دهکده دوناوویتز در اتریش از قدیم‌الایام - قرن پانزدهم میلادی- مرکز ذوب آهن بوده است. این دهکده زمانی جان گرفت که سنگ آهن در کوه‌های پربرف اطرافش کشف شد و معادن شروع به کار کردند. ظرف قرون متوالی، دوناوویتز به مرکز اصلی تولید فولاد در امپراتوری هاپزبرگ تبدیل شد و در دهه ۱۹۰۰ بزرگ‌ترین کارخانه پرداخت فلز در اروپا را در خود جا داده بود. با افتتاح کارخانه نورد ورق جدید فوشتالپاین ای‌جی در سال جاری در همین دهکده، حالا فضایی غریب ایجاد شده است. این کارخانه در یک دره سرسبز واقع شده که دام‌ها در آن چرا می‌کنند و کلیساها و قلعه‌های قدیمی به‌جامانده از قرون وسطی، تناقض عجیبی با کارخانه مدرن فولاد دارند. عظمت این کارخانه شاید این حس را ایجاد کند که اوضاع صنعت فولاد بیش از همیشه تضمین‌شده است. اما نمی‌توان همین حرف را در مورد مشاغل این صنعت هم زد.

این کارخانه که در فاصله دوساعته با وین قرار دارد، سالانه 500 هزار تن فولاد تولید می‌کند، اما تعداد کارکنانش فقط ۱۴ نفر است! اگر کارخانه مشابهی در دهه‌های گذشته در این منطقه کار می‌کرد و چنین تولیدی داشت، حداقل ۱۰۰۰ نفر را به خدمت می‌گرفت.

فضای کارخانه حالا این‌طور است: فلز مذاب در خط تولید حرکت می‌کند اما دور و برش خبری نیست. همه‌جا تمیز است و صدایی بسیار خفیف به گوش می‌رسد. کسی در رفت و آمد نیست و تنها سه تکنیسین در اتاق نظارت مشغول بررسی تمام مراحل کار از طریق مانیتورها و دستگاه‌هایشان هستند.

تولیدات این کارخانه در خودروهای معروفی مثل بی‌ام دبلیو، مرسدس بنز و آئودی که آن سوی مرز اتریش - در آلمان- تولید می‌شوند مورد استفاده دارند. طبعا در مرحله بعد از تولید، کارکنانی در مناطق دیگر - حدود 300 نفر - مسئولیت حمل و نقل و ارسال را به عهده دارند، اما خود کارخانه به نیروی زیادی نیاز ندارد.

 ولفگانگ ادر مدیر اجرایی فوشتالپاین در سیزده سال اخیر به فضای کارخانه اشاره می کند و می‌گوید: «دیگر نباید صنعت فولاد را به عنوان صنعتی که شغل ایجاد می‌کند در نظر بگیریم. به تدریج کارکنان شاغل در این صنعت کنار گذاشته می‌شوند و همه‌چیز اتوماتیک خواهد شد.»

این تحولات در حالی اتفاق می‌افتد که اهمیت سیاسی فولاد رو به افزایش دارد. فرانسه و انگلیس به دنبال ملی‌کردن کارخانه‌های فولادشان هستند تا از تعطیلی آنها جلوگیری کنند. همچنین دونالد ترامپ رئیس‌جمهور امریکا به کارخانه‌های فولاد به چشم نماد قدرت صنعتی امریکا و منبع فرصت‌های شغلی پردرآمد برای کارکنان صنعتی نگاه می‌کند. اما آنها که در حوزه فولاد فعال‌اند چنین دیدگاهی را ساده‌انگارانه می‌دانند. ادوین باسون مدیرعامل انجمن جهانی فولاد در این خصوص می‌گوید: «فولاد باعث ایجاد شغل می‌شود اما نه به آن تعدادی که دولت‌ها دنبالش هستند. برای اینکه چنین مسئله‌ای درک و پذیرفته شود، راه درازی در پیش است. ما باید با تصورات و تجربیات تاریخی در این حوزه مقابله کنیم چون این دیدگاه‌ها دیگر کاربرد ندارند.»

حتی اگر مورد بسیار پیشرفته‌ای مثل اتریش را در نظر نگیریم، باز هم به وضوح می‌توان دید که صنعت فولاد دائم با کاهش مشاغل انسانی روبه‌رو بوده است. انجمن جهانی فولاد اعلام کرده که در 20 سال اخیر، تعداد کارگر- ساعتی که برای تولید یک تن فولاد نیاز است از رقم ۷۰۰ به رقم ۲۵۰ کاهش یافته است. علتش نوآوری‌هایی است که روند تولید را به شکل اتوماتیک پیش می‌برد و نقش انسانی را تنها به سطح نظارت می‌کشاند.

آن سه تکنیسینی که در بالا صحبتشان شد، در اتاق نظارت کارخانه درواقع مشغول نظارت بر عوامل هشداردهنده‌ای مثل افزایش دما یا فشار هستند. در گذشته، کارکنان چنین بخش‌هایی در کارخانه‌ فولاد باید ساعت‌ها برای یادگیری تحلیل اطلاعات و نشانه‌ها در این خصوص آموزش می‌دیدند، اما الان کار بسیار آسان‌تر شده چون کامپیوتر بخش اصلی مسئولیت را به عهده گرفته است. آنچه کارکنان امروزی باید یاد بگیرند، چگونگی نگهداری از تجهیزات یا به خدمت گرفتن آنها برای انجام وظایف مختلف است.

همین کمپانی فوشتالپاین قصد دارد ظرف سه سال آینده، یک کارخانه را که در فاصله نیم‌ساعتی کارخانه دوناوویتز قرار دارد به صورت کامل اتوماتیک کند. این کارخانه قطعات پیشرفته هواپیما را تولید و سود سرشاری را نصیب کمپانی خواهد کرد. هنوز جزئیات زیادی از این کارخانه در رسانه‌ها منتشر نشده است اما ظاهرا کارخانه فعلی که در حال حاضر ۲۵۰۰ نفر در آن مشغول به کار هستند، به تدریج شاهد تحولات عظیمی در عرصه کار و تولید خواهد بود. جالب اینجاست که بخش زیادی از کارهایی که به تدریج به شکل اتوماتیک انجام خواهند شد، کارهای پرخطر و بسیار وابسته به تخصص نیرو بوده‌اند. حالا مسئولان فوشتالپاین می‌گویند بخش زیادی از این کارها در آینده به صورت خودکار انجام خواهند شد و میزان خطر و آلودگی در محیط کار نیز به شدت پایین خواهد آمد.

ادر در پاسخ به این سؤال که «از تولید فولاد در آینده چه تصویری می‌توانید ارائه بدهید» می‌گوید: «فقط از این مطمئن باشید که مشاغل باقی‌مانده در این صنعت خیلی جذاب خواهند بود.»