روسيه كمي مرموز است، شايد به خاطر تاريخ باشد و شايد تحولات سياسي آن و شايد هم وسعت خاك و سرماي هوايش كه باعث مي‌شود هميشه اين گونه به نظر آيد كه چيزهايي هست كه در مورد روسيه نمي‌دانيم. اين مرموز بودن البته در جايي كه نوبت به اقتصاد مي‌رسد كمي رنگ مي‌بازد. اعداد و ارقام و گزارش‌هاي مختلف در مورد وضعيت اقتصادي روسيه نشان مي‌‌دهد كه اين كشور دستخوش افت‌وخيزهاي بسيار اقتصادي است و به خصوص در سه سال گذشته با مشكلات زيادي دست و پنجه نرم كرده است. جايي كه مشكلات اقتصادي زياد مي‌شود چه روسيه باشد، چه هرجاي ديگر نگاه‌ها به سمت كارآفرينان مي‌چرخد، كساني كه سعي مي‌كنند با ايده‌هاي تازه وضعيت تازه‌اي را براي خودشان و كشورشان رقم بزنند.

وقتي صحبت از روسيه مي‌شود خواه‌ناخواه تصوير دوران اتحاد جماهير شوروي و بعد فروپاشي آن در پس ذهن همه نقش مي‌بندد. هنوز چندان از اين اتفاقات تاريخي نگذشته كه به دست فراموشي سپرده شوند. سايت دانشكده مديريت دانشگاه ييل امریکا هم كه مي‌‌خواهد در خصوص كارآفريني در روسيه بگويد اول نگاهي مي‌اندازد به همان زمان: «پيش از فروپاشي اتحاد جماهير شوروي، تلاش‌هاي محدودي شد تا كسب‌وكارهاي كوچك جاني بگيرند اما در آن زمان نه فرهنگ كارآفريني وجود داشت و نه شرايط مناسب رشد. وقتي روند واگذاري دارايي‌هاي دولتي به بخش خصوصي در هرج و مرج كامل آغاز شد و اغلب همراه با فساد و زدوبند بود، ثروت چشم‌گيري نصيب اعضاي محدود وابسته به حزب شد. زيرساخت‌هاي حقوقي و مالي پس از اين اگذاري‌ها تدوين شدند و به اين ترتيب شركت‌هاي بزرگ كه تمركزشان بر انرژي و استفاده از منابع طبيعي بود حاكم شدند.»

جوانان و تكنولوژي به كمك روسيه مي‌‌آيند

اما وضعيت روسيه هم مانند تمامي كشورهاي جهان با ورود به قرن جديد و سرعت گرفتن تحولات تكنولوژيك رفته‌رفته رو به تغيير گذاشت. حالا نسل جواني كه دوره كمونيستي كشورشان را تجربه نكرده‌‌اند شبيه به جوان‌هاي كشورهاي ديگر سرشان گرم امكاناتي است كه دنياي جديد برايشان فراهم كرده و تلاش دارند تا خود را با سرعت تغييرات تكنولوژيك همراه كنند. يكي از خبرنگاران نشريه فوربز كه براي رصد كارآفريني به روسيه سفر كرده بود در توصيف اين نسل جوان مي‌نويسد: «يك مسئله مثل روز روشن است: انگيزه و جاه‌طلبي جوانان  كارآفريني كه در روسيه ملاقات كردم. آنها به سرعت نور پيش مي‌روند. سنشان آن‌قدر زياد نيست كه دوره شوروي را به ياد بياورند ولي اين بخت را دارند كه در تحولات كارآفريني كشورشان، نقشي ايفا كنند.»

نسل جوان روسيه هم بستر تكنولوژي را براي رسيدن به خواسته‌‌هايش مناسب ديده است. روحيه مبتني بر كارآفريني و تكنولوژي كه در اين کشور از 50 سال گذشته حاكم است سبب شده تا روسيه فضاي مناسبي براي رشد استارت‌آپ‌هاي موفق و مترقي باشد. در دنيايي كه مجذوب شبكه‌هاي اجتماعي و پيام‌رسان‌هاي آنلاين شده است روسيه توانست نام خودش را به عنوان خاستگاه يكي از معروف‌ترين آنها به ثبت برساند. اپليكيشن «تلگرام» توسط دو تن از همين جواناني طراحي شد كه خاطره محو دوره شوروي را پشت سر گذاشته‌اند.

پاول دورف جوان 32 ساله‌اي است كه در سال 2006 با الهام از فيس‌بوك شبكه اجتماعي VK را در روسيه راه‌اندازي كرد كه محبوب‌ترين شبكه اجتماعي در اين كشور است. اين فارغ‌التحصيل دانشگاه سن‌پترزبورگ در سال 2013 به همراه برادرش نيكولاي پيام‌رسان تلگرام را راه‌اندازي كرد كه خيلي زود به موفقيتي بزرگ دست پيدا كرد. امسال براي اولين بار نام او در ميان 200 تاجر ثروتمند روسيه قرار گرفت. دورف كه ثروتش 0.6 ميليارد دلار تخمين زده مي‌شود در رتبه 135 اين فهرست قرار گرفته است.

آغاز به كار دوره‌هاي كارآفريني در دانشگاه‌ها و برقراری پيوند ميان محيط آكادميك و استارت‌آپ‌ها نشان مي‌دهد كه اميد به پيشرفت و شايد اصلاح وضعيت اقتصادي روسيه از طريق كارآفرينان، اميدي واقعي است كه اگر معادلات اقتصادي اين كشور اجازه دهد، مي‌تواند مرحله جديدي در اقتصاد اين كشور باشد.

روس‌ها در امریکا

روسيه ديگر روسيه قديم نيست اما خاطرات گذشته هرقدر هم كمرنگ شده باشند باز هم به نظر مي‌رسد كه براي جوان‌هاي روس، امریکا تصوير خوش‌رنگ‌تري دارد. رقيب ديرينه كشورشان با آن سيليكون ولي مشهورش جاي جذابي است براي كساني كه مي‌خواهند كسب‌وكار خودشان را راه بيندازند و به دنبال جايي هستند كه جريان كارآفرينان چنان پرشور باشد كه ايده‌ها و كار آنها را هم با خود همراه كند. نشريه نيوزويك در گزارشي به تشريح وضعيت اين جوانان پرداخته است كه از آن سوي كره زمين به امریکا آمده‌اند:

 در سال‌هاي اخير تعداد بيشتر و بيشتري از جوانان خلاق كارآفرين روسيه تصميم گرفته‌اند كه براي دنبال كردن روياهايشان از اين كشور خارج شوند و پروژه‌هايشان را در ساير كشورها به خصوص امریکا دنبال كنند. مدير شركت سرمايه‌گذاري بلومبرگ در سان‌فرانسيسكو مي‌گويد: «در اين سال‌ها تعداد بيشتري از جوانان روس به دنبال سكونت در كشورهاي غربي و آغاز كار در خارج از روسيه هستند و من اين را يك امر مثبت تلقي مي‌كنم چون طرفدار اين هستم كه جوانان تفكري بين‌المللي داشته باشند. اين كارآفرينان جوان، روسيه را به دليل كمبود نقدينگي و بي‌ثباتي بازار بورس ترك مي‌كنند. برنامه‌نويسان روس بسيار باهوش و توانمند هستند و تنها نقطه ضعفشان بازاريابي و تبليغات است.» ماشا دروكوف كه پيش از اين عضو جنبش جوانان هوادار دولت در روسيه بود و حالا در امریکا مي‌گويد كه هر روز چند اي‌ميل از روسيه دريافت مي‌كند، فرستندگان اين اي‌ميل‌ها از او تقاضاي كمك مي‌كنند تا بتوانند كسب‌وكار خود را در بازار امریکا معرفي كنند: «بعد از بحران اقتصادي حالا روشن است كه فضاي كافي در روسيه براي بازار تكنولوژي وجود ندارد.»

شناخته‌شده‌ترين چهره حوزه ديجيتال در روسيه پاول دوروف است، مدير اجرايي سابق شبكه اجتماعي VK كه در سال 2014 با فشار سهام‌داران اين شركت مجبور به استعفا شد. او حالا خارج از روسيه زندگي مي‌كند (هنوز نگفته ساكن كدام كشور است اما اغلب در نيويورك ديده مي‌شود). اپليكيشن تلگرام كه او راه‌اندازي كرده است بر امنيت پيام‌هاي كاربران تمركز دارد. دوروف در چندين مصاحبه با رسانه‌هاي غربي تكرار كرده است كه اشغال سايت VK و مجبور كردن او به استعفا، از سوي كرملين رهبري شده است. به گفته دوروف دليل اين اتفاق اين بوده كه او بارها از فيلتر كردن و بستن كانال‌هاي تلگرامي متعلق به گروه‌هاي طرفدار اوكراين و فاش كردن اسامي اعضاي گروه‌ها سر باززده است.

هرچند ممكن است به نظر برسد تمامي اين كارآفرينان جوان به دليل فشارهاي سياسي از كشورشان خارج مي‌شوند اما بايد گفت كه دليل اغلب آنها اقتصادي است، جنگ و سانسور بيشتر از اينكه مستقيم بر تصميم آنها براي خروج از كشور تاثير بگذارد با عواقب اقتصادي خود سبب شده تا آنها به فكر يافتن جايي ديگر براي كسب‌وكار باشند. دايانا نوويچيخيان، يكي از موسسان ReadyMag كه 45 هزار مشترك از جمله گاردين دارد مي‌گويد: «ما هميشه مي‌دانستيم كه بازار نهايي ما در امریکا است و خب اگر بخواهيد در جايي كار كنيد بايد خودتان هم آنجا باشيد. براي ما منطقي‌تر اين بود كه وارد يك بازار از پيش آماده شويم تا اينكه همه‌چيز را از صفر شروع كنيم.» او مي‌گويد كه موضوعات سياسي روي تدوين استراتژي اين استارت‌آپ تاثيري نداشته است.

زنان برابر مردان

در گزارشي كه نيوزويك منتشر كرده است با چند كارآفرين موفق روس در امریکا و انگلستان مصاحبه شده است و حضور زنان در ميان آنها كاملا چشم‌گير است. جدا از تمامي دشواري‌ها و مشكلاتي كه در روسيه بر سر راه كارآفرينان وجود دارد، به نظر مي‌رسد كه اين كشور به لحاظ ايجاد انگيزه در زنان براي ورود به بازار كار مستقل موفق بوده است. در نگاه اول زنان روس به طرز شگفت‌انگيزي در بازار كسب‌وكار تاثيرگذار به نظر مي‌رسند. مطالعه‌اي كه در سال 2015 در 35 كشور انجام شد نشان داد روسيه بيشترين ميزان زنان شاغل در مناصب مديريتي را دارد. زنان 44 درصد شغل‌هاي مديريتي را در اختيار داشتند و اين يعني دو برابر آماري كه در انگلستان و امریکا وجود دارد. با وجود این، اگر از نزديك به اين موقعيت‌هاي شغلي نگاه كنيم متوجه مي‌شويم كه اين موقعيت‌هاي شغلي كه توسط زنان پر شده است در رده‌هاي پايين‌تر مديريتي مانند مديريت منابع انساني قرار دارند اما نمي‌توان كتمان كرد كه از سال 2007 تعداد شركت‌هايي كه توسط زنان به ثبت رسيده است 350 درصد رشد داشته است. در روسيه هنوز مردان را به چشم نان‌آور نگاه مي‌كنند و اين يكي از دلايلي است كه سبب شده تا زنان براي پذيرش ريسك شروع كار تازه دست بازتري داشته باشند و البته از اين نكته هم نبايد گذشت كه نظام شوروي سابق يك ويژگي منحصربه‌فرد از خود به جا گذاشت: در دوره حكومت كمونيستي و با مشغول جنگ شدن مردان، بازار كار از زنان و مردان به صورت مساوي انتظار توليد داشت و همين تساوي در كار سبب شد تا رفتار اجتماعي به سمت باور به برابري در كار تغيير كند. روسيه علي‌رغم همه كمبودها اين فرصت را در اختيار زنان مي‌گذارد كه در کار، فرصت برابري با مردان داشته باشند.