش‌بینی.

پس از تشدید و تکرار طوفان‌های گردوغبار در کشور، هیئت ‌وزیران در جلسه مورخ 21 تیرماه 1388 و بر پایه اصل صدوسی‌وهفتم قانون اساسی، به تدوین و تصویب آیین‌نامه مقابله با پدیده گردوغبار مبادرت ورزید. ازآنجاکه کانون تولید گردوغبار منشأ برون‌مرزی دارد، دولت و نهادهای مدنی مربوطه باید با فعال کردن ستادی اجرایی مانند «ستاد اجرایی دائمی پایش ریزگردها» در سطح کشورهای منطقه به همکاری و هماهنگی‌های لازم برای تخفیف و کنترل آثار زیان‌بار ریزگردها تا دست‌یابی به نتایج مطلوب بپردازند.

پی نوشت

[i] Gobi

[ii] Taklaman

[iii] - دکترحسین آخانی، عضو هیئت علمی دانشکده علوم دانشگاه تهران، هفته‌نامه آسمان، خوزنیوز

[iv] دکتر حسن احمدی، عضو پیوسته گروه علوم کشاورزی فرهنگستان علوم و استاد دانشگاه تهران