آن زمان که دولت‌های افریقایی با دست و دلبازی مجوز فعالیت اپراتورهای خارجی تلفن همراه را صادر می‌کردند، این تصور وجود داشت که جمعیت جوان و رو به افزایش این قاره و تمایل فزاینده نسل جوان به استفاده از تکنولوژی، توجیه کاملی برای سرمایه‌گذاری در این حوزه است. این روزها اما برخی از شرکت‌های بزرگ ارائه‌دهنده خدمات موبایل حس می‌کنند با سرمایه‌گذاری در افریقا مرتکب اشتباه شده‌اند.

 در بسیاری از کشورهای افریقایی، مسئله قانونمند کردن برخی حوزه‌ها در سال‌های اخیر جدی گرفته شده و اکثر دولت‌ها در تلاش‌اند که درآمد سرشاری از خدماتی مانند موبایل روانه خارج از کشور نشود. اما هم‌زمان، اقتصاد رو به توسعه کشورهای دارای ذخایر طبیعی - مثل نیجریه- هم در چند سال اخیر به دلیل کاهش قیمت نفت دچار کندی شده و این مسئله روی اقتصاد کشورهای دارنده همکاری اقتصادی با آنها نیز تاثیر گذاشته است. از سوی دیگر، عدم وجود موقعیت‌های گسترش سرمایه‌گذاری در کشورهای جنوب صحرای افریقا دارد اپراتورهای بین‌المللی مانند وودافون، اورنج و بهارتی ایرتل را دچار چالش بزرگی می‌کند. آنها با بازاری در حال تضعیف مواجه‌اند و حالا یا باید به کل از این بازار بیرون بیایند و یا با شرایط آن سر کنند و سرمایه‌گذاری خود را گسترش دهند.

دو شرکت بزرگ که تصمیم به خروج از افریقا و یا تعطیلی بخش بزرگی از فعالیت خود در آن گرفته‌اند، میلیکام اینترنشنال (سوئیس) و بهارتی ایرتل (هند) هستند. میلیکام اینترنشنال فعالیت خود را در کشور بزرگی مانند جمهوری دموکراتیک کنگو و نیز در سنگال متوقف کرده است و بهارتی ایرتل هم کسب و کار خود را در سیرالئون و بورکینافاسو به اپراتور اورنج واگذار کرده است. احتمال تعطیلی فعالیت میلیکام اینترنشنال و بهارتی ایرتل در کشورهای افریقایی دیگر هم وجود دارد. در عین حال، اپراتور وودافون (انگلیس) بخش زیادی از سهام ۳.۶ میلیارد دلاری خود در شرکت سافاری‌دات‌کام (در نایروبی کنیا) و نیز بخش اعظم سهام خود در گروه وودافون افریقای جنوبی را واگذار کرده است.

دوبک پاتر یکی از شرکای گروه تحلیل اطلاعات مستقر در پرتوریا در افریقای جنوبی در این خصوص می‌گوید: «افریقا بازاری پُررشد است، در عین حال،‌ محیطی دشوار را برای فعالیت اپراتورها ایجاد می‌کند چون هزینه فعالیت معمولا بالا است. درآمد مردم در بخش بزرگی از جوامع افریقایی پایین است و هزینه‌کردن برای تلفن همراه برایشان توجیهی ندارد. در عین حال، قوانینی که دولت‌های افریقایی در این حوزه تصویب می‌کنند قابل پیش‌بینی نیست.»

البته نباید دچار این تصور شد که استفاده از تلفن همراه در افریقا کاهش یافته است. آمار نشان می‌دهد که درآمد اپراتورهای تلفن همراه در کشورهای جنوب صحرای افریقا در سال گذشته میلادی ۴۱ میلیارد دلار بوده است. این رقم در سال ۲۰۱۲ حدود ۳۲ میلیارد دلار بود و بنابراین بازار در این حوزه همچنان رو به رشد است. اما پیش‌بینی شده که تا سال ۲۰۲۰، این درآمد به ۴۳ میلیارد دلار افزایش پیدا کند که کندی رشد را نیز به نمایش می‌گذارد.

مشکلی که در افریقا وجود دارد این است که همواره مشتریان جدیدی برای خدمات تلفن همراه پیدا می‌شود و ثبت‌نام‌های جدیدی صورت می‌گیرد اما میزان خرج‌کردن این مشتریان و درآمدزایی آنها برای اپراتور تلفن همراه چندان بالا نمی‌رود. پیش‌بینی‌ها حاکی از افزایش 30 درصدی مشتریان جدید موبایل در افریقا در فاصله سال‌های ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۰ است، اما درآمدی که از آنها نصیب اپراتورها می‌شود احتمالا تنها 5 درصد افزایش نشان خواهد داد.

مسئله دیگر این است که کاهش قیمت نفت باعث کاهش درآمدهای مالیاتی بسیاری از کشورهای افریقای جنوب صحرا شده است. به گزارش صندوق بین‌المللی پول، رشد متوسط اقتصادی در این کشورها نیز از ۳.۴ درصد در سال ۲۰۱۵ به ۱.۴ درصد در سال ۲۰۱۶ کاهش پیدا کرده است.

این وضعیت باعث شده که قانون‌گذاران در کشورهایی مثل تانزانیا و غنا دنبال راه‌هایی برای کسب درآمد بیشتر از شرکت‌های بین‌المللی فعال در این کشورها بیفتند. بر این اساس، شرکت‌های بین‌المللی مجبورند بخش بیشتری از سهام خود را در اختیار سرمایه‌گذاران محلی بگذارند. در مقابل نیز سرمایه‌گذاران محلی می‌توانند از دولت تخفیف بگیرند و با دردسرهای کمتری کار کنند.

مثلا ووداکام که ۷۰ درصد از سهامش در اختیار وودافون است، به فشار دولت تانزانیا برای فروختن سهامش در بازار سهام دارالسلام تن داده اما آن‌قدر متقاضی محلی برای خرید این سهام وجود دارد که اوضاع به آشفتگی کشیده شده است و هنوز تکلیف سهام معلوم نیست. اما موضع دولت تانزانیا در این خصوص بی‌تغییر مانده و جان ماگوفولولی رئیس‌جمهور این کشور تاکید کرده که شرکت‌های خارجی باید درآمد خود از مشتریان تلفن همراه را در همین کشور خرج کنند و در غیر این صورت اجازه فعالیت نخواهند داشت.

این وضع البته باعث نشده که همه اپراتورهای خارجی ناراضی و نامطمئن به بازار افریقا باشند. مثلا اورنج که شرکتی فرانسوی است، افریقا را یکی از اولویت‌های فعالیت خود قرار داده و به خصوص در کشورهای فرانسه‌زبان افریقایی مثل ساحل عاج و کامرون فعالیت گسترده‌ای را آغاز کرده است. اورنج سالانه ۱.۱ میلیارد دلار در افریقا سرمایه‌گذاری می‌کند و قصد دارد حوزه‌هایی مثل بانکداری موبایلی را بیشتر مورد توجه قرار دهد.