سال گذشته بزرگ‌ترین شرکت‌های جهان قدمی بزرگ رو به عقب برداشتند. مجموع فروش Global 500 - قدرتمندترین پانصد شرکت دنیا به انتخاب مجله فورچن - برای اولین بار از سال ۲۰۱۰ رو به کاهش گذاشته است. این کاهش البته کوچک نبوده است. درآمد کل این شرکت‌ها از ۳۱.۲ تریلیارد دلار در سال مالی ۲۰۱۴ به ۲۷.۶ تریلیارد دلار در سال ۲۰۱۵ رسیده است. این یعنی ۱۱.۵ درصد سقوط. میزان سود مجموع این شرکت‌ها هم ۱۱.۲ درصد کاهش داشته و به ۱.۴۸ تریلیارد دلار رسیده است.

 دلایل مختلفی برای این عقب‌گرد وجود دارد: کند شدن اقتصاد چین (که سابقا در رونق دائم بود) به اقتصاد بین‌المللی ضربه است. وضعیت رشد اقتصادی در آمریکا و اروپا هم عالی نیست و در خوشبینانه‌ترین نگاه «معمولی» به حساب می‌آید. و بالاخره سقوط آزاد قیمت نفت که باعث ضرر میلیارد دلاری غول‌های نفتی دنیا مثل اکسون موبیل، رویال داچ شل و ساینوپک چین شده است.

 اما یک روند اقتصاد کلان است که بزرگ‌ترین ضربه را به شرکت‌های دنیا زده است: بازگشت انفجاری دلار آمریکا. تاثیرات عمیق دلار قدرتمند بر بازرگانی بین‌المللی را دیگر نمی‌توان نادیده گرفت.

 تا همین چند وقت پیش، دلار پولی از مد افتاده به حساب می‌آمد. از پکن تا بروکسل این احساس وجود داشت که دنیایی که با دلار می‌چرخیده به پایان خود رسیده است و تعدادی از سیاستمداران و بانکداران مهم در مصاحبه‌های خود اعلام کرده بودند که سلطه حدودا یک قرنی دلار به عنوان ارز ذخیره دنیا تمام شده است.

 اما در طول دو سال اخیر این ادعاها فراموش شده‌اند و سرمایه‌گذاران روی تداوم سلطه دلار شرط می‌بندند. تداوم هرج‌ومرج در نقاط مختلف جهان، باعث شده آمریکا دوباره به عنوان یکی از ستون‌های قدرت و ثبات اقتصادی در دنیا مطرح شود. با رای مردم انگلیس به خروج از اتحادیه اروپا اوضاع دلار بهتر شده و ارزش پوند انگلیس در برابر دلار به پایین‌ترین حد خود در ۳۱ سال گذشته رسیده است. سرمایه‌گذاران چیزی جز امنیت مالی نمی‌خواهند و به همین خاطر بعد از سال‌ها دوباره سرمایه‌ به سمت آمریکا در جریان است.

 اوج‌گیری دلار: روندی ادامه‌دار یا کوتاه‌مدت؟

 بگذاریم اعداد سخن بگویند. به گزارش فدرال رزرو، از اواسط سال ۲۰۱۱ تا تابستان ۲۰۱۴ ارزش دلار در برابر یک شاخص از پول‌های مهم دنیا ۹ درصد افزایش ارزش داشته است. اما در طول دو سال اخیر دلار در برابر همین شاخص ۲۰ درصد افزایش ارزش داشته است.

 به طور سنتی، دلار قدرتمند همیشه به عوان نشان افتخار آمریکا عمل می‌کرده است. اما اقتصاددانان هشدار می‌دهند که بازگشت سریع و پرتوان قدرت دلار می‌تواند باری سنگین بر دوش اقتصاد آمریکا بگذارد. دلار قدرتمند - اگر این روند در ماه‌های آینده هم حفظ شود - باعث سنگینی اقتصاد آمریکا خواهد شد.

 اوج‌گیری دلار می‌تواند کسری تراز تجاری هنگفت ایالات متحده را بزرگ‌تر کند و ضربه‌ای سنگین به رشد این کشور وارد کند. همین حالا هم دلار قوی باعث شده به فروش جنرال موتورز در اروپا ضربه وارد شود و درآمد شرکت جان دیر از فروش تراکتور در آسیا کاهش یابد. طبق برآورد تحلیل‌گران، شرکت‌های آمریکایی که بخاطر دلار گران، محصولات‌شان گران‌تر تمام می‌شود مجبور خواهند شد با کاهش نیروی کار و سرمایه‌گذاری در تکنولوژی‌های صرفه‌جویانه بهره‌وری خود را بالا ببرند.

 سی فرد برگستن، موسس و مدیر بنیاد پترسون برای اقتصاد بین‌المللی و یک مقام بلندپایه سابق وزارت خزانه‌داری آمریکا می‌گوید: «این فقط یک چرخه نرمال نیست، این روند خیلی پردوام‌تر است. ما وارد عصری شده‌ایم که قدرت دلار به طور پیوسته‌ بالا می‌رود و این افزایش ارزش تاثیرات بنیادی و البته منفی بر اقتصاد و سیاست داخلی آمریکا می‌گذارد. به همین خاطر است که تعداد زیادی از مردم حالا از ایده حمایت از تولیدات داخلی (حمایت‌گرایی) و مخالفت با بازرگانی بین‌المللی حرف می‌زنند.»

 صادرات پرسود به آمریکا

چرا دلار قدرتمند به معنای فروش پایین‌تر ۵۰۰ شرکت اصلی دنیاست؟ علت این روند دوگانه است. اول اینکه صادرات شرکت‌های آمریکایی - آمریکا با ۱۳۴ شرکت در فهرست امسال اول است - کاهش پیدا کرده چون دلار قوی به معنای بالا رفتن قیمت محصولات آمریکایی در بازارهای خارجی است. دوم اینکه فروش خارج از خاک آمریکا - چه توسط شرکت‌های آمریکایی و چه توسط شرکت‌های چند ملیتی غیرآمریکایی - به ارزهای خارجی مثل یورو، ین و یوآن به معنای میزان بسیار کمتری دلار نسبت به سال گذشته است. برای مثال فروش یک میلیارد یورویی در سال ۲۰۱۴ به معنای ۱.۳ میلیارد دلار بود، اما امسال به معنای ۱.۱ میلیارد دلار است.

 بخشی از کاهش سود ۵۰۰ شرکت اصلی فهرست فورچن، البته تکنیکی است چون این لیست با دلار حساب می‌شود. (یعنی ما مجبوریم فروش شرکت توشیبا را از ین به دلار تبدیل کنیم.) جالب اینجاست از ۲۱ واحد پول کشورهای حاضر در لیست، امسال ۱۹ واحد پول در برابر دلار عقب‌گرد داشته‌اند. یورو ۱۶.۴ درصد نسبت به دلار کاهش پیدا کرده، ین ۸.۴ درصد و یوآن ۲ درصد. بدترین سقوط را واحدهای پول برزیل و روسیه داشته‌اند. رئال برزیل در برابر دلار ۲۹.۴ درصد سقوط کرده و روبل روس ۳۶.۹ درصد افت داشته است.

 بهترین راه برای فهم تاثیر دلار بر وضعیت شرکت‌های چند ملیتی آمریکایی و رقبای خارجی‌ آنها این است که واحدهای پولی محلی را به دلار تبدیل نکنیم و رشد درآمد هر شرکت را با توجه به واحد پولی کشورش بسنجیم. بر این اساس، در کل، شرکت‌های آسیایی سال گذشته بهتر از بقیه عمل کردند و میزان فروش خود را به ین و روپیه و دیگر واحدهای پولی آسیایی افزایش دادند. میانگین درآمد شرکت‌های آسیایی ۱۱ درصد بالا رفت (بعد از تبدیل به دلار این رقم به ۵.۸ درصد افزایش رسید.) در میان آسیایی‌ها البته چین وجود داشت که استثنا بود: با اینکه یوآن سال گذشته در برابر دلار کمی افت کرد، در برابر اکثر واحدهای پولی دنیا با قدرت ظاهر شد و این به ضرر شرکت‌های صادرکننده چینی تمام شد. فروش شرکت‌های اروپایی در این میان با در نظرگرفتن واحدهای پولی اروپایی تکان نخورد، اما آنهایی که توانستند در آمریکا میزان بالایی جنس بفروشند سود خوبی بردند. آنها به یورو و پوند کالا تولید کردند و آن را به دلار فروختند.

 بگذارید BMW را مثال بزنیم. سال گذشته این کمپانی خودروهای لوکس توانست میزان فروش خودروی خود در آمریکا را فقط ۲.۳ درصد افزایش دهد. اما قدرت‌گیری تاریخی دلار در برابر یورو باعث شد که درآمدهای این شرکت در آمریکا بعد از تبدیل به یورو بسیار بالاتر برود. در نتیجه میزان فروش BMW در آمریکا در سال ۲۰۱۵ به ۱۸.۲ میلیارد دلار افزایش پیدا کرد. این رقم در سال ۲۰۱۴ حدود ۱۳.۷ میلیارد دلار بود که شاهد رشدی ۳۳ درصدی هستیم. از فروش کل ۱۱.۸ میلیارد یورویی BMW در سال گذشته، ۳۸ درصد آن مربوط به آمریکا بود. جالب اینجاست که این شرکت فقط ۱۸ درصد خودروهایش را در آمریکا فروخت.

 در عوض، شرکت‌های چند ملیتی آمریکایی در سال گذشته عموما از رقبایشان عقب ماندند. به طور میانگین درآمد شرکت‌های آمریکایی ۲.۶ درصد سقوط کرد. دلیل این شکاف را باز هم باید گردن دلار بیندازیم: شرکت‌های بزرگ آمریکایی حالا وقتی درآمدهای خارجی خود را تبدیل به دلار می‌کنند دلار کمتری نصیب‌شان می‌شود. و این روند در میان تمام غول‌ها دیده می‌شود. مثلا کوکاکولا اعلام کرده اگر دلار ثابت می‌ماند درآمدش ۳ درصد افزایش می‌داشت، اما به خاطر افزایش ارزش دلار درآمدش ۴ درصد پایین‌تر آمده است. فروش شرکت Mondelez غول صنعت اسنک هم سال گذشته ۱۳.۵ درصد کاهش یافت و به گفته خودشان ۱۲.۶ درصد سقوط را باید گردن نرخ تبدیل دلار انداخت. و بالاخره وال‌مارت، شرکت شماره یک در لیست فورچن در ۳ سال اخیر، اعلام کرده نوسان ارزهای خارجی در برابر دلار قدرتمند باعث پایین آمدن ۱۷.۱ میلیارد دلاری درآمد سالانه آنها بوده است.

 دلار قوی به نفع ترامپ است

بازگشت دلار بدون تردید در آینده چالش‌های جدی برای آمریکا - و جهان - به وجود می‌آورد. اول اینکه تا زمانی که دلار به رشد خود ادامه می‌دهد سرعت رشد اقتصاد آمریکا کندتر می‌شود. این به این خاطر است که دلار قدرتمند هم صادرات و هم فروش داخلی را تضعیف خواهد کرد. وقتی که دلار قدرتمندتر شود، شرکت‌های آمریکایی به دو روش از دلار خود حفاظت می‌کنند: افزایش قیمت محصول در بازارهای خارجی و کاهش هزینه تولید در آمریکا. در این میان شرکت‌هایی که به آمریکا جنس صادر می‌کنند می‌توانند قیمت خود را به دلار پایین بیاورند و هم‌چنان درآمد بیشتری نصیب‌شان شود. پس شرکت‌های آمریکایی نه فقط در خارج از کشور، که درون آمریکا هم بازار را به رقبای خارجی می‌بازند.

 در نتیجه انتظار می‌رود کسری تراز تجاری آمریکا سر به فلک بگذارد. رابرت الیبر، استاد بازنشسته امور مالی بین‌المللی دانشگاه شیکاگو می‌گوید: «من انتظار دارم که کسری تراز تجاری از ۳ درصد تولید ناخالص داخلی به ۵ درصد افزایش پیدا کند. این به معنای از دست‌ رفتن تعداد زیادی شغل و هم‌چنین فروش خیلی پایین‌تر شرکت‌هاست.»

 از دید تعداد زیادی از اقتصاددانان، دلار به احتمال زیاد دست‌کم دو سال دیگر هم به رشد خود ادامه خواهد داد چرا که سرمایه‌گذاران همچنان به سمت بازار نسبتا کم‌ریسک آمریکا جذب می‌شوند. برگستن، از موسسه پترسون تخمین می‌زد ضربه‌ای که کسری تراز تجاری به اقتصاد آمریکا وارد می‌کند باعث پایین آمدن رشد تولید ناخالص داخلی (GDP) این کشور به ۲.۴ درصد شده است. (بدون این ضربه احتمالا شاهد رشد ۲.۸ درصدی بودیم.) انتظار می‌رود کسری تراز تجاری امسال و سال ۲۰۱۷ هم رشد در آمریکا را ۰.۴ درصد کاهش دهد.

 چالش بزرگ دیگری که شرکت‌های آمریکایی با آن روبرو هستند شکاف عمیق در قدرت رقابتی است. اگر تجارت جهانی رشد سریعی داشته باشد، مصرف‌کنندگان آسیایی و اروپایی همچنان حاضرند ماشین‌ها و کامپیوترهای آمریکایی را حتی به قیمت بالاتر بخرند. اما به گفته درک سیزرز از موسسه امریکن اینترپرایز «در وضعیت رشد پایین، این واحد پول است که تفاوت ایجاد می‌کند و حرف آخر را می‌زند. در چنین حالتی شرکت‌ها برای فروش معمولی‌شان هم می‌جنگند و هر افزایش قیمتی می‌تواند به کاهش شدید فروش منجر شود.»

 به همین خاطر انتظار می‌رود به زودی شرکت‌های آمریکایی دست به اخراج کارکنان خود بزنند و سرمایه‌گذاری‌های تازه را متوقف کنند. در این وضعیت است که روحیه انزواطلبانه آمریکایی‌ها برمی‌گردد و حمایت‌گرایی و احساسات علیه تجارت جهانی شدت می‌گیرد: همان روندی که با قدرت‌گیری ترامپ در انتخابات ریاست‌جمهوری شاهدش هستیم. برگستن می‌گوید: «به طور تاریخی، مهم‌ترین فاکتوری که باعث گسترش حمایت‌گرایی و انزواطلبی در آمریکا می‌شود وضعیت دلار است. دلار که ارزشش از حد انتظار بالاتر برود مردم مشکلاتشان را گردن خارجی‌ها می‌اندازند.»

 اما برگستن و دیگر اقتصاددانان هشدار می‌دهند که پس‌زدن تجارت جهانی - که می‌تواند باعث کاهش بیشتر صادرات شود - دقیقا همان‌چیزی است که آمریکا باید از آن بگریزد. پس فقط یک راه وجود دارد: اینکه دلار کمی کوتاه بیاید!