اخیرا باب دادلی یکی از مدیران ارشد بریتیش‌ پترولیوم در یک نشست با این سؤال مواجه شد که تقاضا برای نفت در چه زمانی به اوج خود خواهد رسید؟ دادلی پاسخی خیلی دقیق به این سؤال داد: دوم ژوئن سال  ۲۰۴۲

بحث اوج و سپس فرود تقاضای نفت مدتی است که مورد توجه کارشناسان و رسانه‌ها قرار دارد. اصل موضوع به صورت خلاصه این است که ما در آینده نزدیک به نفت نیاز نخواهیم داشت (یا اینکه به میزان کمتری به آن نیاز خواهیم داشت) چون مصرف‌کنندگان قادر به انتخاب آلترناتیوهای جدیدی برای نفت خواهند بود.

مخاطبان دادلی که در مجمع اقتصادی بین‌المللی سنت‌پترزبورگ شرکت کرده بودند همه خندیدند؛ چون می‌دانستند چنین چیزهایی را نمی‌توان این‌طور دقیق با روز و ماه و سال پیش‌بینی کرد. اما دادلی که امریکایی است خیلی هم حرف خنده‌داری نزده بود.

در شماره اخیر «چشم‌انداز انرژی» که توسط بریتیش ‌پترولیوم منتشر می‌شود، آمده است که تقاضای جهانی برای نفت خام در دو و نیم دهه آینده - شاید یکی، دو سال این‌طرف و آن‌طرف- افزایش خواهد یافت و به اوج خود خواهد رسید. اینکه حضیض بعد از آن چگونه صنعت نفت را به عنوان یکی از بزرگ‌ترین صنایع جهان تحت تاثیر قرار خواهد داد، مسئله‌ای است که این روزها تازه دارد مورد توجه قرار می‌گیرد. پیش از این، مسئله‌ای که مورد نظر تولیدکنندگان نفت بود صرفا بالا بردن عرضه نفت بود.

واقعیت این است که ظهور خودروهای الکتریکی، جزم‌شدن عزم جهان برای مقابله با تغییرات آب و هوایی و نیز کند شدن رشد اقتصادی چین (و به تبع آن، کاهش اشتهای بی‌پایان دنیا برای نفت خام) همگی تاثیر عظیمی روی صنعت نفت آینده خواهند گذاشت. شرکت خودروسازی ولوو در همین ماه ژوئیه اعلام کرد که از سال ۲۰۱۹ به بعد، تنها خودروهای الکتریکی و یا دوگانه‌سوز تولید خواهد کرد. سه روز بعد از آن، فرانسه نیز اعلام کرد که از سال ۲۰۴۰ به بعد، فروش خودروها با موتور بنزینی و دیزلی در این کشور ممنوع خواهد شد.

پاتریک پویانه مدیرعامل توتال معتقد است که نقطه اوج تقاضای جهانی برای نفت، زمانی در دهه ۲۰۴۰ خواهد بود. به همین دلیل است که توتال به عنوان غول انرژی فرانسه سرمایه‌گذاری عظیمی در حوزه انرژی خورشیدی کرده است.

بن فان بیوردن مدیرعامل رویال‌ داچ ‌شل اما معتقد است که آن نقطه اوج اشتها برای نفت، زودتر فراخواهد رسید. مثلا ممکن است پانزده سال بعد، جهان به اوج اشتهای نفتی‌اش برسد. البته این در صورتی است که خودروهای الکتریکی در نقاط مختلف دنیا با استقبال مواجه شوند. بیوردن در همان مجمع بین‌المللی سنت‌پترزبورگ به این نکته اشاره کرد که «مرحله گذار در عرصه انرژی حتما رخ خواهد داد و از آن گریزی نیست.» او همچنین گفت: «در رادیکال‌ترین سناریوی ممکن، احتمال دارد که اشتهای جهانی برای نفت از اواخر دهه ۲۰۲۰ یا ۲۰۳۰ اوج بگیرد.»

اگر این اظهارنظرها را در چارچوب صنعت نفت - که پروژه‌های چند میلیارد دلاری‌اش اغلب ظرف یک دهه یا بیشتر به نتیجه می‌رسند- مورد بررسی قرار دهیم، می‌بینیم که واقعا زمان زیادی برای این صنعت باقی نمانده است.

اگر چنین پیش‌بینی‌هایی درست از آب دربیایند، احتمالش هست که قیمت نفت در مدت طولانی‌تری پایین باقی بماند. در آن صورت، برخی ذخایر نفتی که استخراجشان بسیار دشوار است - مثل ذخایری در قطب شمال- احتمالا هرگز استخراج نخواهند شد و ممکن است ارزش خود را از دست بدهند. این مسئله برای بسیاری از شرکت‌های بزرگ نفتی و سرمایه‌گذاران آنها یک کابوس بزرگ است.

کمپانی‌های نفتی هنوز می‌توانند با تنوع‌بخشیدن به سرمایه‌گذاری‌ها - مثلا سرمایه‌گذاری در صنایع پتروشیمی که همچنان آینده روشنی در پیش دارد- و نیز سرمایه‌گذاری در انرژی‌های جایگزین‌پذیر مثل انرژی خورشیدی، انرژی بادی و سوخت‌های زیستی خود را با شرایط جدید در آینده تطبیق بدهند. از سوی دیگر، تقاضا برای گاز طبیعی همچنان رو به افزایش خواهد بود و این خبر خوبی برای کمپانی‌هایی مثل اکسون موبیل و شل است که سرمایه‌گذاری‌های گسترده‌ای در بخش صادرات گاز طبیعی مایع صورت داده‌اند.

اما برای کشورهایی در خاورمیانه که ذخایر هیدروکربنی عظیمی دارند، رسیدن اشتهای نفتی دنیا به نقطه اوج و سپس فرود آن می‌تواند تهدید بزرگی باشد. مارتاین راتز تحلیل‌گر نفتی مورگان‌ استنلی در لندن، در این خصوص می‌گوید: «اگر ذخایر نفتی کشوری به اندازه صد سال دیگر دوام داشته باشد، آن‌گاه خطر به اوج‌رسیدن اشتهای نفتی جهان در ۲۵ سال آینده خیلی نزدیک و قریب‌الوقوع به نظر خواهد رسید.» عربستان سعودی و کویت دو کشوری هستند که به اندازه ۹۰ درصد از درآمدشان را از نفت تامین می‌کنند و البته اکثر کشورهای نفتی خاورمیانه یارانه‌های خوبی به شهروندانشان می‌دهند و شغل‌های پردرآمد در بخش دولتی را در اختیار آنها می‌گذارند. این روند در ساختار اجتماعی این کشورها نقش مهمی بازی می‌کند اما مشخص است که در آینده بی‌نفت یا کم‌نفت نمی‌تواند ادامه پیدا کند.

در شرایط کنونی و با تداومِ پایین‌ماندن قیمت نفت، می‌توان حدس زد که برخی از کشورهای بسیار وابسته به نفت چه رویکردی را در مواجهه با این مسئله در پیش خواهند گرفت. حالا که درآمدهای نفتی به وضوح کاهش یافته است، برخی تولیدکنندگان بزرگ خاورمیانه‌ای دارند به سرعت از ذخایر ارز خارجی مصرف می‌کنند. مثلا عربستان سعودی از سال ۲۰۱۴ تاکنون تقریبا ۲۵۰ میلیارد دلار از این ذخایر خرج کرده است. این تولیدکنندگان همچنین وام‌هایی بسیار بیشتر از گذشته گرفته‌اند. انستیتو بین‌المللی فایننس - گروهی که نمایندگی بانک‌های بزرگ را به عهده دارد- می‌گوید مجموع بدهی‌های عمومی بحرین، کویت، عمان، قطر، عربستان سعودی و امارات متحده عربی تا سال ۲۰۲۰ به ۸۰۰ میلیارد دلار خواهد رسید؛ یعنی دو برابر سطح بدهی‌های عمومی در سال ۲۰۱۵.

وضعیت در کشورهای نفتی دیگری مثل نیجریه و ونزوئلا حتی بدتر است،‌ چون این کشورها با مسئله فساد شدید مالی و سوء‌مدیریت در سطوح بالا نیز مواجه‌اند. این وضع باعث شده که خزانه دولت کاملا خالی باشد.

در این میان، دادلی- همان مقام ارشد بریتیش پترولیوم- و همتایانش در شرکت‌های توتال و شل به این نکته هم اشاره دارند که پیش‌بینی‌ها و محاسباتشان در خصوص اوج و فرود اشتهای نفتی جهان به متغیرهای زیادی وابسته است و ممکن است غلط از آب دربیاید. و حتی اگر هم این پیش‌بینی‌ها درست باشند، مصرف نفت به صورت ناگهانی کاهش پیدا نخواهد کرد. احتمالش هست که طی چندین سال متوالی، میزان مصرف نفت ثابت بماند و بعد به تدریج کاهش پیدا کند.

اما در صنعت نفت، خیلی‌ها دیدگاهی متفاوت از این دارند. آژانس بین‌المللی انرژی که به کشورهای دارای ذخایر زیاد مشاوره برای سیاست‌گذاری می‌دهد، معتقد است که میزان مصرف نفت به صورت باثبات حداقل تا سال ۲۰۴۰ افزایش نشان نخواهد داد. کمپانی اکسون موبیل هم نظر مشابهی دارد. برخی کشورهای بزرگ صادرکننده نفت مثل روسیه و عربستان سعودی نیز می‌گویند حداقل تا سال ۲۰۵۰ چشم‌اندازی از رسیدن اشتهای نفت جهان به نقطه اوج را نمی‌بینند. به صورت کلی، کارشناسان این جبهه معتقدند که اوج تقاضای نفت به این زودی‌ها رخ نخواهد داد و وقتی هم که رخ بدهد، در شرایطی خواهد بود که تقاضا برای نفت به صورت روزانه میلیون‌ها بشکه بالاتر از سطوح فعلی باشد.

 استدلال آنها این است که طی سی سال، تقاضای نفت به صورت متوسط در سال حدود یک میلیون بشکه بالا رفت اما در یک دهه گذشته، این تقاضا سالانه به میزان ۱.۱ میلیون بشکه و در پنج سال اخیر نیز به میزان سالانه ۱.۴ میلیون بشکه افزایش نشان داد. همچنین این رقم در یک سال اخیر ۱.۶ میلیون بشکه بوده است. این افزایش در شرایطی رخ داده که تقاضا برای خودروهای الکتریکی نیز به شدت بالا رفته، اما عملا ضربه‌ای به افزایش تقاضا برای نفت نزده است. همچنین افزایش تقاضای نفت ظرف یک دهه اخیر در شرایطی بوده که سوخت‌های زیستی نیز مورد توجه زیادی قرار داشته‌اند اما آنها هم تهدید اساسی برای کاهش تقاضای نفت نبوده‌اند.

عده‌ای دیگر نیز می‌گویند تا چند سال پیش، فقط صحبت درباره اوج‌گیری عرضه نفت در دنیا مطرح می‌شد. اما بعد از آن، تکنولوژی‌های جدید باعث شدند قفل تولیدهای تازه‌تری در نفت گشوده شود. از جمله آنها می‌توان به نفت شیل امریکا اشاره کرد.

باب مک‌نالی کارشناس سابق کاخ سفید در حوزه انرژی و یکی از موسسان گروه راپیدان که مشاوره انرژی ارائه می‌دهد در این خصوص می‌گوید: «من خیلی از اوج‌گرفتن تقاضا برای نفت مطمئن نیستم. احتمالا در آینده همین بحث درباره نقطه اوج تقاضای نفت هم به نقطه اوج خودش خواهد رسید و تاریخ مصرفش تمام خواهد شد و آن وقت همه می‌فهمند که مصرف نفت همچنان رو به افزایش خواهد بود.»

به هر حال، این دیدگاه که «هنوز راه زیادی تا نقطه اوج نفت باقی مانده» از جنبه‌های مختلفی مورد تایید برخی صاحب‌نظران است. با وجود این، شرکت‌های نفتی به شدت نیاز دارند که بخش خودروهای الکتریکی را تحت نظر داشته باشند چون این بخش می‌تواند با سرعت زیادی باعث اختلال در صنعت نفت شود. مثلا انگلیس امسال نقطه عطف مهمی را ثبت کرد: یک دوره ۲۴ ساعته که حتی یک کارخانه هم زغا‌ل‌سنگ نسوزاند. این وضعیت در ۲۰۰ سال گذشته هیچ وقت در انگلیس امکان‌پذیر نشده بود. انگلیس به رغم هوای بسیار ابری و بارانی‌اش، گاهی می‌تواند بین ۱۰ تا ۲۰ درصد از انرژی برق مورد نیاز خود را از پنل‌های انرژی خورشیدی تامین کند. خودروهایی که با سوخت‌های جایگزین رانده می‌شوند هم یک گزینه بسیار مهم به شمار می‌آیند. فرانچسکا استاراس مدیرعامل انل اسپا هم در این خصوص می‌گوید: «خودروهای الکتریکی با سرعتی باورنکردنی می‌توانند خود را در بازار جا بدهند و با آن تطبیق پیدا کنند.»

در این میان، فیلیپ فرلگر مشاور حوزه انرژی مقایسه جالبی را مطرح می‌کند. او می‌گوید شرکت‌های بزرگ نفتی و کشورهای بزرگ صادرکننده نفت حالا با همان چالشی مواجه هستند که در گذشته برای شرکتی مثل کداک یا برای دایره‌المعارف بریتانیکا به وجود آمد. به اعتقاد او، احتمالش زیاد است که شرکت‌های نفتی و کشورهای صادرکننده نفت هم در مقابله با چالش جدید، اشتباهات مشابهی را مرتکب شوند.