یک هفته از حادثه پلاسکو می‌گذرد و در خیابان جمهوری بنرهای تسلیت با اندوهناک‌ترین واژه‌های ادبی، بر سردر پاساژهای مختلف افراشته شده است. در میانه‌های روز، نم‌نم باران خیابان جمهوری را شلوغ‌تر کرده و در مقابل پاساژ علاءالدین، ازدحام هرروزه جریان دارد. نمای این پاساژ فرسوده است و حادثه پلاسکو، ترس فروریختن را در دل کاسبان اینجا نیز انداخته است. در داخل راهروهای تنگ، تاریک، تودرتو و نمور علاءالدین، دختری قدم می‌زند، هر از گاهی می‌ایستد و به سقف و دیوارهای پاساژ خیره می‌شود. در طبقه اول، در فاصله بازی که بین سقف پاساژ با طبقات دوم و هم‌کف قرار دارد، کارتن‌های مختلفی روی هم چیده شده‌اند. در کنار آنها، مقدار زیادی گچ و آجر نیز روی زمین ریخته است. دختر جوان، سعی می‌کند دوربین موبایلش را در فاصله‌ای مناسب تنظیم کند تا تمام فضای آشفته را در یک کادر جای دهد. یکی از فروشندگانی که برای بازاریابی مقابل مغازه‌اش ایستاده، توجهش جلب می‌شود و می‌پرسد: «می‌خواهی این عکس‌ها را در کانال خبرفوری بگذاری؟» دختر خبرنگار نیز گوشی را در جیبش قرار می‌دهد و می‌گوید: «نه، خبرنگار روزنامه ایران هستم. می‌شود چند سؤال از شما بپرسم؟» فروشنده جوان، از شنیدن نام روزنامه به جای کانال تلگرامی چندان خوشحال نشده و با دلسردی می‌گوید: «جواب می‌دهم، اما اگر این حرف‌ها را بدهی در کانال خبرفوری بگذارند، خیلی بهتر است.»

رسانه‌های رسمی و دیرینه به سادگی همین روایت توسط پدیده‌های نوظهوری که کمتر از دو سال از ظهورشان می‌گذرد، به چالش کشیده شده‌اند. چالشی که نه‌تنها رسانه‌های کاغذی، که حتی رسانه‌های آنلاین نیز به سختی می‌توانند در مقابل آن قد علم کنند. معتبرترین روزنامه‌ها نیز ضریب نفوذشان را در میان مردم از دست داده‌اند و کانال‌هایی خبری با مخاطبان میلیونی، نام خود را در میان قشرهای مختلف جا انداخته‌اند. کانال تلگرامی روزنامه ایران ۳۰ هزار نفر عضو دارد، کانال خبرآنلاین ۲۰۰ هزار و در مقابل هردوی این رسانه‌های چاپی و آنلاین رسمی، کانال خبرفوری با یک میلیون و ۴۰۰ هزار عضو، قلندری می‌کند. همین اعداد و همین روایت‌های روزمره، نشان می‌دهد نه‌تنها فضای خبری و رسانه‌ای، که فضای اجتماعی، سیاسی و حتی اقتصادی نیز متحول شده‌اند.

کدام کانال‌ها تلگرام و رسانه‌های ایران را تحت سیطره خود گرفته‌اند؟

تلگرام ۱۰۰ میلیون کاربر فعال در جهان دارد و روزانه ۱۵میلیارد پیام در آن ارسال می‌شود. سهم ایران در این آمار، به بیشتر از ۴۵ درصد می‌رسد. در تمام سطح جهان، شبکه‌های اجتماعی تحولات زیادی ایجاد کرده‌اند و بیشترین اقبال به فیس‌بوک، توئیتر، اسنپ‌چت، واتزآپ و اینستاگرام وجود دارد. اما در ایران، تلگرام روسی یکه‌تازی می‌کند و در بسیاری از مواقع، صدا و سیمای رسمی را نیز به چالش می‌کشد. دهه هشتادی‌ها در همین تلگرام میتینگ‌های دوهزار نفری برگزار می‌کنند و نتیجه انتخابات مجلس نیز در همین فضا تعیین می‌شود. همه‌چیز نشان می‌دهد تلگرام، روزگار جدیدی را در ایران رقم زده است.

«آینده‌نگر» به همین دلیل در گزارشی تحقیقی، به بررسی پرمخاطب‌ترین کانال‌های تلگرامی پرداخته است. ۷ کانال تلگرام با بیش از یک میلیون عضو فعالیت می‌کنند و برای مدیران خود، درآمدهای ماهانه‌ای به صورت میانگین پایین، ۳۰ میلیون تومانی به همراه می‌آورند. از این میان، سه کانال پرمخاطب خبری، دو کانال سرگرمی و یک کانال نیز مربوط به برنامه‌نویسی هستند. هرکدام از این دسته‌بندی‌ها، معنای مهمی دارد و از وجوه خاصی از این روزگار غریب، حکایت می‌کند.

در کل جهان هفت کانال تلگرام با بیش از یک میلیون کاربر وجود دارد که هر هفت مورد، مربوط به تلگرام فارسی است. بررسی‌های «آینده‌نگر» نشان می‌دهد کانال هانیستا با ۲ میلیون و ۵۰۲ هزار عضو، خبر ویژه با یک میلیون و ۵۳۱ هزار عضو، خبرفوری با یک میلیون و ۴۷۱ هزار عضو، گیزمیز با یک میلیون و ۴۳۰ هزار عضو و ترفند با یک میلیون و ۲۹۴ هزار عضو، طب بوعلی با یک میلیون و ۶۶ هزار عضو، و کانال آخرین خبر با یک میلیون و ۵۹ هزار عضو، پرمخاطب‌ترین کانال‌های فارسی‌زبان هستند.

همچنین برآوردهای سایت تی‌جی‌چنز نشان می‌دهد نزدیک به ۱۲ هزار کانال با زبان فارسی در تلگرام تاسیس شده که تقریبا یک‌سوم از کل کانال‌های تلگرامی را به خود اختصاص می‌دهد. در مجموع نیز نزدیک به صد میلیون نفر عضو این کانال‌ها هستند. البته با این نکته که هر کاربر ایرانی تلگرام به طور متوسط در ۱۳ کانال عضویت دارد.

آخرین برآوردهای کلی مربوط به نیمه نخست امسال می‌شود. در مجموع حدود ۴۰ هزار کانال تلگرامی فعالیت می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌کند و عرب‌ها با حدود ۱۴ هزار کانال از ایران پیشی گرفته‌اند. کانال‌های روسی نیز با حدود دو هزار مورد در جایگاه سوم قرار دارند. البته عرب‌ها در میزان عضویت در کانال‌ها از ایرانی‌ها عقب‌ترند چرا که مجموعا 36 میلیون نفر در کانال‌های عربی عضوند، یعنی به طور متوسط 2 هزار و 500 عضو برای هر کانال.

عباس کاظمی، استاد مطالعات فرهنگی درباره تغییر فضای روابط اجتماعی توسط تلگرام در کانال تلگرامی خودش می‌نویسد: «تلگرام، با گوناگونی‌ها، تفاوت‌ها و تعارضات خود شکلی از روابط جدید را موجب شده است. با تلگرام، جدای از اینکه به شکل فردی می‌توان با بی‌نهایت افراد در تماس بود، می‌توان به عضویت گروه‌های متعدد خانوادگی، کاری، دوستانه، انجمنی و... درآمد. تلگرام ما را بیش از پیش درگیر روابط ساخته و میزان درگیری روابطی را که از پیش داشتیم عمیق‌تر کرده است. اما درگیری‌های جدیدی را هم موجب شده است. با فراگیر شدن تلگرام، اتفاق مهم اهمیت یافتن پیوندهای ضعیف در برابر پیوندهای قوی است. انسان‌ها همیشه بی‌نهایت پیوندهای ضعیف (افرادی که با فاصله می‌شناسیم) در زندگی روزمره دارند اما همیشه پیوندهای قوی (افرادی که از نزدیک و مکرر با آنها رابطه داریم) هستند که بر روابط چیره می‌شوند. اما تجربه تلگرام نشان می‌دهد که گاه پیوندهای ضعیف (بین آدم‌های کمتر مهم، غریبه به معنای زیملی و همین‌طور ناشناس) نیز می‌توانند نقش مهم‌تری پیدا کنند؛ پیوندهای ضعیفی که مقوّم جامعه جدید مدنی هستند. تلگرام اگرچه پدیده‌ای نوظهور است اما در همین مدت کوتاه شکل روابط اجتماعی در ایران را متحول کرده است.»

این تحول، نه تنها در حوزه روابط اجتماعی و بین فردی، بلکه در حوزه رسانه‌ای نیز اتفاق افتاده است. پیوندهای مردم ایران، با رسانه‌های رسمی، مطبوعات و صدا و سیما ضعیف شده و با پدیده‌ای نوظهور، پیوندی قوی برقرار کرده‌اند. پیوندهایی که در نبود صدا و سیمای خصوصی و ضعف رسانه‌های رسمی، با رسانه‌ غیررسمی و پرنفوذ تلگرام، قوی‌تر شده است.

پرمخاطب‌ترین کانال‌های تلگرامی، دسته اول:  خبری‌ها

خبر ويژه با ۱.۵ میلیون عضو

بررسی‌های آینده‌نگر در میان پرمخاطب‌ترین کانال‌های خبری، نکته‌های معناداری را نشان می‌دهد. دو کانالی که نزدیک به یک و نیم میلیون نفر عضو دارند، هردو خبری هستند. یکی با عنوان خبرهای ویژه، و دیگری با عنوان خبرهای فوری. بر همین اساس شاید نتوان به سادگی درباره پایین بودن سطح سلیقه مردم قضاوت کرد. چرا که پرمخاطب‌ترین کانال‌ها، نه کانال‌های سرگرمی، بلکه به نوعی رسانه‌های خبری هستند.

کانال خبر ويژه، یک میلیون و ۵۳۱ هزار نفر عضو دارد. در این کانال، همه نوع اخباری به اشتراک گذاشته می‌شود. از خبرهای زرد گرفته تا جدی‌ترین اخبار سیاسی. اگرچه خبر ویژه خوش‌اقبال‌ترین کانال خبری فارسی است، اما رویکرد حرفه‌ای خاصی در آن دیده نمی‌شود. به نظر می‌رسد اخبار از منابع مختلف، بدون اینکه خط‌سیر مشخصی وجود داشته باشد، در این کانال بازنشر می‌شود. این نکته، در صحبت با ادمین یا گرداننده این کانال نیز مشخص است.

در قسمت اطلاعات کانال، یک آی‌دی به نام وحیده، جهت ارتباط نوشته شده است. عکس تلگرامی آن نیز طرحی گرافیکی از دختری مقابل غروب آفتاب است. ادمین کانال خبر ویژه به «آینده‌نگر» می‌گوید: «منابع ما سایت‌های خبری موثق هستند و خودمان خبرگذار نیستیم.» او هیچ توضیح بیشتری نمی‌دهد و بقیه سؤالات را بی‌جواب می‌گذارد. استفاده از کلمه خبرگذار به جای خبرنگار نیز خود نشان‌دهنده غیرحرفه‌ای بودن گرداننده این کانال است که به نظر می‌رسد تنها یک شخص خوش‌اقبال باشد و تیمی نیز در کار نباشد. شخص خوش‌اقبالی که می‌تواند با کپی کردن سریع و آنی خبرها از سایت‌های خبری موثق، ماهانه درآمدی حداقل سی میلیون تومانی کسب کند.

خبر ویژه، کانالی فرعی با دو هزار و ۵۰۰ عضو دارد که در آن شرایط تبلیغات در کانالش را توضیح داده است. سه نوع سبک تبلیغ در این کانال وجود دارد. اولین سبک که خود ادمین نیز با عنوان بهترین پیشنهاد آن را مطرح کرده است، مربوط به طرح‌های شبانه می‌شود. یک پست تبلیغی، عکسی همراه با متنی کوتاه از ساعت ۲۴ تا ۸ و نیم صبح در کانال گذاشته می‌شود. هر شب تنها سه پست تبلیغی ارسال می‌شود و بسته به اینکه کدام پست اول قرار بگیرد، قیمت‌ها فرق می‌کند. پست اول، یک میلیون و ۲۰۰ هزار تومان، پست دوم، ۹۵۰ هزار تومان و پست سوم ۷۹۰ هزار تومان قیمت دارد. با این حساب، اگر در حداقل تعداد پست‌ها، تنها شبی یک پست تبلیغی در این کانال گذاشته شود، ادمین آن در انتهای ماه، ۳۶ میلیون تومان درآمد کسب کرده است. این در حالی است که در طول روز، تبلیغات به اشکال مختلف دیگری نیز در کانال قرار می‌گیرند. هر تبلیغ، بعد از چند ساعت حذف می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شود و احتساب ساعات قرار داشتن تبلیغات روی کانال، نحوه دیگری از این فعالیت تجاری است. در پرمخاطب‌ترین کانال تلگرامی، تبلیغ ۶ ساعته ۶۵۰ هزار تومان، تبلیغ ۱۲ ساعته ۷۷۰ هزار تومان، تبلیغ ۲۴ ساعته ۸۷۹ هزار تومان و تبلیغ ۴۸ ساعته ۹۷۰ هزار تومان قیمت دارد.

در سومین حالت تبلیغات به تعداد بازدید هر پست بستگی دارد. پایین پست‌های کانال‌های تلگرامی، نشانه چشمی وجود دارد که در کنار آن، تعداد افرادی که آن پست را دیده‌اند نوشته شده است. گردانندگان کانال‌ها نیز از همین امکان، برای تنظیم تعرفه‌ای تبلیغاتی استفاده کرده‌اند. در کانال خبر ویژه با ۱.۵ میلیون نفر دنبال‌کننده، هر پست با ۲۵۰ هزار نفر بازدید ۵۹۰ هزار تومان قیمت دارد. این روال به صورت تصاعدی بالا می‌رود و تا جایی می‌رسد که هر پست در ازای یک میلیون بازدید، قیمتی معادل با یک میلیون و ۹۰۰ هزار تومان پیدا می‌کند.

خبرفوری، با ۱.۴ میلیون عضو

«هنر ما پیشرفت شماست. تیم خبرفوری مفتخر است تبلیغات انحصاری و مشاور تبلیغاتی مراکز و سازمان‌های بزرگ کشور همچون دانشگاه آزاد اسلامی کشور (واحد فضای مجازی) و منطقه آزاد کیش (جشنواره تابستانه) را برعهده داشته و یا تبلیغات بسیاری از مراکز مهم و معتبر کشوری را مانند شرکت ایران خودرو، کویرموتور، ایرانسل، همراه اول، دیجی کالا، اول مارکت، مایکت، ۵۰۴۰، آکابانو، فروشگاه رفاه، خبرگزاری تسنیم، روزنامه دنیای اقتصاد و  پایگاه‌های خبری جام نیوز، تی نیوز، شهرخبر، رویداد24، سفیر و آژانس‌های هواپیمایی علی‌بابا، همتا ۷۲۴، اندیشه پرواز نوین و رسپینا را به عهده داشته است. این تیم با ارائه مشاوره مستمر توسط نیروهای متعهد و متخصص در بهبود فرآیندهای تبلیغاتی مشتریان خویش همواره سعی بر رضایت آنان داشته است.» این پیامی است که در کانال تبلیغاتی دومین کانال پرمخاطب فارسی قرار گرفته است. کانال خبرفوری، یک میلیون و ۴۷۱ هزار نفر عضو دارد و در کانال مخصوص تبلیغات آن نیز ۲ هزار و ۶۰۰ نفر عضو هستند.

بررسی‌های «آینده‌نگر» نشان می‌دهد تیمی متخصص و حرفه‌ای «خبرفوری» را مدیریت می‌کنند. خبرفوری تنها یک کانال تلگرامی نیست. آنها به عنوان مجموعه‌ای فعالیت می‌کنند که زیرمجموعه‌های مختلفی دارند. این کانال شاخه‌هایی مثل اخبارفوری/ مهم یا اخبار آی‌تی دارد که در هرکدام، اخبار تخصصی به اشتراک گذاشته می‌شوند. کانال اخبارفوری/ مهم تنها خبرهای مهم را با لوگویی قرمزرنگ به اشتراک می‌گذارد و نزدیک به ۵۰۰ هزار نفر عضو دارد. خط‌مشی مشخصی نیز در این کانال دنبال می‌شود و اخبار تنها به صورت کپی کردن، منتقل نمی‌شوند. اگرچه همه نوع خبری در اینجا نشر پیدا می‌کند، اما متن انتشار و نحوه انتخاب اخبار مختلف نشان می‌دهد هوش خبری و رسانه‌ای پشت این کانال قرار گرفته است. سمت و سوی سیاسی گردانندگان آن نیز به سمت اصلاح‌طلبان است.

بر خلاف کانال خبرويژه که حساب کاربری تلگرام‌شان برای ارتباط با مخاطبان، نام و پروفایل شخصی یک فرد است، اینجا همه‌چیز به صورتی اداری جریان دارد. نام حساب کاربری ادمین، ارتباط با ماست و به عنوان عکس پروفایل نیز، لوگوی خبرفوری قرار گرفته است. 

ادمین یا مسئول بخش ارتباطی این کانال به «آینده‌نگر» می‌گوید: «ما خبر تولیدی نداریم، اخبار رسمی و موثق را از منابعی که در انتهای خبر ذکر شده، بازنشر می‌کنیم.» همین ادبیات و آشنایی با عباراتی مانند خبر تولیدی، اولین نشانه‌هایی است که معلوم می‌شود در پس این کانال، هوش رسانه‌ای جریان دارد. اما آیا این کانال را خبرنگارانی که تخصص و تجربه دارند، اداره می‌کنند؟ ادمین کانال در پاسخ به این سؤال با لحنی بدیهی، می‌نویسد: «تخصص و تجربه که بله!» آنها تمایلی ندارند بیش از این اطلاعاتی از خودشان ارائه دهند اما حتی بررسی شرایط درج آگهی در این کانال نیز نشان می‌دهد این افراد، کاربلد هستند. آنها در ۸ بند، شرایط لازم برای دریافت تبلیغات را تدوین کرده‌اند و در بند سوم آن نوشته‌اند: «اگر تبلیغ شما معرفی کانال باشد، هفتاد پست آخر کانال نباید تصویر برهنه یا نیمه‌برهنه زنان و یا مردان خارجی یا تصویر بی‌حجاب از زنان و یا مردان ایرانی باشد و نباید صدای خواننده زن، ضدانقلاب و یا مشرک وجود داشته باشد.» دراین کانال، به صورت عمومی تعرفه تبلیغات نوشته نشده و به نظر می‌رسد هر آگهی‌دهنده، تعرفه مخصوص به خود را داشته باشد. شبیه به یک سازمان دارای بوروکراسی، برای دریافت مشاوره تبلیغاتی در فضای مجازی و ثبت سفارش‌های تبلیغی، باید به حساب کاربری یا آی‌دی مجزایی با نام «ادمین تبلیغ خبرفوری» و عکس پروفایلی با نوشته‌ی تبلیغات خبرفوری مراجعه کرد.

در جایگاه پنجم کانال‌های میلیونی تلگرام نیز، کانال آخرین خبر قرار دارد که با یک میلیون و ۵۹ هزار عضو، تعرفه‌های تبلیغی آن نسبت به کانال اخبار ویژه، به شدت رقابتی است. اولین پستی که از ساعت ۱۲ تا ۸ صبح در کانال دیده شود، ۴۹۰ هزار تومان قیمت دارد و همچنین تعرفه پست‌های ۲۴ ساعته با ۲ بار فوروارد، ۶۹۹ هزار تومان است.

به هر حال، فضای خبری و رسانه‌ای مردم، در سیطره کانال‌های غیررسمی خبری درآمده است. کانال پایگاه خبری تحلیلی پارسینه نیز با ۹۸۰ هزار عضو در آستانه میلیونی شدن قرار گرفته و بعد از آن، خبرگزاری‌های مهم و موثر با اختلاف زیادی قرار گرفته‌اند. کانال خبرگزاری فارس، ۴۴۰ هزار عضو دارد و در جایگاه بعد از پارسینه است. قیمت تبلیغ‌ها در پارسینه نیز برای پست یک شبانه از ساعت ۲۴ تا ۱۰ صبح، ۸۰۰ هزار تومان محاسبه شده است.

اما در شرایطی که تلگرام در فضای رسانه‌ای ایران، قلندری می‌کند، در جهان اوضاع به شکل دیگری است. مصرف خبری، در تمام جهان به سمت شبکه‌های اجتماعی پیش می‌رود اما شبکه‌هایی واقعا اجتماعی، نه در حد و اندازه یک پیام‌رسان معمولی مانند تلگرام.

موسسه تحقیقاتی رویترز زیر نظر دانشگاه آکسفورد، برای مطالعات ژورنالیستی تاسیس شده است. این موسسه، ۵ سال است که گزارش‌هایی را درباره مصرف رسانه‌ای در سطح جهانی ارائه می‌دهد. گزارش ۲۰۱۶ آن، با عنوان «گزارش اخبار دیجیتال» با استفاده از طرح تحقیقاتی در بین ۵۲ هزار و ۲۲۵ مصرف‌کننده رسانه‌ای در ۲۶ کشور جهان انجام شده که از خاورمیانه نیز، کشور ترکیه در آن قرار دارد. نیک ‌نیومن، پژوهشگر رویترز می‌‌گوید: «امسال ما شواهدی به دست آورده‌ایم که رشد مصرف اخبار را نشان می‌دهد، حرکت کاملا واضحی به سمت موبایل صورت گرفته است. این مسئله فشارهایی را به مدل‌های کسب‌وکار در هر دو حالت چاپ سنتی و اخبار دیجیتال وارد کرده است. همچنین باعث ایجاد تغییراتی در شیوه تولید و توزیع اخبار شده است.»

51 درصد از جمعیت مورد مطالعه، شبکه‌های اجتماعی را به عنوان یکی از منابع خبری‌شان استفاده می‌کنند. حدود 12 درصد از افراد نیز گفته‌اند شبکه اجتماعی اصلی‌ترین منبع خبری‌شان است. شبکه‌های اجتماعی برای زنان مهم‌تر از مردان است. همچنین برای جوانان این مسئله بیشتر از مردان اهمیت دارد. بیشتر از یک چهارم جوان‌های 18 تا 24 ساله، حدود 28 درصد، شبکه‌های اجتماعی را به عنوان یکی از منابع اصلی‌شان استفاده می‌کنند. برای اولین بار، شبکه‌های اجتماعی از تلویزیون مهم‌تر شده‌اند. 24 درصد از تلویزیون به عنوان منبع اصلی خبری استفاده می‌کنند.

پرمخاطب‌ترین کانال‌های تلگرامی، دسته دوم؛ کانال‌های جوک و سرگرمی

گیزمیز با ۱.۴ میلیون عضو

ترفند با ۱.۲ میلیون عضو

«عنبر سائل یا همان‌طور که در عموم شناخته می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شود استفراغ نهنگ ماده‌ای ‌است که برای ماندگاری بو در صنعت عطرسازی استفاده می‌شود! یک کیلوی آن حدود ۷۰۰۰۰ دلار قیمت دارد!»

این یکی از پست‌های کانالی با اسم عجیب گیزمیز است که البته از شناخته‌شده‌ترین کانال‌های تلگرامی به حساب می‌آید و پا‌به‌پای کانال‌های خبری، رقابت می‌کند. تمام پست‌های این کانال، در همین سبک مطالب سرگرم‌کننده است. اما برخلاف کانال‌های پرمخاطب دیگر که هیچ رد و نشانی از ادمین آنها وجود ندارد، در این کانال در کنار هر پست عنوان «منصور قیامت» نوشته شده است: «روزهای اول دانشگاه یک آهنگی از خواننده‌ای به همین نام می‌خواندم و بعد بچه‌های دانشگاه این اسم را رویم گذاشتند. اوایل کارم در اینترنت هم وقتی می‌خواستم عضو یک انجمن شوم دنبال یک نام کاربری دهان پرکن می‌گشتم که خاص هم باشد، برای همین کلمه قیامت را انتخاب کردم.» این توضیحاتی است که رضا راد، متولد سال ۶۳ در قم به مجله مهر داده است. او مدیر کانال گیزمیز است که واقعا روی آن به عنوان یک شغل حساب کرده و در خواستگاری‌ می‌گوید: «وب‌مستر هستم. مگر شما چطوری پول درمی‌آورید؟ خب کانال ما هم یک رسانه است. من هم مدیر یک رسانه هستم.» او اسم گیزمیز را به صورت تصادفی برای اینکه بتواند دامینی ثبت کند که تا پیش از او ثبت نشده باشد، انتخاب کرده است. رضا راد یا منصور قیامت درباره مدیریت کانالش می‌گوید

«من از قبل یک سری از پست‌ها را آماده می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌کنم و به تازگی همکار جدیدی به کار اضافه کرده‌ام که در غیاب من پست‌ها را در گیزمیز منتشر می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌کند. شما اگر یک نصفه روز از رقبایت جا بمانی دیگر جا ماندی و بعد فایده‌ای ندارد. برخی کلی برای عضو جمع کردن پول‌های سنگین خرج می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌کنند. اما من به این کارها اعتقادی ندارم. یک بار هم سی هزارتومان برای تبلیغ دادم که هیچ فایده‌ای نداشت. من خبر دارم که شبکه‌های ماهواره‌ای یک میلیارد تومان پول می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌گیرند و یک کانال با یک میلیون عضو به شما می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌فروشند. بعضی هم با پست‌های غیراخلاقی سعی می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌کنند آدم جمع کنند. اما من پست‌هایم همه خانوادگی است و بیشتر عضوهایم هم به خاطر کپی و فوروارد پست‌هایم اضافه شده‌اند. اواسط رشدمان خیلی بالا بود و به روزی ۱۴هزار نفر رسیده بود. اما الان به ۷ هزار نفر در روز تقریبا رسیدیم. من وقتی شروع به کار کردم برخی کانال‌ها سی هزار فالوئر داشتند.»

با حسابی سرانگشتی می‌توان فهمید او ماهانه بیش از سی میلیون تومان درآمد دارد: «درآمد را به زبان خودم نمی‌گویم اما حدودش را همه می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌دانند. تبلیغات در گیزمیز بین ۵۰۰ تا ۶۰۰ هزار تومان است که تا سه هفته آینده رزرو شده است. معمولا هم روزی ۲ تا تبلیغ بیشتر نمی‌گذارم. چون کیفیت کانال برایم خیلی مهم است. من آدم وسواسی هستم. آن‌قدر که در تمام این ۱۰ سال تنهایی کار کردم. خیلی‌ها در این چند سال به من گفتند دمتان گرم تیمتان خیلی خوب است و وقتی فهمیدند من تنهایی کار می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌کنم تعجب کردند. برای گذاشتن تبلیغات هم خیلی وسواس دارم. اینکه متنش چه‌چیزی باشد و یا چه زمانی منتشر شود برایم مهم است. بنابراین یکی از تبلیغات را شب قبل خواب و دیگری را هم ظهر قبل از ناهار می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌گذارم. در طول روز هم حدود ۳۰ تا تماس برای گذاشتن تبلیغ دارم که شاید جز دو تماس بقیه را جواب نمی‌دهم. چون اصلا نیازی به جواب دادن ندارم. حتی برخی هم می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌گویند باید برای تبلیغ قرارداد ببندیم که من اصلا چنین اعتقادی ندارم من در چت شماره کارت می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌فرستم آنها هم باید کارت به کارت کنند. حالا این تبلیغات برای برخی بازدهی خوب داشته پیام داده‌اند و گفتند که حلالت باشد. برخی هم فحش دادند و گفتند بازدهی برایشان نداشته است.»

در رتبه‌بندی «آینده‌نگر» از پرمخاطب‌ترین کانال‌های تلگرامی، «ترفند» در رتبه بعد از گیزمیز قرار می‌گیرد. این کانال، واقعا پر از ترفند است و راهکارهای ساده و عجیب و غریبی برای مسائل مختلف آموزش می‌دهد. این یکی از ترفندهای این کانال است که احتمالا عده زیادی نیز از میان یک میلیون و ۲۰۰ هزار دنبال‌کننده‌اش تاکنون آن را امتحان کرده‌اند: «چطوری جرم و زردی دندون‌ها رو ازبین ببریم؟ ذغال رو بشکنید و پودر کنید و با کمی آب ترکیب کنید تا خمیری بشه و روی سطح دندونا بکشید بعد از ۳ دقیقه آبکشی کنید تا جرم و زردی از بین بره.» ترفندی دیگر نیز مربوط به فایلی تصویری می‌شود که نشان می‌دهد چطور کفش‌های ورزشی با کفی سفید، می‌توانند تمیز شوند. نحوه کار به این صورت است که روی مسواکی کهنه، میزان زیادی خمیردندان زده می‌شود و تمام سطح سفید پایین کفش که تیره شده بود، با این ترفند شبیه روز اول می‌شود. نرخ تبلیغ در این کانال نیز رقابتی است و برای پست‌های یک شبانه از ساعت 11:45 تا ۱۰ صبح، ۶۹۹ هزار تومان در نظر گرفته شده است.

دسته سوم؛ کانال‌های پزشکی

طب بوعلی با یک میلیون عضو

«رفع چروک پیشانی: عسل، آرد برنج، سفیده تخم‌مرغ. از ترکیب مواد، خمیر تهیه کنید. یک ربع بگذارید روی صورت و بشویید! اگر پوست شما چرب است، چند قطره آب‌لیموی تازه اضافه کنید.»

طب بوعلی با همین دستورالعمل‌های ساده و کاربردی، ششمین کانال میلیونی تلگرام فارسی به حساب می‌آید. کانال‌های پزشکی و سلامتی نیز در سومین دسته پرمخاطب‌ترین کانال‌های تلگرامی قرار دارند. در قسمت اطلاعات این کانال، کدی نیز به عنوان کد تایید کانال در سایت وزارت ارشاد نوشته شده است تا به اطلاعات آن، رسمیت بخشد. این کانال هنوز ساز و کار حرفه‌ای پیدا نکرده و برای تبلیغات آن برخلاف دیگر میلیونی‌ها، کانال جداگانه‌ای راه‌اندازی نشده است.

طب بوعلی، تنها کانال پزشکی میلیونی در تلگرام نیست. «رسانه دکتر سلامت» با ۹۸۰ هزار عضو نیز در آستانه میلیونی شدن قرار گرفته است. تعرفه تبلیغات در این کانال نیز برای پست دوم شبانه از ساعت ۲۴ تا ۱۰ صبح، ۳۵۰ هزار تومان است.

خانم ۵۰ ساله‌ای که وقت زیادی از روزش را در این کانال‌های پزشکی می‌گذراند، می‌گوید: «اطلاعات خیلی خوبی وجود دارد. بعد راهکارها هم ساده و همه‌چیز گیاهی هستند. امتحانش که ضرری ندارد. من با دقت می‌خوانم و برای گروه خانواده که خواهرهایم و بچه‌هایشان در آنجا هستند، می‌فرستم. زندگی‌ها طوری شده که این‌ جوان‌ها زیاد کار می‌کنند و اصلا به خودشان نمی‌رسند. حال کتاب خواندن و دکتر رفتن هم که نیست. همین‌ها را بخوانند و چندتا چیز یاد بگیرند. به نظر من که خدا خیرشان دهد.»

کانال‌های تلگرامی چقدر در ایران مهم شده‌اند؟

بررسی‌های پژوهشگاه فضای مجازی کشور نشان می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌دهد هر کاربر ایرانی تلگرام به طور متوسط در ۱۳ کانال عمومی عضو است و روزانه نزدیک به ۱۰۰ مطلب در این کانال‌ها مطالعه می‌کند. از کانال‌های فعال در شبکه اجتماعی تلگرام ۳۲ کانال بالای ۵۰۰ هزار عضو و ۷ کانال نیز بیش از یک میلیون عضو دارند. تعداد بالای اعضا، نشان‌دهنده اهمیت و تاثیر اجتماعی پررنگ تلگرام است.

مسعود اسدپور، رئیس پژوهشگاه فضای مجازی می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌گوید: «رشد سریع شبکه‌های اجتماعی و فراگیری آن در دنیای امروز  تاثیر چشم‌گیری بر ارتباطات اجتماعی گذاشته و همین امر باعث شده تا جامعه به الزامات و قوانین جدید در فضای مجازی نیاز پیدا کند.»

اسدپور آماری از کانال‌های تلگرامی ارائه می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌دهد و بر اساس مخاطبان بالای آنها، اعتقاد دارد ثبت این کانال‌ها به عنوان رسانه رسمی کشور، مسئله مهمی است: «در حال حاضر از میان ۱۷۰ هزار کانال تلگرامی فارسی‌زبان بیش از ۱۱ هزار  و ۱۰ کانال دارای بیش از ۵ هزار عضو هستند. کانال‌های تلگرام روزانه به طور متوسط حدود یک میلیون و ۵۰۰ هزار مطلب منتشر می‌کنند که در مجموع بین ۲.۵ تا ۳ میلیارد بازدید را طی یک روز رقم می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌زنند.»

بر اساس صحبت‌های اسدپور، تلگرام سرانه مطالعه را در کشور بالا برده است: «اگرچه تلگرام به تنهایی سرانه مطالعه کشور را بالا برده و امر اطلاع‌رسانی را سرعت داده و کم‌هزینه کرده؛ اما با توجه به اینکه بیشتر کانال‌های پربازدید در حوزه سرگرمی و خبر فعالیت می‌کنند، سطح مطالعه، سطح نازلی است و نشان می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌دهد برای استفاده صحیح از این حجم عظیم وقت آزاد و پتانسیل موجود، می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌بایست فرهنگ‌سازی گسترده‌ای صورت گیرد و با آموزش مناسب، مهارت‌های رسانه‌ای کاربران افزایش یابد. در این صورت آفات استفاده از این شبکه‌ها کاهش خواهد یافت و کارکرد این شبکه‌ها از کاربردهای محدود سرگرمی و فوق برنامه به کاربردهای جدی‌تر و متنوع‌تر مانند حوزه‌های آموزشی، تربیتی، علمی، اقتصادی، خدماتی و مهارت‌افزایی گسترش پیدا خواهد کرد.»

سر و صدای کانال‌های تلگرامی و تبدیل آنها به یک رسانه قوی، به اندازه‌ای است که صحبت از سامان‌دهی و لزوم اخذ مجوز توسط آنها به میان آمده است. محمود واعظی، وزیر ارتباطات در آذرماه امسال گفته بود: «موضوعی که در شورای عالی فضای مجازی مورد بحث قرار گرفت، پیشنهاد ساماندهی کانال‌های با بیش از ۵۰۰۰ عضو بود، اما مصوبه‌ای برای این تعداد دیده نشده است و قرار بر این شد تا کمیته‌ای که از سوی وزارت ارشاد تشکیل می‌شود، در مورد این رقم و جزئیات دیگری از طرح احراز هویت و ساماندهی شبکه‌های اجتماعی و کانال‌های تلگرام تصمیم‌گیری کند.»

هنوز این طرح به سرانجامی نرسیده است، اما تنها همین اظهارنظرها و موضع‌گیری مسئولان عالی‌رتبه و اصلی‌ترین دستگاه‌های کشور نشان می‌دهد کانال‌های تلگرامی به یکی از مهم‌ترین پدیده‌های فضای رسانه‌ای، اجتماعی و حتی اقتصادی و سیاسی این روزهای ایران تبدیل شده‌اند. پدیده‌ای که در هیچ‌جای دیگر دنیا، نظیر آن دیده نمی‌شود.