آینده‌پژوهی به عنوان یک زمینه دانشگاهی بین‌رشته‌ای با تحلیل‌های گذشته‌نگر به ارزیابی تحولات جاری و ارائه گزینه‌هایی برای حال و آینده می‌پردازد. این شیوه از پژوهش در برنامه‌ریزی، مهار بحران، جلوگیری از خطاهای راهبردی و حتی تصحیح کاستی‌ها در ترسیم سناریوها و تبیین و بازپردازی گزینه‌های پیش رو بسیار کارآمد است. گاهی گفته می‌شود که آینده‌پژوهی به پژوهش و ارائه «تصویر» و گزینه و سناریوها منحصر است اما باید گفت که این شیوه و ابزار پژوهش و تحلیل، امکان دستکاری در روندها را در آینده دور و نزدیک مورد بررسی قرار می‌دهد. مسئله اينجاست که مطالعات در آینده‌پژوهی اغلب باید در دوره‌های طولانی انجام پذیرد؛ زمان بلندمدت در آینده‌پژوهی این امکان را فراهم می‌سازد که ترسیم و تلاقی سناریوها و گرایش‌های گوناگون که در برش‌های زمانی شکل می‌گیرد امکان‌پذیر شود. آینده‌نگری یا آینده‌پژوهی یک روند پایدار و ادامه‌دار است که برای موثر بودن تحلیل‌هایش باید پژوهش و دیده‌بانی آن ادامه داشته باشد و مرتب به‌روز، سازگار و اصلاح شود.

جنگ سرد که دو دهه بعد از پایان جنگ جهانی دوم همه کشورهای بلوک شرق و غرب را تحت تاثیر قرار داده بود، اسباب رونق یکی از رشته‌های نوظهور آن روزگار، یعنی آینده‌پژوهی، بود که هنوز هم سازمان‌ها و نهادهای مهم این حوزه یادگاری از آن دوران به شمار می‌روند. در دورانی که مسابقه تسلیحاتی، فرهنگی، فناوری و سیاسی بین امريكا و شوروی و متحدانشان به اوج رسیده بود، موسساتی نیاز بودند که بتوانند روندهای سال‌های پیش رو را تخمین بزنند. این موسسات اغلب در بلوک غرب و به‌خصوص در امريكا شکل گرفتند. شاید نماد چنین موسسات پژوهشی، موسسه «رَند» در امريكا باشد.

شايد بتوان گفت كه اچ جي ولز، نويسنده امريكايي، اولين كسي بود كه، در سال 1902، در يكي از سخنراني‌هاي خود از «مطالعات آينده» (Future Studies) كه اكنون به آينده‌پژوهي معروف شده، طرفداري كرد. او در سال 1901 كتابي نوشت كه وضعيت حوزه‌هاي مختلف جهان در سال 2000 را پيش‌بيني كرده بود. البته نويسندگان انگليسي‌زبان ديگري مثل جرج اورول و آلدوكس هاكسلي هم به اين كار مبادرت ورزيدند. با اين حال،‌ اين فعاليت‌ها در عرصه ادبيات بيشتر اتفاق مي‌افتاد تا اينكه اولين قدم‌هاي آينده‌پژوهي به صورت علمي در سال‌هاي 1930 تا 1933 كه بين دو جنگ جهاني بود، عمدتا در امريكا برداشته شد. اين فعاليت‌ها در حوزه جامعه‌شناسي انجام مي‌شد و بيشتر در پي اين بود كه پيش‌بيني كند جامعه در زمينه‌هايي مثل مهاجرت يا طلاق در آينده چه وضعيتي خواهد داشت. اما بلافاصله بعد از جنگ جهاني دوم، امريكايي‌ها روي اين مسئله كار كردند كه پيشرفت‌هاي فني آلمان و ژاپن چه تاثيري در سال‌هاي بعدتر خواهد گذاشت. به تدريج مطالعات آينده‌پژوهي رونق گرفت كه اوج آنها را در دهه‌هاي 1960 و 1970 مي‌توان ديد و به يك رشته دانشگاهي تبديل شد كه بعدتر در دانشگاه‌هاي هاوايي و هوستون هم برنامه درسي كارشناسي ارشد آن به اجرا گذاشته شد. مجامع بين‌المللي در اين حوزه نيز در همان زمان‌ها ايجاد شد. «فدراسيون جهاني آينده‌پژوهي» در سال 1967 تاسيس شد.

تمركز روي آينده‌پژوهي باعث شد موسسه‌اي مثل «رَند» در امريكا پا بگيرد تا به طور اختصاصي درباره روندهاي آينده مطالعه كند. اين شركت در سال 1948 تاسيس شد و اندیشکده سیاست‌گذاری جهانی غيردولتي امريكايي است كه اول به وسیله شرکت هواپیماسازی داگلاس برای ارائه تحقیق و تحلیل به نیروهای نظامی تأسیس و سپس به همه حوزه‌هاي مهم وارد شد. بودجه این شرکت را حکومت فدرال امريكا، موقوفه‌هاي ديگر شركت‌ها،‌ دانشگاه‌ها و اشخاص تامين مي‌كنند. نهاد مهم ديگري كه در واشنگتن كار آينده‌پژوهي انجام مي‌دهد «موسسه هادسون» است كه در سال 1961 به وسيله آينده‌پژوه، استراتژيست نظامي و نظريه‌پرداز سيستمي مهم آن روزها، هرمان كان، تاسيس شد. نهاد ديگر امريكايي در اين زمينه، «موسسه‌اي براي آينده» است كه در سال 1968 در كاليفرنيا تاسيس شد و زيرمجموعه‌اي از ابرشركت «رند» است. موسسه غيردولتي ديگر امريكايي در زمينه آينده‌پژوهي «تلوز» است كه در ماساچوست واقع و در سال 1976 تاسيس شده و به طور خاص روي تمدن جهاني مطالعه مي‌كند. «شبكه تجاري جهاني» يك نهاد آينده‌پژوهي ديگر در سان‌فرانسيسكو است كه در سال 1987 تاسيس شد و روي سناريوهاي احتمالي اقتصادي و تجاري آينده كار مي‌كند. در سال 1989 نيز موسسه غيردولتي «آرينگتون» در ويرجينيا تاسيس شد كه اتفاقات آينده را مدل‌سازي مي‌كند. در خارج از امريكا،‌ »باشگاه رم» كه يك موسسه غيردولتي واقع در زوريخ سوئيس است، يك انديشكده بين‌المللي است كه در سال 1972 تاسيس شده و به دليل چاپ گزارش‌هاي «مرزهاي رشد» كه سال‌ها قبل منتشر مي‌كرد به شهرت رسيده است. «موسسه آينده‌پژوهي كپنهاگ» در كپنهاگ دانمارك نيز از جمله موسسات خصوصي مشهور در اين زمينه در سطح جهان به شمار مي‌رود. همچنين «گروه سناريوي جهاني»، «پروژه ونوس»، «بنياد لانگ نو»، «پروژه تك‌كست»، «موسسه تحقيقات هوش ماشيني»، «گروه پيش‌بيني استراتژيك»، «موسسه آينده بشريت» و «موسسه پروژه 2049» از ديگر موسسات غيردولتي‌اند كه در سراسر جهان در زمينه آينده‌پ‍ژوهي فعاليت مي‌كنند. بسياري از اين موسسات،‌ با توجه به پيشرفت‌هاي فناورانه از دهه 1970 به بعد،‌ به سوي مطالعه و مدل‌سازي سناريوهاي محتمل فناوري‌ در عرصه‌هاي مختلف جهاني متمايل شده‌اند.

دانشگاه‌هاي مختلف جهان نيز در زمينه آينده‌پژوهي فعاليت‌هاي گوناگون و وسيعي داشته‌اند. دانشگاه هوستون در امريكا، «برنامه پيش‌بيني» در لندن، مركز تحقيقاتي آينده‌پژوهي در دانشگاه هاوايي، «آكادمي آينده» در موسسه فناوري دوبلين ايرلند و مركز تحقيقاتي هوش ماشيني در دانشگاه بركلي از مهم‌ترين مراكز تحقيقاتي وابسته به دانشگاه‌ها در حوزه آينده‌پژوهي هستند.

بسياري از آينده‌پژوهان كه در دهه‌هاي 1960 و 1970 به اوج شهرت رسيدند در اين موسسات فعاليت مي‌كردند يا بنيان‌گذار آنها بوده‌اند. آلوين تافلر يكي از آنهاست؛ او نویسنده و آینده‌پژوهي امريكایی بود كه برای آثارش در زمینه‌های انقلاب دیجیتال، انقلاب ارتباطات و تَکینگیِ فناوری شناخته می‌شود. از تافلر به عنوان یکی از مشهورترین آینده‌پژوهان جهان یاد می‌شود که به خصوص با موفقیت، حرکت جامعه صنعتی از مرحله تولید کالا به سوی عصر اطلاعات و تسلط کامپیوتر بر حیات اقتصادی و اجتماعی را پیش‌بینی کرد. دانيل بل نيز از ديگر آينده‌پژوهان مهم جهان بود؛ او يك جامعه‌شناس، نویسنده، مقاله‌نویس و استاد بازنشسته دانشگاه هاروارد بود كه شهرتش بیشتر مدیون سهم او در مطالعه عصر پساصنعتی است. او همچنین به عنوان یکی از روشنفکران پیشتاز در دوران پس از جنگ شناخته شده است. وي مدیر بنیاد سانتوری و استاد آکادمی امريكایی هنرها و علوم بود. بل از ۱۶ دانشگاه معتبر عناوین دانشگاهی وعمدتاً افتخاری دریافت کرد.

*آینده‌پژوهی ایران: قزوین، پلی‌تکنیک

نهادها و مراکز پژوهشی با موضوع آینده‌پژوهی در ایران در چند سال اخیر گسترش زیادی یافته‌اند، با وجود این، باید گفت که آینده‌پژوهی در اوایل کار خود در ایران به صورت دانشگاهی فعال نشد و بعد از به جریان افتادن این حوزه، دانشگاه‌ها به تدریج شروع به فعالیت در زمینه آینده‌پژوهی کردند. اولین پژوهشکده آینده‌پژوهی در ایران در دانشگاه بین‌المللی امام خمینی (ره) قزوین تاسیس شد و اولین‌بار در این دانشگاه رشته دانشگاهی آینده‌پژوهی شکل گرفت و اولین دانشجوی دکتری رشته آینده‌پژوهی نیز از همین دانشگاه در سال 1392 فارغ‌‌التحصیل شد. این دانشگاه اولین پژوهشکده آینده‌پژوهی ایران را نیز در سال 1390 تاسیس کرد که اکنون دارای 29 عضو هیئت علمی در پنج گروه علمی آینده‌نگاری، آینده‌پژوهی فرهنگی – اجتماعی، آینده‌پژوهی جهان اسلام و روابط بین‌الملل، آینده‌پژوهی علم، فناوری و نوآوری، و آینده‌نگاری شهری و منطقه‌ای است.

با این حال، سابقه آینده‌پژوهی در مراکز دانشگاهی ایران به دهه 70 بازمی‌گردد؛ در دانشگاه صنعتی امیرکبیر (پلی‌تکنیک)، در سال 1374 گروه علمی آینده‌شناسی در پژوهشکده فناوری‌های نو آغاز به کار کرد که اکنون تبدیل به «پژوهشکده مطالعات آینده» شده است. دانشگاه تهران نیز ابتدا در دانشکده علوم و فنون نوین خود بخش «آینده‌پژوهی» را تاسیس کرد که اکنون چند سالی است این بخش به دانشکده مدیریت منتقل شده است.

طی سال‌هایی که رشته آینده‌پژوهی مورد توجه دانشگاه‌ها قرار گرفت، دانشکده‌ها و مراکز تحقیقاتی مختلف نیز تصمیم گرفتند رشته آینده‌پژوهی را متناسب با ماموریت‌های خود تاسیس کنند. برای مثال، دانشگاه علوم پزشکی کرمان «پژوهشکده آینده‌پژوهی در سلامت» را تاسیس کرده یا موسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی دست به تاسیس «میز آینده‌پژوهی آموزش عالی ایران» زده است. آینده‌پژوهی در زمینه مذهبی نیز گسترش یافته است و برای نمونه، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی دارای «پژوهشکده مهدویت و آینده‌پژوهی» است. واحد علوم و تحقیقات دانشگاه آزاد اسلامی نیز «پژوهشکده چشم‌انداز و آینده‌پژوهی» را راه‌اندازی کرده است.

برخی از نهادهای اجرایی و عمومی کشور نیز دست‌به‌کار ایجاد مراکز تحقیقاتی آینده‌پژوهی شده‌اند؛ برای نمونه، سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور که تحت نظر ریاست‌جمهوری کار می‌کند «مرکز آموزش و پژوهش‌های توسعه و آینده‌نگری» را تاسیس کرده یا مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور گروه پژوهشی «آینده‌اندیشی» را راه‌اندازی کرده است. مجمع تشخیص مصلحت نظام با همکاری دانشگاه آزاد اسلامی «پژوهشکده چشم‌انداز و آینده‌پژوهی» را تاسیس کرده است. همچنین موسسه آموزشی و تحقیقاتی صنایع دفاعی، «مرکز آینده‌پژوهی علوم و فناوری دفاعی» را دایر کرده است. انجمن ایرانی مطالعات فرهنگ و ارتباطات هم گروه «آینده‌پژوهی فرهنگ و ارتباطات و جامعه» را ایجاد کرده است.

موسسات خصوصی نیز مانند «موسسه آینده‌پژوهی جهان اسلام» یا «موسسه افق آینده‌پژوهی راهبردی» در زمینه آینده‌پژوهی در ایران فعالیت می‌کنند. وب‌سایت‌هایی همچون «آینده‌بان» نیز در این زمینه فعال هستند. «آینده‌بان» چهار سال متوالی است که در زمینه آینده‌پژوهی ایران کار می‌کند و 100 مسئله اصلی ایران در آینده که در «آینده‌نگر» نیز منتشر شده، حاصل فعالیت مدیران این وب‌سایت بوده است. پژوهشگاه «شاخص‌پژوه» که اولین پژوهشگاه خصوصی کشور است نیز دارای گروه علمی آینده‌پژوهی است که انتشار نشریه علمی و فعالیت‌های پژوهشی در این زمینه را انجام می‌دهد.