«سیل پول و طلا بود.» این توصیف یکی از مردم در مورد جریان‌های بعد از زلزله بود؛ در یکی از شهرهای امریکایی در سال 2010 زلزله‌ای ویرانگر آمد؛ به دنبال آن شرکت‌هایی روانه این منطقه شدند که فرصت‌های جدیدی برای آن خلق کردند. در عرض دو سال بیش از 6میلیارد دلار کمک روانه منطقه‌ای شد که 10میلیون جمعیت داشت. برخی از این کمک‌ها برای ساخت مسکن بود و برخی هم برای راه‌اندازی کسب‌وکارها. بررسی‌ها نشان می‌دهد از میان 500میلیون دلاری که امریکایی‌ها کمک کرده‌بودند، 70درصدِ آن از طرف بخش خصوصی اهدا شده‌بود.

این تنها یکی از صدها نمونه‌ای بوده که نشان داده بخش خصوصی، دستان بخشنده‌ای دارد. بررسی‌ها نشان می‌دهد از میان تمامی کمک‌های داوطلبانه‌ای که در دنیا صورت می‌گیرد، بخش زیادی از آنها متعلق به سازمان‌های خیریه و غیردولتی نیست بلکه متعلق به بخش خصوصی است. آنها سودِ کارِ خود را صرف کمک‌های داوطلبانه می‌کنند. در سال 2016 حدود یک‌چهارم از کل کمک‌ها در امریکا از سوی بخش خصوصی بوده‌است که نسبت به سال 2008 تقریباً یک‌ونیم برابر شده‌است. بریتانیا نیز در محاسبات خود رقم‌های مشابهی را در زمینه کمک‌ها نشان می‌دهد.

شرکت‌ها عموماً در یک مزایده موفق می‌شوند کمک کنند. یعنی شکلِ کمک کردنِ آنها با شکل کمک‌های خیریه کاملاً متفاوت است. خیریه‌ها عموماً به صورت مستقیم این کار را انجام می‌دهند. برخی از اینها، نقش‌های جهانی ایفا می‌کنند. شرکت چمونیکس یک شرکت امریکایی است که در سال 1975 راه‌اندازی شده و در بیش از 70 کشور دنیا فعالیت می‌کند. این شرکت در سال 2015 در مزایده‌ای، قراردادی را به دست آورد که در زمینه خدمات مربوط به بهداشت و سلامت است. ارزش این قرارداد نیز برای هشت سال حدود 10میلیارد و 500میلیون دلار است. در استرالیا نیز شرکتی به نام کاردنو، 17درصد از قراردادهای کمکی را انجام می‌دهد.

یکی از دلایلی که بخش خصوصی وارد میدان شده، تغییر ماهیتِ کمک‌های داوطلبانه است. در حال حاضر سهم کمی از کمک‌ها مربوط به پروژه‌های سنتی است؛ این پروژه‌ها، کارهایی مثل ساخت مدرسه، توزیع غذا و موارد مشابه را دربر می‌گیرند. اما حالا شکل کمک‌ها نیز به‌روز شده‌است؛ مثلاً شرکت‌های بخش خصوصی به کشاورزان یاد می‌دهند چطور مانع از بین رفتنِ محصولات خود بشوند و در نهایت به اقتصاد کشورشان نیز کمک کنند. در واقع بخش خصوصی در زمینه کمک‌ها، مشاور خوبی نیز محسوب می‌شود.

مسئله دیگر به دولت‌ها مربوط می‌شود. در اکثر نقاط دنیا، دولت‌ها تلاش می‌کنند مراکز کمک‌های خیریه را کوچک‌تر کنند. بخشی از این کار با هدف کاهش هزینه‌ها انجام می‌شود. بخش دیگر نیز به این خاطر است که شرکت‌های بخش خصوصی عموماً بهتر از خیریه‌ها می‌توانند برخی امور را هدایت و رهبری کنند. اما متأسفانه با اینکه چنین تغییرات بزرگی صورت گرفته، کسی در این زمینه مطالعه‌ای نداشته و در نتیجه به خوبی نمی‌دانیم که این تغییرات چه تأثیری داشته‌است. در حال حاضر وضعیتِ کمک‌ها با ضعف‌هایی روبه‌رو است. به هر حال واضح است که گروه‌های ذی‌نفع برعکس گروه‌هایی کار می‌کنند که هیچ نفعی نمی‌برند. کسی که در خیریه کار می‌کند باید همه‌چیز را سبک‌وسنگین کند و در صورتی‌که مناسب شرایطِ خیریه‌اش ببیند آن را انجام بدهد. در واقع خیریه‌ها باید خیلی موارد را به صورت جزئی بررسی کنند. در نتیجه آنها باید از نیروهای زیادی نیز برای پیش بردنِ کار خود استفاده کنند. اما در مقابل، شرکت‌ها به نیروی زیادی نیاز ندارند و تخصص خود را نیز به خوبی می‌دانند. آنها می‌توانند به راحتی پروژه‌ها را بپذیرند و در صورت نیاز از نیروهای مختلف نیز برای آن بهره بگیرند. در نتیجه به نظر می‌رسد که شرکت‌ها انعطاف بیشتری نیز دارند.

تحلیل اکونومیست چه می‌گوید؟

اکونومیست برای تحلیل تغییری که در وضعیت کمک‌ها صورت گرفته، بیش از 4هزار و 500 مورد از کمک‌های مختلف در امریکا را مورد بررسی قرار داده‌است. همه این کمک‌ها بعد از سال 2010 صورت گرفته‌است. نخستین نکته‌ای که اکونومیست به آن دست یافته این است که تنها شرکت‌هایی مسئولیت کمک‌ها را به عهده می‌گیرند که وضعیت باثباتی دارند. نکته دیگر این است که تعداد قراردادهای بخش خصوصی برای کمک هر سال نسبت به سال گذشته افزایش پیدا کرده‌است. ورود بخش خصوصی، ریسک را در کمک‌ها کمی بالا برده اما عموماً با منفعتِ بیشتری نسبت به خیریه‌ها، همراه بوده‌است. هرچه شرکت‌ها بیشتر به این جریان ورود می‌کنند، آینده نیز بیشتر دستخوشِ تغییر می‌شود. آنها باعث می‌شوند که بقیه شرکت‌ها نیز در کشورهای مختلف به این جریان ورود کنند. البته برخی نگران هستند که انگیزه این شرکت‌ها به جای دیگرخواهی، منافع خودشان باشد، چرا که اغلب سود زیادی در این کمک‌ها به دست می‌آورند. اما واقعیت این است که سود و زیانِ شرکت‌های خصوصی کاملاً آشکار است در حالی‌که سود و زیان خیریه‌ها کاملاً مخفی است. به هر حال سهم بخش خصوصی در کمک‌های داوطلبانه بیش از حد انتظار در حال افزایش است.