بیکاری معضل جوامع و دولت های مختلف است. البته هر دولت و کشوری به نوبه خود سعی می کند تعداد بیکاران به خصوص در میان تحصیل کردگان را کاهش دهد. در ایران هم بیکاری و اشتغال برای نیروی کار ماهر و تحصیل کرده مشکلی است که دولت های مختلف با آن دست به گریبان هستند.

مرکز پژوهش های مجلس در گزارشی به تحليل الگوی اشتغال در بخش صنعت ایران با بررسي طرح كارانه اشتغال برای جوانان (كاج) پرداخته است. آنطور که این مطالعه نشان می دهد، طی سال های اخیر رشد بخش صنعت، منبع اصلی ایجاد اشتغال در بخش صنعت نبوده است. تعداد واحدهای فعال صنعتی (ده نفر کارکن و بیشتر) از میانه دهه 80 به شدت تنزل یافت و طی دوره 1386 تا 1393 تعداد این واحدها به بیش از 3000 واحد کاهش پیدا کرد، اما تعداد شاغلان بخش در مجموع دارای روند یکنواخت ثابت یا افزایشی بوده است. همچنین ترکیب اشتغال بخش صنعت بیشتر معطوف به کارگران ساده و کارگران ماهر غیردانشگاهی است و سهم این گروه ها در اشتغال بخش صنعت بیش از 70 درصد است و در سال های اخیر سهم جوانان تحصیلکرده دانشگاهی در اشتغال بخش صنعت تقریبا نزولی بوده است.

طبق این گزارش، با توجه به سهم حدود 28 درصدی بخش صنعت در طرح کارانه اشتغال جوانان (کاج) توجه به الگوی اشتغال در بخش صنعت و دو واقعیت اساسی در این زمینه بسیار حائز اهمیت خواهد بود مبنی بر اینکه عمده اشتغال ایجاد شده در بخش صنعت در سال های 1394 و 1395 عمدتاً به صنایع خرد کمتر از 10 نفر یا 5 نفر کارکن اختصاص داشته که این امر با چگونگی جذب جوانان تحصیلکرده دانشگاهی با تحصیلات لیسانس و بالاتر به استثنای فعالیت های دانش بنیان چندان سازگار به نظر نمی رسد. از طرف دیگر ماهیت عمده اشتغال بخش صنعت از نوع شاغلان دارای تحصیلات دیپلم و کمتر از دیپلم است و اشتغال با تحصیلات دانشگاهی لیسانس و بالاتر برای فعالان بخش صنعت نیازمند محرك های قوی تری است که باید مورد تأکید قرار گیرد.

بنابراین به نظر می رسد در طرح های اشتغالزایی دولت مانند کاج برای بخش صنعت باید متناسب با نوع بنگاه، از محرك ها و سیاست های مؤثر در حوزه فناوری و نوآوری بهره گرفته شود. به همین دلیل اصلاحات نهادی و افزایش مشارکت بخش خصوصی در صنعت و افزایش ضریب نفوذ فناوری و نوآوری در بخش صنعت به عنوان دو راهکار اساسی برای بهبود وضعیت اشتغال و افزایش به کارگیری جوانان تحصیلکرده دانشگاهی در بخش صنعت کشور پیشنهاد می شود.

این گزارش همچنین می افزاید: برآوردها نشان می دهد که در پنج سال آینده به طور متوسط سالیانه 2.5 درصد به افراد متقاضی کار در جامعه ایران اضافه خواهد شد. این موضوع توجه جدی به اشتغال زایی فعالیت های اقتصادی به منظور جذب نیروی کار به خصوص جوانان جویای کار را بیش از پیش نمایان می سازد.

از طرفی تصویر کلان بازار کار ایران نیز نشان می دهد که اشتغالزایی، به ویژه برای افراد دارای تحصیلات دانشگاهی در سال های آینده یکی از چالش های اساسی برای سیاستگذاران کشور خواهد بود. روند نرخ بیکاری نشان می دهد که بعد از سال 1387 نرخ بیکاری کل و نرخ بیکاری جوانان 15 تا 29 ساله که عمدتاً شامل جوانان فارغ التحصیل دانشگاهی اند، افزوده شده است، ضمن اینکه نرخ بیکاری تقریباً هیچگاه به کمتر از 10 درصد نرسیده است که این موضوع به نوعی حاکی از پایداری بیکاری ساختاری به ویژه برای جوانان در کشور است.

 دلایل مختلفی برای تداوم نرخ بیکاری در این گزارش آورده شده است. به نظر می رسد که از مهمترین دلایل تداوم نرخ بالای بیکاری درکشور، به عدم تعادل در بازار کار و پیشی گرفتن عرضه بر تقاضای نیروی کار مربوط می شود که خود ناشی از تغییرات بلندمدت جمعیتی در دهه های گذشته و جوان بودن جمعیت است و از سوی دیگر مشکلات اقتصادی و عدم تداوم نرخ رشد اقتصادی مورد نیاز برای جذب این افراد در بازار کار بوده است.

علاوه بر بالا بودن نرخ بیکاری برای جوانان و عدم کاهش آن به نرخ های تك رقمی، واقعیت دیگر درباره بازار کار در ایران این است که ترکیب بیکاری نیز طی سال های گذشته دستخوش تغییر شده است، به گونه ای که سهم افراد دارای تحصیلات دانشگاهی از کل بیکاران رو به افزایش بوده است، به طوری که این سهم از حدود 10 درصد در سال 1380 به بیش از 41 درصد در سال 1394 افزایش یافته است  این وضعیت نشان می دهد که ماهیت بازار کار درحال تغییر است.

*صنعت به کمک اشتغال نمی آید

شواهد نشان می دهد که در یك دهه گذشته علیرغم تحقق رشد اقتصادی در بخش صنعت، اشتغالزایی کافی در این بخش صورت نگرفته است. براساس آمارهای بانك مرکزی، ارزش افزوده بخش صنعت و معدن بین سال های 1383 تا 1393 به طور متوسط سالیانه 4.3 درصد رشد کرده است. این درحالی است که براساس آمار کارگاه های صنعتی، در همین دوره رشد سالیانه اشتغال در کارگاه های صنعتی به طور متوسط سالیانه 2 درصد بوده است. از این اختلاف می توان نتیجه گرفت که رشد بخش صنعت، رشد اشتغالزا نبوده است. به بیان دیگر، این رشد به گونه ای نبوده است که تقاضای کافی برای استخدام نیروی کار ایجاد کند.

طی یك دهه گذشته، تعداد واحدهای فعال صنعتی کاهش یافته است که گویای بحران تعطیلی کارگاه های صنعتی از میانه دهه 1380 است، اما در همین زمان تعداد شاغلان بین سال های 1383 تا 1393 در مجموع روند افزایشی داشته است. با توجه به کاهش تعداد واحدهای فعال صنعتی از سال 1386 به بعد و افزایش تعداد شاغلان در همین زمان، می توان نتیجه گرفت که طبیعتاً متوسط تعداد شاغلان به ازای هر واحد صنعتی افزایش یافته باشد.

*کدام صنعت اشتغال بیشتری تولید می کند؟

طبق گزارش مرکز پژوهش های مجلس، شواهد نشان می دهد که صنایع مواد غذایی و آشامیدنی با 16.5 درصد، بیشترین سهم از شاغلان کارگاه های صنعتی را به خود اختصاص داده است. علیرغم اینکه در هر کارگاه صنایع مواد غذایی و آشامیدنی به طور متوسط 78 نفر شاغل هستند، اما به دلیل اینکه تعداد زیادی کارگاه در این صنعت فعال هستند، لذا سهم بالایی از اشتغال صنعتی را نیز به خود اختصاص داد.

صنایع تولید سایر محصولات کانی غیرفلزی نیز با سهم 13 درصد از شاغلان صنعتی در رتبه دوم قرار دارد. در این صنعت نیز هر کارگاه به طور متوسط 57 نفر شاغل داشته است اما به دلیل تعداد زیاد واحدها، سهم بالایی در اشتغالزایی بخش صنعت داشته است.

صنایع تولید وسایل نقلیه موتوری و تریلر و نیم تریلر، صنایع تولید مواد و محصولات شیمیایی و تولید فلزات اساسی در رتبه های بعدی قرار دارند که هریك بیش از 10 درصد از اشتغال بخش صنعت را تأمین می کنند. متوسط تعداد شاغلان در این دو صنعت به طور نسبی بالاست، به طوری که در هر واحد تولید وسایل نقلیه موتوری و تریلر و نیم تریلر به طور متوسط، 220 نفر، در واحدهای تولید مواد و محصولات شیمیایی، 131 نفر و در صنایع فلزات اساسی نیز 200 نفر اشتغال دارند.

صنایعی مانند تولید محصولات از توتون و تنباکو به دلیل فعالیت تعداد اندکی واحد صنعتی علیرغم اینکه هر واحد تعداد زیادی نیروی کار استخدام کرده اند، اما نقش اندکی در اشتغالزایی بخش صنعت داشته اند.