فرزانه سالمی، خبرنگار آینده‌نگر در بمبئی: غروب هشتم نوامبر امسال، در حالی که اکثر مردم دنیا اخبار شمارش آرای انتخابات ریاست جمهوری امریکا را دنبال می‌کردند هند تکان عجیبی خورد. نارندرا مودی نخست‌وزیر این کشور که از طریق تلویزیون مردم را خطاب قرار داده بود، ناگهان اعلام کرد دو اسکناس درشت رایج در هند - یعنی پانصد روپیه‌ای (تقریبا برابر با ۷.۵ دلار) و هزار روپیه‌ای (تقریبا برابر با ۱۵ دلار)- ساعاتی بعد، از ارزش خواهند افتاد. او این اقدام را حمله‌ای علیه فساد مالی و فرار از مالیات خواند و به مردم عادی اطمینان داد که مشکلی برایشان پیش نخواهد آمد. مودی به مردم اطمینان داد که پولشان مال خودشان خواهد ماند اما تا آخر ماه دسامبر - یعنی ظرف یک ماه و نیم- باید تمام پول‌های قدیمی خود را در حساب بانکی بگذارند و مقدار محدودی از آن را نیز در بانک‌ها با اسکناس جدید تعویض کنند. نارندرا مودی نام این اقدام ضربتی دولت را پول‌زدایی از اقتصاد گذاشت.

این در حالی است که بزرگ‌ترین معاملات در هند - حتی معاملات بزرگ مسکن- نیز با پول نقد انجام می‌شوند و درواقع دو اسکناس حذف‌شده در جامعه هند به صورت روزانه و گسترده مورد استفاده بودند.

هند پیش‌تر هم دو بار در سال‌های ۱۹۴۶ و ۱۹۷۸ میلادی در جهت حذف برخی از اسکناس‌های رایج اقدام کرده بود اما وسعت این اقدامات، محدودتر از تصمیم اخیر دولت نارندرا مودی بود. در کشوری که امروزه یک میلیارد و 330 میلیون نفر جمعیت دارد و اکثر مردمش هم وابسته به پول نقد هستند، این اقدام واقعا تکان‌دهنده بود.

ظاهرا مردم علاوه بر شوک ناشی از این خبر، به نوعی دچار نگرانی هم شدند چون خیلی از آنها به‌سرعت به طلافروشی‌ها هجوم بردند و پول‌های نقد پانصد و هزار روپیه‌ای خود را خرج کردند. برخی فروشگاه‌های زنجیره‌ای فورا پیامک دادند که تا نیمه‌شب باز هستند و مردم می‌توانند خریدهای خود را انجام بدهند. همه‌جا صحبت از «پول سیاه» بود؛ اصطلاحی که در هند به پول‌های نقد اعلام‌نشده و پنهان‌شده در خانه اطلاق می‌شود. نارندرا مودی در سخنان خود تاکید کرده بود که قصد ریشه‌کنی پول سیاه را دارد و از مردم خواسته بود در جهت تامین این هدف صبوری کنند.

حرکتی که از سوی دولت هند اعلام شد درواقع اقتصاد سایه این کشور را هدف گرفته بود: معاملات بی‌شماری که با پول نقد انجام می‌شوند و دولت راهی برای ردگیری آنها و بستن مالیات روی آنها ندارد. این اقتصاد سایه تقریبا برابر با یک‌چهارم تولید ناخالص داخلی هند است. بنا بر آمار، دولت هند سالانه بیش از 300 میلیارد دلار مالیاتی را که می‌توانست از هندی‌ها بگیرد، به دلیل وجود پول سیاه از دست می‌دهد.

اما شوک ناشی از بی‌ارزش ‌اعلام‌شدن اسکناس‌های پانصد و هزار روپیه‌ای خیلی بالا بود و آنچه در هفته‌های بعد در هند رخ داد، جنبه‌های مختلفی از این شوک را به نمایش گذاشت. اسکناس‌های پانصد و هزار روپیه‌ای ۸۶ درصد از کل پول نقد رایج در هند را تشکیل می‌دادند و بی‌ارزش‌شدن آنها خلأ عظیمی ایجاد کرد. از سوی دیگر، دولت هند تاکید داشت که برای مخفی‌ماندن برنامه حذف این اسکناس‌ها، از انتشار گسترده اسکناس‌های کوچک‌تر - مثل اسکناس صد روپیه‌ای- خودداری کرده است. بنابراین مسئله کمبود اسکناس‌های کوچک‌تر هم به‌شدت حس می‌شد. این شرایط برای اقتصاد هند که بخش عمده‌ای از معاملات در آن با پول نقد انجام می‌شود، ضربه سنگینی بود.

با باز شدن بانک‌ها، صف‌های بسیار طویلی تشکیل شد تا اسکناس‌های از رده‌ خارج‌شده تحویل بانک شود و پول‌های جدید به دست مردم برسد؛ اما ماجرا به این سادگی‌ها نبود. بانک‌ها پول‌های قدیمی را بیشتر به عنوان سپرده در حساب‌های بانکی مردم می‌پذیرفتند و مقدار بسیار اندکی از آنها نیز با یک اسکناس جدید- دوهزار روپیه‌ای- تعویض می‌شد. در روزهای آغازین طرح دولت هند، بسیاری از مردم موفق به گرفتن پول جدید نشدند چون هیچ پولی به دستگاه‌های خودپرداز تزریق نشده بود و ایستادن در صف طویل بانک‌ها نیز به هیچ‌جا نمی‌رسید. معضل دیگر این بود که دولت اعلام کرده بود اسکناس‌های جدید پانصد روپیه‌ای را نیز وارد بازار می‌کند اما این اقدام تا مدتی بعد از اعلام حذف اسکناس پانصد روپیه‌ای قدیمی عملی نشد.

از سوی دیگر، جامعه هند هنوز آمادگی آن را نداشت که یک‌شبه از پول نقد دست بردارد و از کارت‌های بانکی و پرداخت‌های آنلاین برای انجام امورات خود استفاده کند. اقتصاد هند در سال‌های اخیر به یکی از بزرگ‌ترین اقتصادهای جهان تبدیل شده، اما واقعیت این است که میلیون‌ها کسب‌وکار و صدها میلیون نفر در هند هنوز حساب بانکی ندارند و بسیاری از مردم برای هر کاری- از خرید سبزی‌جات گرفته تا معامله زمین- از پول نقد استفاده می‌کنند.

همچنین بسیاری از مردم هند تمایل به استفاده از پول نقد در معاملات دارند تا ثروت خود را آشکار نکنند و از پرداخت مالیات فرار کنند. کمتر از سه درصد مردم در هند مالیات بر درآمد خود را می‌پردازند و روزی نیست که در رسانه‌ها خبر بازداشت یا پیگرد قانونی برخی از چهره‌های سیاسی یا اقتصادی یا بالیوودی به جرم فساد مالی منتشر نشود. اما بسیاری از مردم هند صرفا از روی عادت به پول نقد وابسته‌اند. عده زیاد دیگری نیز که در روستاها زندگی می‌کنند به بانک دسترسی ندارند یا با خدمات بانکی آشنا نیستند. اما اکثر مردم عادی هند یک نقطه اشتراک دارند و آن هم نفرتشان از پول سیاه است. واکنش‌های آنها به پول‌زدایی دولت مودی نیز بیشتر روی همین مسئله متمرکز بود.

 دل‌نگرانی‌ها کم نیست

در این میان، عده‌ای از مخالفان اقدام دولت می‌گفتند دولت هند می‌خواهد تصویر یک دولت مدرن و در حال مبارزه با فساد را از خود به نمایش بگذارد اما واقعیت جامعه هند چیز دیگری است و بنابراین، اقدام دولت در حذف اسکناس‌های پانصد و هزار روپیه‌ای ایراد دارد. هند کشوری است که نزدیک به نیمی از جمعیت آن حتی حساب بانکی هم ندارند و بخش اعظم جمعیت نیز در مناطق غیرشهری زندگی می‌کنند و مشغول کشاورزی یا مشاغل مشابه هستند. طبیعی است که این بخش عظیم از جمعیت، به پول نقد وابسته باشند. همچنین طبیعی است که رساندن پول جدید به این جمعیت عظیم در مناطقی که بانک‌ها کمیاب یا ناموجود هستند بسیار سخت باشد و کشور را دچار آشوب کند.

به گفته منتقدان، همین بخش عظیم از جمعیت دارند بیشترین سختی را از بابت پروژه پول‌زدایی تحمل می‌کنند؛ مثل بسیاری از کارگران روزمزد که تا مدتی پس از آغاز طرح مودی حقوقی نصیبشان نشد. همچنین بسیاری از ساکنان مناطق روستایی باید راه‌های درازی را طی کنند تا خود را به بانک برسانند و تازه آنجا هم با کمبود پول نقد یا نبود آن مواجه شوند. این وضعیت، هیچ شباهتی به تصویر یک اقتصاد دیجیتال که نخست‌وزیر هند می‌خواهد آن را به دنیا نشان بدهد ندارد.

از سوی دیگر، نکته اینجاست که هندی‌های دارنده بیشترین پول‌های سیاه عملا آنها را در تشک و رخت‌خوابشان پنهان نکرده‌اند، بلکه آنها را با خیال راحت به بانک‌های خارجی فرستاده‌اند یا املاک مختلف به نام‌های مختلف خریده‌اند. بنابراین آنها کمتر از قشر متوسط و فقیر دچار دردسر شده‌اند.

جالب اینجاست که اکثریت جمعیت هند به رغم نارضایتی از معضلات بزرگ ایجادشده پس از پول‌زدایی، اعتراض واضحی به عملکرد دولت نکردند. البته درگیری‌های سیاسی پس از اقدام مودی به‌شدت بالا گرفت و هنوز هم ادامه دارد و اعتراض‌ها نیز بیشتر در همان چارچوب صورت گرفت. یکی از علل سیاسی‌شدن قضیه، پول نقدی است که همواره در انتخابات ریز و درشت محلی و ایالتی و فدرال، از سوی احزاب سیاسی خرج می‌شود. دولت هند از حزب بی‌جی‌پی است که یک حزب هندوی ناسیونالیست است. اقدام دولت در حذف اسکناس‌های پانصد و هزار روپیه‌ای در شرایطی صورت گرفت که انتخابات محلی در برخی ایالت‌ها پیش رو بود. احزاب مخالف - و در رأس آنها حزب کنگره به رهبری سونیا و رائول گاندی- به همین جهت دولت را متهم کردند که در خصوص حذف اسکناس‌های پانصد و هزار روپیه‌ای به رهبران حزب خودش هشدار داده و آنها را برای هزینه‌های دوران انتخابات آماده کرده، اما احزاب سیاسی دیگر را با حذف اسکناس‌های درشت عملا در وضعیت خلأ و بی‌پولی قرار داده است. پارلمان هند نیز در جریان بحث در خصوص اقدام دولت در پول‌زدایی به مدت چندین روز پیاپی صحنه درگیری‌های لفظی بود.

در این میان،‌ یکی از معروف‌ترین چهره‌های هندی امروز دنیا از جنبه‌ای دیگر به انتقاد از تصمیم دولت هند پرداخته است. آمارتیا سن استاد فلسفه و اقتصاد دانشگاه هاروارد که جایزه نوبل هم برده، جنبه سیاسی و اخلاقی را در اقدام مودی بررسی کرده و می‌گوید: «اینکه ناگهان به عموم مردم بگویید اسکناس‌های اطمینان‌بخشی که در دستشان بود دیگر اطمینانی به همراه نمی‌آورد، نشان‌دهنده نوعی استبداد پیچیده است که دولت می‌خواهد آن را موجه جلوه دهد؛ آن هم به این خاطر که بخشی از پول‌ها دست افراد کلاش است. معنی واقعی اقدام دولت این است که همه هندی‌ها - درواقع همه دارندگان واحد پول هند- کلاش فرض می‌شوند؛ مگر آنکه موفق شوند برعکسش را ثابت کنند.»

 اقتصادِ بدون پول، هند دیجیتال

اما یکی از قوی‌ترین استدلال‌ها در باب حمایت از اقدام دولت هند را چهره‌هایی ارائه می‌دهند که گذار هند به سمت دیجیتالی‌شدن را بسیار ضروری می‌دانند. آرون جیتلی وزیر دارایی هند و بسیاری از صاحبان کسب‌وکارهای دیجیتال در هند می‌گویند اقدام رادیکالی مثل پول‌زدایی برای جامعه هند لازم است تا راه گذار به سمت دیجیتال‌شدن هموار شود. با وجود این، «هند دیجیتال» مفهومی است که با توجه به مشکلات این کشور در برخی زمینه‌ها - از جمله برق‌رسانی و ایجاد دسترسی به اینترنت برای جمعیت عظیم این کشور- زیادی جاه‌طلبانه به نظر می‌رسد. از سوی دیگر، فرصت‌ها و آمادگی جامعه هند از لحاظ اجتماعی و سیاسی برای تغییرات بسیار بزرگ اصلا بالا نیست چون این جامعه به‌شدت سنتی است..

با وجود این،‌ یکی از مهم‌ترین طرفداران اقدام دولت هند در حذف اسکناس‌های پانصد و هزار روپیه‌ای بیل گیتس ثروتمندترین مرد جهان است. او که فعالیت انسان‌دوستانه بنیاد بیل گیتس در هند را به صورت جدی دنبال کرده می‌گوید اقدام دولت مودی، گام بزرگی است برای از بین بردن اقتصاد سایه و رسیدن به اقتصاد شفاف‌تر. او همچنین پیش‌بینی می‌کند که در چند سال آینده، اقتصاد هند به اقتصادی بسیار دیجیتالیزه تبدیل شود.

آنچه گیتس می‌گوید در عملکرد استارت‌آپ‌های پرداخت دیجیتال در هند خودش را نشان داده است. این استارت‌آپ‌ها پرداخت سریع دیجیتال پول را از طریق موبایل فراهم می‌کنند و یکی از معروف‌ترین آنها - یعنی پِی‌تی‌ام ـ بعد از پول‌زدایی دولت اعلام کرده که شاهد سیصد درصد افزایش دانلود اپلیکیشن‌اش بوده و هم‌اکنون ۱۵۰ میلیون کاربر دارد.

با وجود این،‌ دشواری دسترسی به اینترنت برای بسیاری از هندی‌ها هنوز یک مسئله مهم است. تنها نزدیک به یک‌سوم از جمعیت هند می‌توانند به اینترنت دسترسی داشته باشند و آن هم از طریق گوشی‌های موبایل است؛ زیرا اینترنت پهن‌باند هند هنوز محدود به مناطق شهری بزرگ است.

اما استارت‌آپ‌هایی مثل پی‌تی‌ام که بیل گیتس هم به آنها اشاره دارد، در شرایط فعلی وضعیت مطلوبی دارند و آینده‌شان هم احتمالا روشن خواهد بود. آنها از نرم‌افزارهایی بهره می‌برند که ابتدا در برخی کشورهای افریقایی مورد استفاده قرار گرفت و به نوعی بانک دیجیتال تبدیل شد. کاربر با استفاده از آن می‌توانست قبض و هزینه کالاها و خدمات را بپردازد، پول جابه‌جا کند و حتی وام هم بگیرد. به اعتقاد گیتس، پروژه پول‌زدایی و سایر تحولات دیجیتال به این معنی است که تمام قطعات پازل دارند در کنار هم قرار می‌گیرند تا هند دیجیتال شکل بگیرد. به اعتقاد او، اقتصاد مبتنی بر پول نقد بسیار پرهزینه است و برای کشوری مثل هند مناسب نیست.

 رشد اقتصادی بالاست (هنوز هم)

در میان آشفتگی‌های بعد از پول‌زدایی در هند، آماری منتشر شد که نشان می‌دهد اقتصاد این کشور در فاصله ماه‌های جولای و سپتامبر امسال رشد سریعی داشته است. تولید ناخالص داخلی هند در ماه‌های جولای، آگوست و سپتامبر رشد ۷.۳ درصدی داشت که نسبت به سه‌ماهه قبلی (با رشد ۷.۱ درصدی) بالاتر بود و از رشد تولید ناخالص داخلی چین (۶.۷ درصد) نیز بالاتر بود.

اما این آمار باعث نشد که رسانه‌ها تاثیر ماجرای پول‌زدایی در سومین اقتصاد بزرگ آسیا را دست‌کم بگیرند. پیش‌بینی عمومی رسانه‌ها این است که کاهش شدید مصرف در هند که بعد از حذف اسکناس‌های پانصد و هزار روپیه‌ای و کمبود اسکناس‌های دیگر در بازار رخ داده، همچنان ادامه داشته باشد و چشم‌انداز آینده اقتصاد را تغییر دهد.

آرون جیتلی وزیر دارایی هند می‌گوید کند شدن اقتصاد هند بر اثر حذف پول‌های نقد بزرگ احتمالا ظرف چند ماه برطرف خواهد شد اما همه اقتصاددان‌ها این‌قدر خوش‌بین نیستند و البته معتقدند که عوامل پیچیده‌ای در وضعیت اقتصاد هند دخیل‌اند که بررسی همه آنها دشوار است.

رویترز در این راستا به بررسی بخش ساختمان‌سازی هند می‌پردازد و می‌نویسد:‌ «این بخش به‌شدت به پول سیاه وابسته بوده و هزینه‌هایش از این طریق تامین می‌شده است اما هشت درصد از تولید ناخالص داخلی هند را هم تشکیل داده و ۴۰ میلیون نفر را به کار گرفته است. اما در هفته‌های پس از اعلام پول‌زدایی، کامیون‌های زیادی که معمولا بارهای بخش ساخت و ساز را حمل می‌کردند خالی ماندند و عده زیادی از کارگران نیز بیکار شدند چون پول نقدی برای ارائه به آنها وجود نداشت. وضعیت مشابه در بخش‌های دیگر به‌تدریج کندی اقتصاد را به دنبال خواهد داشت.»

حذف اسکناس‌های پانصد و هزار روپیه‌ای به یک بخش مهم دیگر از اقتصاد هند نیز لطمه سنگینی زد: بخش گردشگری که طبق آمار در سال ۲۰۱۵ میلادی ۱۲۰ میلیارد دلار درآمد برای هند داشت و ۶.۳ درصد از تولید ناخالص داخلی آن را تشکیل داد و  ۸.۷ درصد از کل مشاغل در هند را نیز ایجاد کرد. در این سال 8 میلیون گردشگر خارجی به هند آمدند.

اما امسال بحران پول نقد در هند به کابوسی برای گردشگران خارجی تبدیل شد و آنها را بسیار بیشتر از اتباع هندی به دردسر انداخت. ماه نوامبر یکی از بهترین زمان‌ها برای سفر به هند است و در همین راستا شمار زیادی از گردشگران خارجی یا در هند به سر می‌بردند یا هم‌زمان با حذف اسکناس‌های پانصد و هزار روپیه‌ای به هند وارد شدند. از همان ابتدا مشخص شد روپیه‌هایی که آنها در اختیار دارند در هند به هیچ کارشان نمی‌آید اما مسئله این بود که حتی در فرودگاه یا در صرافی‌ها نیز سقف بسیار محدودی برای تبدیل پول و ارائه اسکناس جدید دوهزار روپیه‌ای به گردشگران در نظر گرفته شده بود. این وضع باعث شد بسیاری از گردشگران بدون پول نقد در هند دچار وضعیت سختی شوند. حتی آن گردشگرانی که اسکناس دوهزار روپیه‌ای جدید را در دست داشتند هم نمی‌توانستند از آن استفاده کنند، چون کسی اسکناس کوچک‌تر برای برگرداندن بقیه آن در اختیار نداشت.

 اگر روپیه دلار بود

حذف پول‌های نقد درشت قبلا از سوی اقتصاددان‌های زیادی در سطح دنیا و در زمان‌های مختلف و با استدلال‌های مختلفی مطرح شده است. اما ضربه اقدام دولت هند ظاهرا اقتصادنویس‌ها و اقتصاددان‌های جهان را نیز شوکه کرده است. یادداشت‌نویس نشریه نیویورکر امریکا در بررسی وضعیت هند پس از حذف اسکناس‌های پانصد و هزار روپیه‌ای نوشت وضعیت مثل این است که ناگهان بخواهید یک کشتی اقیانوس‌پیما را با چراغی که نورش در حد یک ماشین است پیش ببرید. کنت راگف استاد دانشگاه هاروارد و ستون‌نویس اقتصادی روزنامه نیویورک تایمز نیز در این خصوص موضع‌گیری کرد. راگف از جمله افرادی است که سال‌ها خواهان کنار گذاشته‌شدن اسکناس‌های دلار درشت در امریکا بوده‌اند. او و همکارانش معتقدند اسکناس‌های درشتی مثل صد دلاری امریکا فقط باعث زیرزمینی‌شدن اقتصاد می‌شوند و این در حالی است که بنا بر آمار، حدود هشتاد درصد از پول نقد در امریکا همین اسکناس‌های صد دلاری هستند. حذف اسکناس‌های پانصد و هزار روپیه‌ای در هند قاعدتا باید نظر این اقتصاددان را جلب می‌کرد چون او هم مثل نارندرا مودی طرفدار اقتصاد بی‌پول نقد است. اما این‌طور نشد. نشریه نیویورکر به نقل از او نوشت: «اقدام نخست‌وزیر هند بیشتر نوعی نمایش قدرت است. اینجا اول مسئله به دام‌انداختن پول‌های زیرزمینی مطرح بوده و در درجه بعدی، محدود کردن استفاده از پول نقد مورد توجه قرار گرفته است. در شرایط فعلی، آنهایی که پول‌های نقد زیادی جمع کرده بودند چاره‌ای ندارند جز آنکه به بانک مراجعه کنند و آن وقت است که میلیون‌ها پول نقد آنها در تیررس ماموران مالیاتی قرار می‌گیرد.»

در همین حال، دولت هند به جای آنکه اسکناس‌های ریزتر از اسکناس‌های حذف‌شده را به بازار بیاورد، اسکناسی بزرگ‌تر - یعنی اسکناس دوهزار روپیه‌ای- را معرفی کرد و البته وعده معرفی اسکناس پانصد روپیه‌ای جدید نیز داده شد. به اعتقاد راگف، تاثیر درازمدت برنامه مودی این خواهد بود که مردم از استفاده از پول کاغذی خسته بشوند و اعتمادشان را به آن از دست بدهند. اگر این احساس به وجود بیاید که هر لحظه ممکن است اسکناس جدید نیز بی‌ارزش اعلام شود، تقاضا برای اسکناس‌های جدید و نگهداری آنها هم کاهش پیدا خواهد کرد. در چنین صورتی، مودی عملا روحیه و عادات مردم هند را نیز هدف قرار داده است.

راگف همچنین درباره تفاوت اقدام دولت هند با برنامه خودش برای اقتصاد امریکا (که به برنامه درازمدت کشورهای اروپایی برای کنار گذاشتن واحد پول مجزای خود و رسیدن به واحد پول مشترک یورو شباهت دارد) می‌نویسد: «یک راهش این است که به مردم اجازه دهید اسکناس‌های قدیمی خود را به‌تدریج ظرف چند سال تعویض کنند. در این مدت، پول‌های نقد به‌تدریج ردگیری می‌شوند و می‌توان پولشویی‌ها را پیگیری کرد. بعد باید به‌تدریج، تعویض اسکناس‌ها را دشوارتر کرد؛ مثلا اسکناس‌های درشت را در مراکز محدودتری قبول کرد و مدارک بیشتری را برای قبول‌کردن آنها خواست. اما حذف کامل و ناگهانی اسکناس‌ها - مشابه کاری که دولت هند انجام داده- ممکن است در این راستا اشتباه باشد.»

به نوشته نیویورکر، اقتصادهایی که رونق شدید را تجربه کرده‌اند - مثل چین و هند- فساد مالی بسیار بالایی را نیز تجربه می‌کنند. اما وقتی قرار باشد بخش‌های بزرگی از این اقتصادها هدف قرار بگیرد - مثل کاری که مودی کرد- بازار در آن کشور ضربه سنگینی می‌خورد. در هفته‌های پس از اعلام خبر حذف اسکناس‌های پانصد و هزار روپیه‌ای مشخص است که معاملات در عرصه املاک، طلا و بسیاری از حوزه‌های دیگر در هند کساد شده است. مردم عادی نیز با احتیاط بسیار بیشتری نسبت به گذشته پولشان را خرج می‌کنند که آن هم تاثیری منفی روی اقتصاد دارد.

به اعتقاد راگف، اینکه موفقیت کوتاه‌مدت برنامه مودی تا چه حد خواهد بود هنوز مشخص نیست اما گذار از اسکناس قدیمی به جدید دردسرهای زیادی برای مردم داشته و این نویدبخش نیست؛ چون اسکناس‌های ریزتر به اندازه کافی در بازار موجود نیست و انتشار کافی آنها نیز مدت زیادی زمان خواهد برد. همچنین درباره موفقیت درازمدت این برنامه نمی‌توان پیش‌بینی درستی داشت و به چند سال وقت نیاز است. در آن صورت می‌توان میزان رضایت مردم از چنین برنامه‌ای، تاثیر آن روی تغییر قوانین و مقابله با فساد مالی را بررسی کرد و به این نتیجه رسید که تغییرات رادیکال در جامعه هند جواب می‌دهد یا نه.

 لری سامرز راضی نیست

یکی دیگر از چهره‌های معروف اقتصاد جهان که اقدام دولت هند در حذف اسکناس‌های پانصد و هزار روپیه‌ای را نقد کرده، لری سامرز وزیر سابق خزانه‌داری امریکا است. او که خودش سال‌ها طرفدار کنار گذاشته شدن پول‌های بسیار درشت (صد دلاری در امریکا و پانصد یورویی در اتحادیه اروپا) بوده، می‌گوید از اقدام مودی جا خورده است. او در توضیح موضع خود در نشریه فوربز می‌نویسد: «اسکناس‌هایی در این برنامه هدف قرار گرفته‌اند که به‌شدت مورد استفاده روزانه بوده‌اند. طبقه ثروتمند امریکا هرگز به صورت روزانه از اسکناس صد دلاری استفاده نمی‌کند اما در هند اسکناس‌ هزار روپیه‌ای به صورت روزانه مورد استفاده بوده است. در این میان، بحث مقابله با فساد مالی در هند را باید جور دیگری بررسی کرد. در اکثر جوامع آزاد دنیا، دولت از وجود خلافکاران مالی خبر دارد ولی آنها را به دام نمی‌اندازد چون در آن صورت مجبور خواهد بود افراد بی‌گناه را نیز درگیر کند. اما حالا در هند این اتفاق افتاده است. از سوی دیگر، در کشوری مانند هند بحث در مورد اینکه چه کاری قانونی و چه کاری غیرقانونی است، به نتیجه واضحی نرسیده است. همچنین کشور به ابزار لازم برای مقابله با فساد مجهز نشده است و بنابراین صرفا برخورد با پول نقد نمی‌تواند مسئله فساد را حل کند. بنابراین در شرایط جدید هم فساد در هند با هماهنگی‌های جدیدی ادامه پیدا خواهد کرد. درواقع مسئله حذف پول نقد بزرگ حتی در کشورهایی با قوانین بهتر در اروپا و امریکا نیز ریسک بزرگی را به دنبال می‌آورده که دولت‌ها خواهان پذیرش آن نبوده‌اند. تبعات اقدام دولت هند باعث خواهد شد این دولت‌ها همچنان به عدم حذف اسکناس‌های رایج تمایل نشان بدهند.»